నారాయణ దాసు గారు రచించిన ‘జానకీశపధం’ (ఉత్తర రామ చరిత్ర) కీర్తనలు 72 మేళకర్త రాగాలలో ఉన్నా  అవలీలగా పాడేసహజకవి ,పండితుడు ,గాంధేయవాది- హరికథక రాజహంస‘, ‘కళాప్రపూర్ణ‘ ‘నవరస మధుర సరస్వతి’ డా. అమ్ముల విశ్వనాథ భాగవతార్

డాక్టర్ అమ్ముల విశ్వనాథం గారు ఒక హరికథా భాగవతార్ (కథకుడు), కవి, మరియు పండితులు.

 డాక్టర్ అమ్ముల విశ్వనాథ భాగవతార్ గురించి ముఖ్య విషయాలు

* జననం: 1916 జనవరి 21న కృష్ణా జిల్లా, దివిసీమలోని నంగేగడ్డ అనే గ్రామంలో జన్మించారు.

* వీరి పూర్వీకులు సంగీత, నృత్య, వాయులీన, మృదంగ విద్వాంసులే. తల్లిదండ్రులు కూడా సంగీత విద్వాంసులు.

* విద్య, శిక్షణ:

* బాల్యం నుండే కవితలు వ్రాసేవారు.

* మేనమామ దగ్గర వయోలిన్, బాబాయి వద్ద మృదంగం నేర్చుకున్నారు.

* 18వ ఏట నుండి మృదంగం వాయించేవారు. కూచిపూడి వేదాంతం రాఘవయ్య వంటి ప్రముఖులకు కూడా మృదంగ సహకారం అందించారు.

* 19వ ఏట, హరికథకులు రాని సందర్భంలో, తమ గ్రామంలోని సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర ఆలయంలో ‘రుక్మాంగద చరిత్ర’ హరికథను చెప్పి శ్రోతలను ఉత్తేజపరిచారు.

·  మృదంగ విద్వాంసునిగా: 18వ ఏట నుండి పలు చోట్ల మృదంగం వాయించేవారు. కూచిపూడి వేదాంతం రాఘవయ్య గారి వంటి ప్రముఖులకు ‘ఉషాపరిణయం’ నాటకానికి తెల్లవార్లూ నిలబడి మృదంగ సహకారం అందించారు.

·  నటన: 20వ ఏట కోడాలి గ్రామంలో మొదటగా నాటకాలలో ‘నారద’ పాత్ర ధరించారు.

ఆదభట్ల నారాయణదాసుగారి శిష్యులు కానప్పటికీ, ఆయన రచనలపట్ల ఆకర్షణ కలిగి, ఆయన శిష్యుడనని గర్వంగా చెప్పుకొనేవారు. ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగారిని అవతారమూర్తిగా భావించేవారు.

* వారు రచించిన ‘జానకీశపధం’ (ఉత్తర రామ చరిత్ర) కీర్తనలు 72 మేళకర్త రాగాలలో ఉన్నప్పటికీ, అమ్ములవారు అవలీలగా పాడేవారట.

* శ్రీ కొరరు వెంకట సుబ్బయ్య దాసు భాగవతులు వద్ద కొంత శుశ్రూష చేసి, వారి వద్ద నుంచి ఒక కథను ప్రారంభించి, సాధన చేసి కథాగానం చేయడం మొదలుపెట్టారు.

* నిత్య విద్యార్థిగా నిరంతర విషయ సేకరణ, బహు గ్రంథ పఠనం తో జీవితం సాగింది.

* బిరుదులు, సన్మానాలు:

* 1975లో విజయవాడలో 40 రోజులపాటు మహాభారతం కథాగానం చేసిన సందర్భంలో ‘హరికథక రాజహంస’ బిరుదు ప్రధానం చేశారు.

* ‘కళాప్రపూర్ణ’ బిరుదు కూడా పొందారు.

