సరసభారతి ఉయ్యూరు

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.9 వ భాగం.9 వ భాగం.2.7.26.

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.9 వ భాగం.9 వ భాగం.2.7.26.

శ్రీ మద్రామాయణం. ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.230 వ భాగం.2.7.26.

               రామ చక్రం

రామ మంత్రం తెలుసు పూజలో ఉండే రామయంత్రం తెలుసు .ఈ రామ చక్రం ఏమిటి ?వాల్మీకి మహర్షి రామాయణం యుద్ధకాండలో కాయినేజ్ చేసిన మాట ఇది .దీన్ని ఆయనమాటలలోనే తెలుసుకొందాం .

 యుద్ధకాండ 93వసర్గలో శ్రీరాముడు వీర విహారం చేసి రాక్షస సంహారం చేసిన సందర్భం ఇది .అప్పటికే కొడుకు ఇంద్రజిత్ తో సహా రాక్షస వీరులంతా యుద్ధం లో చనిపోయారు .కోపం ఆవేశం పట్టలేకపోయాడు రావణ బ్రహ్మ .రాక్షస వీరులందర్నీ  సమావేశపరచి చావో రేవోతేల్చుకోమని సకల సెనా సమాయత్తంగా వెళ్లి రాముడిని చుట్టుముట్టి బాణ వర్షం కురిపించమని హుకుం జారీ చేశాడు .వాళ్ళు అలా రామ శరీరాన్ని బద్దలుకోడితే ‘’నేను అందరూ చూస్తుండగా రామహననం చేస్తాను ‘’అని బీరాలు పలికాడు ‘’భవద్భిఃశ్వో నిహన్తాస్మి రామం లోకస్య పశ్యతిం’’ఇంకేముంది నిప్పుతోక్కిన కోతుల్లా రాక్షస వీరులంతా సమరోత్సాహం తో బయల్దేరారు ఒంటరి రాముడిపైకి .వానర వీరులూ తక్కువ తినలేదు .వృక్షాలు పర్వతాలతో రాక్షసులపై పడ్డారు .భీకర యుద్ధం జరిగింది .ఏనుగులురథాలు వొడ్లుగా  గుర్రాలు చేపలుగా .ధ్వజాలు వృక్షాలుగా అయిన రక్తనదులు ప్రవహించాయి .అందులో చనిపోయిన సైన్యం శరీరాలు తెప్పలు తెప్పలుగా కొట్టుకుపోతున్నాయి .వానరులురక్తం తో తడిసిపోయి  ఎగిరిఎగిరి గంతులేస్తూ  శత్రువుల ఆయుధాలను రథాలను ముక్కలు ముక్కలు చేశారు .రాక్షసుల చెవులు.ముక్కులు కోరుక్కుతిని చప్పరించారు .ఒక్కొక్క రాక్షసుడిమదకు వందమంది వానరులు దూకి భీభత్సం చేశారు.రాక్షసులు వీర విజ్రు౦భణ చేయగా భరించలేక వానరులు ‘’రామ౦ శరణం గచ్చామి’’అని శ్రీరాముడి కాళ్ళమీద పడ్డారు .ఇదీ నేపధ్యం రామ పరాక్రమ ప్రదర్శనానికి .

 అక్లిష్టకర్మ గలశ్రీరాముడు వానరులను’’మై హూనా ‘’అంటూ  ఓదార్చి ధనస్సు ధరించి యుద్ధానికి బయల్దేరాడు .తుముల బాణ వర్షం కురిపించాడు అసురులపై ఉసురులు తీయటానికి.బాణాగ్ని చేతకాల్చేసే రాముడిని  ఆకాశంలో మేఘాలు సూర్యుడిని చూడలేక పోయినట్లు దగ్గరకు కూడా వెళ్లలేకపోయారు .ఇతరువెవరూ చేయలేని రాముడు మాత్రమె చేయగల పనులను రాక్షసులు చూశారు .చేయబడుతున్న వాటిని చూడ లేకపోయారు .’’దద్రుశుస్తే ,న వై రామం కర్మాన్య సుకరానిచ ‘’’’. రాక్షస  మహా సైన్యాన్నిఊపేస్తూ ,మహా రథాలను ఎగరగొడుతూ , వనం లోని వాయువులాగా కనిపించాడు –‘’వాత౦ వన గతా యథా ‘’బాణాలచేత బద్దలుకొట్టి ,కాల్చేసి ముక్కలు చేసి ఆయుదాలచేత పీడించిన సైన్యాన్ని మాత్రమె వాళ్ళు చూశారుకానీ రాముడు చేస్తున్న పనులు చూడలేకపోయారు –‘’బలం రామేణదద్రుశుర్న రామం శీఘ్రకారిణం ‘’  తమ శరీరాలపై కొడుతున్న రాముడిని యింద్రియాలద్వారా భోగ్యవస్తువులను అనుభవిస్తున్నా జీవాత్మను చూడలేనట్లు రక్కసులు చూడలేకపోయారు .’’ఇంద్రియార్దేషు తిష్టంతం భూతాత్మాన మివ ప్రజాః ‘’

 ఇదిగో ఇక్కడ యేనుగుసైన్యాన్నిచంపుతున్నాడు అదిగో మహారధ సైన్యాన్ని చంపేస్తున్నాడు ,ఇదుగో అశ్వ సైన్యాన్ని కాల్బలాన్ని సంహరిస్తున్నాడు రాముడు అంటూ రాక్షసులు భయభ్రాంతులై యుద్ధంలో రాముడిని పోలిక ఉన్నవాళ్ళనే చూస్తూ,తమ ఎదురుగా వున్నవాడు తమవాడే అయినా రాముడిగా తలుస్తూ ఒకరినొకరుచంపుకొన్నారు ఇదొక విచిత్రం .’’అన్యోన్యం కుపితా జఘ్నుః సాద్రుశ్యా ద్రాఘవస్యతు.’’

 మాహాత్ముడు రాముడు గా౦ధర్వాస్త్రం చేత మోహి౦పజేయుటచే తమల్ని కాల్చేస్తున్నా రాక్షసులు రాముడిని చూడలేకపోయారు .’’మోహితాః పరమాస్త్రేణ గాన్ధర్వేణ మహాత్మనా ‘’రాక్షసులకు వేలకొలదీ రాముళ్ళు కనబడుతున్నారు .మరుక్షణం లో ఒకే రాముడు దర్శన మిస్తున్నాడు .-‘’రామ సహస్రాణి రణే పశ్యన్తి రాక్షసాః-పునః పశ్యన్తి కాకుత్సమేక మేవ మహాహవే ‘’రాక్షసులకు రామ ధనుస్సు ఆలాత చక్రమే అగ్రభాగమే కనబడుతోంది కానీ రాముడు కనబడటం లేదు .’’భ్రమంతీం కాంచనీం కోటీ౦ కార్ముకస్య మహాత్మనః-అలాతచక్ర ప్రతిమాం దద్రుశుస్తే న రాఘవం ‘’

  యుద్ధం లో మృత్యు చక్రం లాగా రాక్షసులని చంపుతున్న రాముడనే చక్రం అంటే ‘’రామ చక్రం ‘’ను ప్రజలు చూశారు . రామ చక్రానికి ఆయన శరీరమేమధ్యభాగం  ధనుస్సును గట్టిగా లాగటం చేత అది రాముని నడుము చుట్టూ తిరిగి మండలం గా ఏర్పడగా దానిమధ్య రామ దేహం చక్రనాభి లాగా ఉన్నది .రామబలమే అగ్నిజ్వాలలు బాణాలు ఆకులు ధనస్సు చక్రాంతంనారివలన,తలం వలనా కలిగే ధ్వని ఘోషం .తేజస్సు బుద్ధీ దాని కాంతి దివ్యాస్త్రాల గుణాలు దాని చివరిభాగాలు .ఇలాంటి రామ చక్రం  రాక్షస సైన్యాన్ని అంతటినీ కాల్చేసింది అని మహర్షి వాల్మీకి భావం .

  ఒకే ఒక్క రాముడు ఒకేఒక జాము-అంటే మూడు గంటలలో కోరిన రూపాలు ధరించే మదించిన రాక్షసుల వాయువేగంకల పదివేల రథాలను ,మహాబలం కల 18వేల ఏనుగులను రౌతులతోసహా 14వేల గుర్రాలను ,రెండు లక్షలమంది కాల్బలాన్ని అగ్ని శిఖలవంటి బాణాలతో సంహరించాడు .ఈ భీభత్సం చూడలేక బతికిన వారు బతుకు జీవుడా అంటూ లంకవైపు దౌడు తీశారు ‘’అభిపేతుః పురీం లంకాం హత శేషా నిశాచరాః’’.రణభూమి శివుడు విహరించే రుద్ర భూమి అనిపించింది .’’అక్రీడ భూమిః క్రుద్ధస్య రుద్రస్యేవ మహాత్మనః ‘’  శ్రీరాముని వీరవిక్రమ పరాక్రమానికి ఫిదా అయిన దేవతలు మునులు సిద్ధ సాధ్యులు ‘’సెబాష్ ‘’అంటూ రాముని కీర్తించారు .అప్పుడు రామ చంద్రుడు వినమ్రంగా ‘’ఇలాంటి దివ్యమైన అస్త్రప్రయోగ శక్తి నాకూ పరమ శివుడికి మాత్రమె ఉన్నది ‘’అన్నాడు వానర మహావీరుల సమక్షం లో-‘’ఏత దస్త్రబలం దివ్యం మమ వా త్ర్య౦బకస్య వా’.’’