* 1966లో అప్పటి రాష్ట్రపతి డాక్టర్ సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ సమక్షంలో, అలాగే 1972లో శ్రీ వి. వి. గారు  సమక్షంలో హరికథా గానం ప్రదర్శించి మన్ననలు పొందారు.

* వారి హరికథా వైభవానికి, విద్వత్తుకు గుర్తుగా ‘డాక్టర్’ గౌరవం లభించింది.

* ప్రత్యేకతలు:

* ఆదిభట్ల నారాయణదాసుగారి కట్టు, బొట్టు, జులపాల జుట్టు, మీసకట్టు, ఒడ్డు, పొడుగు, నాట్యాభినయం వంటి కొన్ని పోలికలు వీరిలో కనిపించేవట.

* వీరు కేవలం కథకులే కాక, సహజ కవి.

* వీరు గాంధేయ వాది కావడంతో, వారి హరికథాగానంలో దేశభక్తితో పాటు సామాజిక అంశాలు కూడా చోటు చేసుకునేవి.

* ప్రకాశం పంతులుగారన్నట్లు, “జాతిని చైతన్యం చేయుటలో వేయి పత్రికలు చేయలేని పనిని ఒక్క హరిదాసు చెయ్యగలడు” అన్న మాట వీరి విషయంలో అక్షరసత్యమైంది.

వీరు హరికథను కేవలం ధనార్జన కోసం కాకుండా, మిగిలిన కళల సరసన పెద్దపీటపై కూర్చోబెట్టే ప్రయత్నం చేశారు.

*కుటుంబ వారసత్వం

* ఆయన పిల్లలకు హరికథ రాలేదు.

* ఆయన కుమార్తె శ్రీమతి దుర్గా భవాని ఆకాశవాణి విజయవాడ కేంద్రములో ప్రఖ్యాత వయోలిన్ నిలయ విద్వాంసురాలు.

* ఆయన కుమారుడు అమ్ముల ప్రసాద్ మృదంగ విద్వాంసులు.

* పెద్ద కోడలు సత్యవతి కూడా వయోలిన్ విద్వాంసురాలు.

* ఆయన మరణానంతరము వారి కుటుంబసభ్యులు ‘అమ్ముల స్మారక సమితి’ పేరుతో 2001 సంవత్సరం నుండి, ప్రతి సంవత్సరం జనవరి 21 (వారి జయంతినాడు) హరికథా రంగములో నిష్ణాతులైన ఒకరిని ఘనముగా సత్కరిస్తున్నారు. ఈ పురస్కారం అందుకున్న వారిలో సర్వశ్రీ వీరగంధం వెంకట సుబ్బారావు, బుర్రా వంటి వారు ఉన్నారు.

పీఠిక మరియు నేపథ్యం

మన దేశంలో “హరికథ” అన్న సాహిత్య ప్రక్రియ చిరకాలం నుండి ప్రచారంలో ఉంది. మన ఆంధ్ర సాహిత్యంలో అది ఒక విశిష్ట ప్రక్రియగా ప్రసిద్ధికెక్కింది. ఆంధ్రదేశంలో ‘సంగీత సార్వభౌమ’, ‘హరికథా పితామహ’, ‘మహాకవి’ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు గారి పేరు విననివారు ఉండరు. దాసుగారి శిష్య ప్రశిష్యులైన హరిదాసులు మన రాష్ట్రంలోనే కాక ఇతర రాష్ట్రాల్లోనూ పండుగలు, పర్వదినాల్లో దేవాలయాలలో హరికథాగానములు చేస్తూ ఈ రంగానికి వన్నె తెచ్చేవారు. అటువంటి సత్సంప్రదాయాన్ని నిలబెట్టినవారు కళాప్రపూర్ణ డా. అమ్ముల విశ్వనాథ భాగవతార్ గారు. వీరు సాహిత్య సంగీత నృత్య కళా విశారదులు, సహజకవి మరియు మహాపండితులు.