ఇదీ రామ చక్ర రహస్యం .జనస్థానం లో 14వేలమంది రాక్షస సంహారంచేశాడనే విషయం లోకం లో బాగా ప్రచారమయింది కానీ ఈ రామ చక్ర మహాత్మ్యం ఎందుకో బహుళ ప్రచారం కాలేదు అనిపించింది .

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -2-7-26-ఉయ్యూరు .

ప్రచార సాహిత్య ప్రవీణ విమర్శన భూషణ శ్రీ గుమ్మలూరు సత్య నారాయణ గారి నా సహస్రమాస జీవిత యాత్రా చరిత్ర.45 వ భాగం.1.7.26.

డెల్టా శిల్పి నదీ మాతృక బ్రహ్మ సర్ ఆర్ధర్ కాటన్ జీవిత చరిత్ర.14 వ భాగం.1.7. 26.

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.7 వ భాగం.1.7.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.229 వ భాగం.1.7.26.

జ్ఞాపకాల అలలలో..(.త్రివేణి)

రచన: కె. రామకోటీశ్వరరావు, సంపాదకులు, ‘త్రివేణి’-ఆంగ్లరచనకు నా అనువాదం

కొత్త సంవత్సరానికి గాను ‘త్రివేణి’ తొలి సంచికను విడుదల చేస్తున్న ఈ తరుణంలో, నా మనసు సహజంగానే ‘త్రివేణి’ తొలిసారిగా వెలుగు చూసిన రోజు వైపు మళ్లుతోంది. 1927 డిసెంబరులో మద్రాసులో కాంగ్రెస్ సమావేశాలు జరుగుతున్న సమయం అది. సరిగ్గా క్రిస్మస్ రోజున మధ్యాహ్నం 12 గంటలకు, పురసవాల్‌కమ్‌లోని ‘మలబారీ హౌస్’లో నా మిత్రుడు, ‘స్వరాజ్య’ పత్రికలో నా మాజీ సహచరుడు అయిన శ్రీ కె. శ్రీనివాసన్ చేతుల మీదుగా ‘త్రివేణి’ అధికారికంగా ఆవిష్కరించబడింది. ఆ కార్యక్రమానికి మిత్రుల సమూహం పెద్ద సంఖ్యలో హాజరైంది; సభకు అధ్యక్షత వహించిన వ్యక్తి (నిజానికి ఆయన కూర్చున్నది జాతీయ కళాశాల విద్యార్థులు తయారు చేసిన అందమైన తివాచీ మీద) నరసరావుపేటకు చెందిన, అప్పట్లో అభివృద్ధి చెందుతున్న న్యాయవాది మరియు ప్రజా కార్యకర్త అయిన చావలి వి. కృష్ణయ్య. అప్పట్లో నేను వర్ణించినట్లుగా, కృష్ణయ్య “నా బాల్య మిత్రుడు, యవ్వన సహచరుడు మరియు జీవిత పోరాటంలో నా తోటి యోధుడు.” బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి, అద్భుత వక్త, ఉన్నత భావాలు కలిగిన సజ్జనుడు మరియు సహజ నాయకత్వ లక్షణాలున్న వ్యక్తి అయిన ఆయన, నిజంగానే నా చిన్నతనం నుండే నా హృదయానికి అత్యంత ఆప్తుడు. కానీ, దురదృష్టవశాత్తు! దేశ విశాల జీవనంలో ఆయనకు దక్కాల్సిన సముచిత స్థానాన్ని ఆ గుణాలు కల్పించకముందే ఆయన మనకు దూరమయ్యారు.

కఠోర శ్రమతో కూడిన ఒక సంవత్సరం పూర్తయిన సందర్భంగా కలిగే ఆనందం మరియు విజయోత్సాహం… ‘త్రివేణి’ని ప్రారంభించిన ఆ వ్యక్తి ఇప్పుడు నాకు మార్గనిర్దేశం చేయడానికి లేదా నా పనిలో నాకు స్ఫూర్తినివ్వడానికి లేరన్న వాస్తవం వల్ల నాలో అణచివేయబడుతున్నాయి. సింహగఢ్ (సింహం వంటి కోట) కోటను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ఛత్రపతి శివాజీ, “కోటను గెలిచాం, కానీ సింహాన్ని కోల్పోయాము” అని బాధతో అన్న మాటలు మరాఠా చరిత్ర తెలిసిన వారికి గుర్తుండవచ్చు; ఆ రోజు మరాఠా సైన్యం విజయం సాధించడానికి కారణమైన అసాధారణ ధైర్యసాహసాలు ప్రదర్శించిన తన సహచరుడు తానాజీ మలుసరేను ఉద్దేశించి ఆయన అలా అన్నారు. సరిగ్గా అటువంటి భావనే నేడు నాకూ కలుగుతోంది. ఆయన బతికి ఉన్నప్పుడు నా జీవితం ఎలా ఉండేదో, ఇక ఎప్పటికీ అలా ఉండదు. కానీ ‘త్రివేణి’ ఆయన నాకు ఇచ్చిన కానుక కాబట్టి, నేను దానిని ఎంతో విలువైనదిగా భావిస్తాను; ఆయన ఆశయాలకు తగిన స్మారక చిహ్నంగా దానిని మరింత గొప్పగా తీర్చిదిద్దుతాను. ఆయన తన జీవితకాలంలో నాపై కురిపించిన ప్రేమకు, అలాగే పరలోకం నుండి కూడా ఆయన నాపై అదే ప్రేమను కురిపిస్తూనే ఉన్నారని నేను నమ్ముతున్న ఆ అనురాగానికి, కనీసం కొంత భాగాన్నైనా తిరిగి అందించడానికి నేను ప్రయత్నిస్తాను.

‘త్రివేణి’ పత్రిక  దాని సంపాదకుల పట్ల ఎంతో ఆప్యాయత కలిగిన మరో మిత్రుడు – ‘ఆంధ్రరత్న’ గోపాలకృష్ణయ్య – గత మార్చిలో పత్రిక రెండవ సంచిక వెలువడిన కొద్ది కాలానికే కన్నుమూశారు. వందలాది వేదికలపై ప్రసంగించిన ఆ వీరుడు, స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడిన ఆ ధీశాలి, ఎంతో సున్నితమైన మరియు ప్రేమపూర్వకమైన హృదయం కలిగినవారు. ఆయన మరణం తమకు వ్యక్తిగత నష్టమని భావించే యువకులు దక్షిణ భారతదేశంలో ఎంతోమంది ఉన్నారు. ఏళ్ల క్రితం, జిల్లా మేజిస్ట్రేట్ జారీ చేసిన ఆంక్షల ఉత్తర్వును (gagging order) ధిక్కరించినందుకు బెర్హంపూర్‌లో ఆయనను జైలులో ఉంచినప్పుడు, “ఆయన కారాగారవాసం ఆంధ్ర ప్రజాజీవితంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన మరియు ఆకర్షణీయమైన వ్యక్తిని తాత్కాలికంగా దూరం చేస్తోంది” అని నేను భావించాను. ఆయన వ్యక్తిగత మిత్రులకు, ఆయన అందించిన ఆప్యాయమైన స్నేహభావం కోల్పోవడం మాటల్లో చెప్పలేనిది. కానీ నేడు ఆ నష్టం శాశ్వతమైనదిగా మారింది. అందుకే ఆ బాధ మరింత తీవ్రమైనది.