·  చిన్నప్పటి నుండి గ్రంథాలయాల్లో పుస్తకాలు చదివే అలవాటున్న వీరు, బాలాజీదాస విరచిత ‘రుక్మాంగద చరిత్ర’ హరికథ పుస్తకాన్ని ఏకలవ్య దీక్షతో వల్లెవేశారు.

·  తొలి కథ: వీరి 19వ ఏట స్థానిక సుబ్రహ్మణ్యేశ్వర ఆలయంలో హరికథకులు రాని పక్షంలో, మృదంగం కోసం వెళ్ళిన అమ్ముల వారే హరిదాసుగా మారి ‘రుక్మాంగద చరిత్ర’ గానం చేసి అందరినీ ఉత్తేజపరిచారు.

·  శ్రీ కొఠరు వెంకట సుబ్బయ్య దాసు భాగవతుల వద్ద కొంత కాలం శుశ్రూష చేసి, వారి నుండి ఒక కథ నేర్చుకుని సాధన మొదలుపెట్టారు.

ఆదిభట్ల వారితో అనుబంధం

·  నారాయణదాసు గారి పోలికలు (జులపాల జుట్టు, మీసకట్టు, నాట్యాభినయం) అమ్ముల వారిలో ప్రస్ఫుటంగా ఉండేవి.

·  మొదటి భేటీ: 1941 ఆగస్టులో విజయవాడలోని ఒక బట్టల దుకాణంలో దాసుగారిని కలిశారు. అక్కడ దాసుగారి ‘యదార్థ రామాయణం’ పుస్తకాన్ని కొని వారిచే దీవించి తిరిగి పొందారు.

·  ప్రశంస: 2 జనవరి 1943న భట్లమగుటూరులో దాసుగారి ముందే వారి ‘సీతాకల్యాణము’ కథను చెప్పారు. అది విని దాసుగారు “వీడి ఆట, పాట, మాట బాగుంది.. వీడు తప్పక వృద్ధిలోకి వస్తాడు” అని ఆశీర్వదించారు.

·  దాసుగారి ‘జానకీశపథం’ వంటి క్లిష్టమైన సంగీత కళాఖండాలను (72 మేళకర్త రాగాలలో ఉన్నవి) వీరు అవలీలగా పాడేవారు.

జాతీయ భావాలు మరియు సామాజిక స్పృహ

·  వీరు గాంధేయవాది కావడంతో హరికథల ద్వారా దేశభక్తిని, సామాజిక అంశాలను ప్రచారం చేసేవారు.

·  గాంధీజీ నాయకత్వం గురించి కథలు చెప్పి యువకులను స్వాతంత్ర సమరంలోకి ఉరికేలా ఉత్తేజపరిచారు.

·         మాజీ మంత్రి మండలి వెంకట కృష్ణారావు గారు వీరి హరికథలు వినే జాతీయ భావాలను, రాజకీయ స్ఫూర్తిని పెంచుకున్నానని కృతజ్ఞతలు తెలిపారు. హైదరాబాద్‌లోనే కాక మలేసియా, మారిషస్ వంటి దేశాలలో కూడా హరికథా ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు.

ముఖ్యమైన ప్రదర్శనలు మరియు బిరుదులు

·  1959: పుణేలో అవతార్ మెహర్ బాబా సమక్షంలో కథాగానం.

·  1966 & 1972: రాష్ట్రపతులు డా. సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ మరియు శ్రీ వి.వి. గిరి గారి సమక్షంలో ప్రదర్శనలు.

·  1975: ‘హరికథక రాజహంస’ బిరుదు (విజయవాడ).

·  1977: ‘నవరస మధుర సరస్వతి’ బిరుదు (గుంటూరు).

·  1981: టి.టి.డి. (TTD) ఆస్థాన విద్వాంసులుగా నియామకం.