ఆయనకు, నాకు మధ్య ఒక విచిత్రమైన బంధం ఉండేది – అదే ఒక ఉమ్మడి లక్ష్య సాధనలో ఎదురైన వైఫల్యానికి సంబంధించిన బంధం. మేమిద్దరం వేర్వేరు కాలాల్లోనైనా ఒకే సంస్థ – ‘జాతీయ కళాశాల’ – కోసం పనిచేశాము. ఆ సంస్థను మా ఆశయాలకు అనుగుణంగా తీర్చిదిద్దడంలో మేమిద్దరం విఫలమయ్యాము. కానీ అటువంటి వైఫల్యాలు విజయాలుగా రూపాంతరం చెందే ఒక రంగం ఉంది. అదే భావాల ప్రపంచం; మజ్జిని (Mazzini) పేర్కొన్నట్లుగా “నిష్కల్మషమైన ఆత్మ యొక్క స్వప్నాలు మరియు యవ్వనారంభపు దర్శనాలు” ఉండే ప్రపంచం అది. ఆంధ్రరత్న లలిత కళల పట్ల ఎంతో మక్కువ కలిగినవారని, డాక్టర్ కుమారస్వామితో కలిసి ‘అభినయ దర్పణం’ (హావభావాల అద్దం) అనువాదంలో సహకరించారని చాలామందికి తెలియదు. పరిస్థితులు ప్రశాంతంగా ఉండి ఉంటే, ఆయన గొప్ప విద్వాంసుడిగా పేరు తెచ్చుకునేవారు; కానీ ఆ కాలం అస్తవ్యస్తంగా ఉండటంతో, దానిని సరిదిద్దాల్సిన బాధ్యత తనపై ఉందని ఆయన భావించారు. పరాయి పాలనలో ఉన్న దేశంలోని అత్యంత గొప్ప వ్యక్తుల జీవితాల్లో కూడా ఇటువంటి విషాదం చోటుచేసుకుంటుంది. సాధారణ పరిస్థితుల్లో దేశ జీవనంలోని ఉన్నతమైన అంశాలను సుసంపన్నం చేయగలిగే శక్తియుక్తులన్నీ, స్వాతంత్ర్య పోరాటంలోనే వినియోగించాల్సి వస్తుంది. ఆంధ్రరత్న చేసిన గొప్ప త్యాగాల గురించి ప్రజలు మాట్లాడుతుంటారు; అయితే, హక్కులు కోల్పోయిన ప్రజల కోసం ఒక పండితుడు మరియు కవి అయిన ఆయన రాజకీయ నాయకుడిగా మారడం అనేది నిస్సందేహంగా వాటన్నింటిలోకెల్లా అత్యంత గొప్ప త్యాగం.

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -1-7-26-

ఆంగ్లంలో కవిత్వం రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-2(చివరిభాగం )

రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం

అయితే, శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల భాషా పట్టు భిన్నమైనది. ఆమె తన కవితా సామర్థ్యం యొక్క పరిమిత పరిధిని దాటి దేనినీ ప్రయత్నించలేదు కాబట్టి, ఆమె భాషపై పట్టు ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. అప్పటి సరోజినీ చటోపాధ్యాయ తనకు ఇచ్చిన పద్యాల గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా రాశారు: ‘సరోజినీ నాకు అప్పగించిన పద్యాలు రూపంలో నైపుణ్యంతో, వ్యాకరణంలో సరిగ్గా, భావంలో నిష్కళంకంగా ఉన్నాయి, కానీ వాటికి వ్యక్తిత్వం పూర్తిగా లేకపోవడం ఒక లోపంగా ఉండేది. అవి భావనలోనూ, అలంకారంలోనూ పాశ్చాత్యంగా ఉండేవి; అవి టెన్నిసన్ , షెల్లీల స్మృతులపై ఆధారపడి ఉన్నాయి; “వాటిలో కనీసం క్రైస్తవ ధర్మబద్ధమైన సహనభావం కూడా లేదనిపించి, నేను వాటిని నిరాశతో పక్కన పడేశాను.” ఆయన ఇంకా ఇలా అంటారు: “ఆమె ఆంగ్ల శైలిని అనుకరిస్తూ రాసిన రచనలన్నింటినీ చెత్తబుట్టలో పారేయమని నేను సలహా ఇచ్చాను… మన మధ్య-ఇంగ్లాండ్ ప్రాంతపు ప్రకృతి దృశ్యాలలో రాబిన్  స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి, దూరంగా వినిపించే చర్చి గంటల శబ్దాల గురించి రాయడం మానేయమని ఆమెను కోరాను. బదులుగా, పూలు, పండ్లు, చెట్ల గురించి వర్ణించమని, తన కవితలను పర్వతాలు, తోటలు, దేవాలయాల నేపథ్యంలో దృఢంగా నిలపమని, తన సొంత ప్రాంతానికి చెందిన వైవిధ్యభరితమైన ప్రజలను మనకు పరిచయం చేయమని చెప్పాను; మరో మాటలో చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల సాహిత్య దిగ్గజాలను తెలివిగా అనుకరించే యంత్రంలా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నిజమైన భారతీయ కవయిత్రిగా ఉండమని సూచించాను.” శ్రీమతి నాయుడు ప్రచురించిన కవితలు నిజంగానే “రూపంలో నైపుణ్యం, వ్యాకరణంలో కచ్చితత్వం మరియు భావనలో నిర్దోషత్వం” కలిగి ఉంటాయి. కానీ, ఆమె పట్ల పూర్తి గౌరవంతోనే చెబుతున్నాను, ఆమె కవితలలో ఇప్పటికీ ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వ లోపం కనిపిస్తుంది. అవి ఇకపై ఆ ప్రకృతి దృశ్యాలలోని రాబిన్ మరియు స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి ఉండవు…

‘తేలికగా, ఓ తేలికగా మేము ఆమెను మోసుకువెళ్తాము,’

లేదా ఆమె దేవదాసీలను వర్ణించినప్పుడు,

‘ఆనంద పారవశ్యంతో పరవశించి దివ్యంగా ఆయాసపడుతున్న నేత్రాలు

అగ్నితో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆవేశపూరిత వక్షోజాలు,’

ఇది పరిపూర్ణమైన ఛందస్సుతో, స్పష్టమైన భావంతో కూడిన ఒక భారతీయ ఇతివృత్తం,–కానీ ఈ పద్యాలను రాయడానికి ఆమెను ప్రేరేపించిన ఆ బలమైన అంతర్గత ప్రేరణ ఏమిటో అర్థం కాదు. కొన్నిసార్లు, అది తన నలుగురు పిల్లల గురించైనా, వీధుల్లో విన్న ఒక ఆక్రందన గురించైనా, లేదా అంతే సహజసిద్ధం కాని ఒక ఇతివృత్తం గురించైనా, ఆమె ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక కవిత రాయడానికి కూర్చున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆమె ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’లోని ‘అలబాస్టర్’ అనే పద్యాన్ని తీసుకోండి:

ఈ అలబాస్టర్ పెట్టె వలె, దీని కళ

ఒక కాసియా పువ్వు వలె సున్నితమైనది, నా హృదయం,

సున్నితమైన కలలతో చెక్కబడి,

ఎన్నో సూక్ష్మమైన మరియు సున్నితమైన ఆలోచనలతో రూపొందించబడింది.

‘అందులో నేను ఆ సుగంధాన్ని, పరిమళాన్ని దాచుకుంటాను

గాఢమైన, ఉద్వేగభరితమైన జ్ఞాపకాలు కలగలిసిపోయిన…

దాల్చినచెక్క, చందనం, లవంగాల సువాసనల వలె,

పాట, దుఃఖం, జీవితం, ప్రేమల పరిమళాన్ని.’

ఆ క్షణంలో పద్యరూపంలో ఏదో ఒకటి రాయాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి మాత్రమే ఆ పాలరాతి పెట్టెలో స్ఫూర్తిని పొంది ఉండగలడు.

ఆమె వర్ణనలు సాధారణంగా పైపైన ఉంటాయి, ఆమె భావాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సామాన్యమైనవే. ఉదాహరణకు, మనం ‘సోలిట్యూడ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లోని ఈ పంక్తులను చదివినప్పుడు,

‘లోయలకు, పచ్చిక బయళ్లకు, ఎక్కడైతే మాయా చీకటి ప్రవహిస్తుందో

ఒక ప్రకాశవంతమైన మేఘం వక్షస్థలం నుండి బంగారు నదుల వలె’

లేదా,

‘తెల్లవారుజాముకు ముందు ప్రకాశవంతమైన గంటలలో మళ్ళీ వికసిస్తుంది

ప్రపంచ ప్రభువును ఆరాధించడానికి వైభవోపేతమైన రేకులుగా,’

మన ఊహలకు ఈ పంక్తులు ఏ స్థిరమైన చిత్రాన్ని అందించకుండానే ‘లోయ’, ‘పచ్చిక బయలు’, ‘చీకటి’, ‘నది’, ‘మేఘం’, ‘ఉదయం’, ‘తామర’, ‘రేకులు’ వంటి పదాల వైభవోపేతమైన ప్రవాహం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆమె ‘సాంగ్ ఆఫ్ ఎ డ్రీమ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లో కూడా ఇదే కథ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది,

‘ఆ మాయా వనం యొక్క వెలుగులో ఒంటరిగా

ప్రేమ దేవతల నక్షత్రాలు నా సున్నితమైన యవ్వనం చుట్టూ చేరి మెరవడాన్ని నేను అనుభూతి చెందాను

మరియు నేను సత్య దేవతల గీతాన్ని విన్నాను;

నా తపన తీర్చుకోవడానికి నేను తలవంచాను

శాంతి స్వరూపుల సెలయేళ్ల ఒడ్డున

ఆ మాయా వనంలో, నిద్ర లోకంలో.’