·  1987: మంగళంపల్లి బాలమురళీకృష్ణ గారి ద్వారా సువర్ణాభిషేకం మరియు ‘హరికథా గాన భాస్కర’ బిరుదు.

·  1987: మదర్ థెరిస్సా సమక్షంలో ‘ఆంధ్ర రత్న’ బిరుదు.

·  1990: ఉపరాష్ట్రపతి శంకర్ దయాల్ శర్మ గారిచే సన్మానం.

·  కళాప్రపూర్ణ: ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం వారు గౌరవ డాక్టరేట్‌తో సన్మానించారు.

బోధన మరియు శిష్యరికం

·  కపిలేశ్వరపురంలోని ‘శ్రీ సర్వరాయ హరికథా పాఠశాల’లో ప్రిన్సిపాల్‌గా పనిచేసి ఎంతోమంది హరికథా కళాకారిణులను తయారుచేశారు.

·  ప్రముఖ శిష్యులు: వై. శిఖామణి, వి. విజయకుమారి, కాట్రగడ్డ ప్రకాశరావు, దొర చిన బాబు దాసు, కమలారాణి మొదలైనవారు.

“వచ్చేవరకు వల్లించాలి.. చచ్చేవరకు సాధించాలి” అని నమ్మిన అమ్ముల వారు నిరంతర విద్యార్థిగా జీవించిన ధన్యజీవి.

— ఆధారం –శ్రీ యనమండ్ర వెంకట కృష్ణయ్యగారి వ్యాసం

నా జ్ఞాపకాలు –

 బెజవాడ దుర్గ కొండ పై వారి ఇల్లు చాలా సార్లు చూశాను .నాగాయలంక లో దాసుగారి విగ్రహం కూడా ఎన్నో సార్లు చూశాను .అతి ముఖ్యమైన  మరపు రాని అనుభవం -1962 –63లో నేను బందరు హిందూ కాలేజిలో ఫిజిక్స్  demonstratorనగా పని చేస్తున్నప్పుడు అమ్ముల వారి అమ్మాయి వివాహసందర్భం గా ఒక రోజు రాత్రి శ్రీ మంగళం పల్లి బాలమురళీకృష్ణ గారి సంగీత కచేరి ఏర్పాటు చేస్తే మొదటిసారి దాసుగారిని, బాలమురళి గారినీ చూడటం జరిగింది .

 మార్చి 19ఉగాది పర్వదినాన ముఖ్యమంత్రి శ్రీ నారా చంద్రబాబు గారి చేతులమీదుగా ఉగాది పురస్కారం అందుకొన్నాక ,నాదగ్గరకు అమ్ముల వారబ్బాయి బాబు గారు వచ్చి అభినందించి తానుకూడా అవార్డ్ అందుకున్నానని సంతోషంగా చెప్పి ,తాను మృదంగ విద్వా౦సుడనని ,తనమిత్రుడు వయోలిన్ వాద్యకారుడని చెప్పారు .అప్పుడుమేము అన్నప్రసాదంతీసు కొంటున్నాం .ఉయ్యూరులో మా సువర్చలాన్జనేయస్వామి ఆలయం లో హనుమజ్జయంతికి ఆహ్వానిస్తాం వచ్చి కచేరి చేస్తారా అని అడిగితె ‘’మహద్భాగ్యం’’ అన్నారు .ఆయన నంబర్ ఇచ్చారు కాని అది ఫీడ్ అవలేదు .నిన్న బెజవాడ  రేడియోషన్ కృష్ణకుమారి గారికి మెసేజ్ పెడితే వెంటనే నంబర్ ఇచ్చారు .అప్పుడు బాబుగారితో మాట్లాడి అన్నీ గుర్తు చేశాను .నేను నెలాఖరున మాట్లాడి ఫిక్స్ చేస్తాను అన్నాను .తామే ఫోన్ చేస్తామని అన్న సంస్కారి ఆయన . .

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -9-4-26-ఉయ్యూరు .