అక్కడ ప్రేమ, సత్యం, శాంతి అనే పదాలు పెద్ద అక్షరాలతో ఉన్నాయి, కానీ దాని పూర్తి స్వరూపం ఒక కల కంటే కూడా మరింత అస్పష్టంగా, మరింత పైపైగా ఉంది.

ఆమె కవితలలో చాలా వాటికి, కౌమారదశ మరియు అపరిపక్వత యొక్క సంప్రదాయ విచారమే ఇతివృత్తంగా ఉంటుంది. ఆమె కవితల అమెరికన్ సంచికలో జోసెఫ్ ఆస్లాండర్, ‘ఆమె కవిత్వంలో ఒక రకమైన వింతైన జ్వరం వంటి ఆకృతి’ గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ‘ఆమె కవితలు ఉప్పొంగుతాయి. మనం ఆ వేడిని తాకుతాము’ అని అంటారు. వాస్తవానికి మనం తాకేది ఈ సంప్రదాయ విచారాన్నే. అటువంటి అస్పష్టమైన మరియు అర్థరహితమైన దుఃఖానికి ఆమె కొన్నిసార్లు పదాలు మరియు సంగీతంలో ఒక అందమైన రూపాన్ని ఇవ్వడంలో విజయం సాధిస్తుంది. ‘వసంత-పంచమి’లో లీలావతి విలాపం ఈ విధంగా ఉంటుంది:

అయ్యో, నా ఈ దుఃఖమయ జీవితానికి శాపం తగిలింది

విషాదంతో తొక్కబడిన గడ్డిలా నాశనమై, వాడిపోయింది,

దుఃఖమనే గాలికి పెకిలించబడి నా హృదయం పెద్దదైంది,

రాలిపోయిన పువ్వులా, వాడిపోయిన ఆకులా మారింది,

వసంతపు ముద్దులను కోల్పోయిన ప్రతి ఒంటరి, వాడిపోయిన వస్తువులా మారింది.

పోప్ రాసిన ‘హెలోయిస్ టు అబెల్లార్డ్’లోని ఏ పంక్తులంత అందంగానైనా ఈ పంక్తులు ఉన్నాయి, కానీ కార్డీలియా శవంపై లీర్ చేసిన విలాపంలో ఉన్నంత భావోద్వేగభరితంగా లేవు. కొన్నిసార్లు ఆమె దుఃఖం కేవలం ఒక అందమైన భావన మాత్రమే, అంతకు మించి లోతుగా ఉండదు, – ‘కాప్రిస్’లో లాగా.

‘నీ వేళ్ళ కొనల్లో ఒక అడవి పువ్వును పట్టుకున్నావు

నిర్లిప్తమైన పెదవులకు దాన్ని తాకించావు

నిర్లిప్తంగా దాని ఎర్రటి ఆకులను విడదీశావు……

అయ్యో, అది నా హృదయం.

‘నీవు నీ వేళ్ళ కొనలలో ఒక మద్యపు గిన్నెను పట్టుకున్నావ

దానిని ఉదాసీనమైన పెదవుల వద్దకు తేలికగా ఎత్తావు

తేలికగా త్రాగి, ఆ గిన్నెను విసిరివేశావు……

అయ్యో, అది నా ఆత్మ.’

ఆమె పద్యాలలో ఒక భావన కేవలం ఆలోచించి రాసింది కాకుండా, నిజంగా అనుభూతి చెందింది అనడానికి సాక్ష్యం కనుగొనడమే ఎల్లప్పుడూ కష్టం. ఆమె ‘అడవిలో’ అనే పద్యంలో పాడినప్పుడు

‘నా హృదయమా, మనం అలసిపోయాము, మనం అలసిపోయాము, ఎంతోకాలం మోసాము

చనిపోయిన కలల యొక్క బరువైన ప్రేమ భారాన్ని, మనం విశ్రాంతి తీసుకుందాం,

వాటి బూడిదను వెదజల్లుదాం, కొంతసేపు దుఃఖిద్దాం;

‘ఓ నా హృదయమా, పడమటి దిక్కున నీడలు బూడిద రంగులోకి మారేంత వరకు మేము విశ్రమిస్తాము,’

లేదా ఆమె ఈ పంక్తులలో ‘విధికి ఒక సవాలు’ విసిరినప్పుడు,

నా అస్తిత్వం యొక్క ఆశను నీవు నిరాకరించినా,

నా ప్రేమకు ద్రోహం చేసినా, నా మధురమైన కలను నాశనం చేసినా,

అయినా నేను నా వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చల్లార్చుకుంటాను

విశ్వ ఆనందానికి లోతైన మూలం వద్ద–

ఓ విధి, నీవు నియంత్రించాలని ఆరాటపడటం వ్యర్థం

నా పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మను,’

ఏ భాషలోనైనా పద్యరచనకు ప్రయత్నించిన ప్రతి వంద మందిలో తొంభై తొమ్మిది మంది (వారి శిక్షణ సంవత్సరాలలో) ఇదే భావాన్ని పదాలలో పొందుపరిచి ఉంటారని, మరియు శ్రీమతి నాయుడు వారి కంటే పైకి ఎదగలేదని అనిపిస్తుంది. ‘అలసిన హృదయం’ మరియు ‘పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మ’ అనేవి ప్రతి కవి యొక్క ప్రారంభ వృత్తిలో ఒక సాధారణ ఉపాయం. కానీ శ్రీమతి నాయుడు దురదృష్టవశాత్తు ఆ దశను దాటి ఎన్నడూ పురోగమించినట్లు అనిపించదు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ఒక నిర్మాణ లక్షణం, కేవలం రూపంలోనే కాకుండా ఆలోచనలో కూడా ఒక మితిమీరిన సమతుల్యత కూడా ఉంది. ఆమె ‘గంటల’ మీద ఒక కవిత రాయాలని నిర్ణయించుకుని, అందులో మూడు చరణాలు ఉండేలా ముందుగానే ఏర్పాటు చేసుకుంటారు: ఒకటి కాలి గజ్జల మీద, మరొకటి పశువుల మెడలోని గంటల మీద, మూడవది గుడిలోని గంటల మీద. ఆమె ‘సతీమణి’ని మరో కవితకు ఇతివృత్తంగా చేయాలనుకుంటారు. మరియు (ఊహించినట్లుగానే) తాను తలపెట్టిన మూడు చరణాల చివరి పంక్తులను మనసులో ఉంచుకుని మొదలుపెడతారు:

‘ఓ ప్రేమా, నేను ఈ జీవచ్ఛవంలోనే నివసించాలా?’

‘చెట్టు చచ్చినప్పుడు పువ్వు బ్రతుకుతుందా?’

‘ఆత్మ వెళ్ళిపోయినప్పుడు శరీరం మిగులుతుందా?’

ఆమె ప్రతి చరణంలోని మిగిలిన భాగాన్ని అల్లుతూ పోతారు. ‘ది ఇల్యూజన్ ఆఫ్ లవ్,’ ‘స్ట్రీట్ క్రైస్,’ ‘హార్వెస్ట్ హిమ్న్,’ ‘కాప్రిస్,’ మరియు ‘ఇండియన్ వీవర్స్’ వంటి ఆమె ఇతర కవితలలో కూడా ఇదే లక్షణం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్వపు యథార్థ రూపం ఒక చెట్టులా పెరుగుతుంది కానీ ఒక ఇంటిలా నిర్మించబడదు. ఇంత సంపూర్ణంగా ముందుగా ఆలోచించి సాధించిన ఈ సమతుల్యత, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలోని సహజత్వపు ముద్రను హరించివేస్తుంది. ఆ సమతుల్యత మరీ స్పష్టంగా ఉంది. ఆ నిర్మాణం మరీ సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైఖేల్ ఏంజెలో తనదైన ప్రత్యేక కళ యొక్క లక్షణాన్ని, అంటే శిల్పి పనిలోని నిశ్చలతను తన చిత్రంలోకి చేర్చకుండా ఎన్నడూ ఒక చిత్రాన్ని గీయలేకపోయేవాడు. అతని చిత్రాలలోని ఆకృతులలో కదలిక, జీవం ఉండే అవకాశం కొరవడింది. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, అతను శిల్పం నుండే చిత్రాలు గీశాడు. అందువల్లనే కాన్వాస్‌పై రాఫెల్ అనంతంగా ఉత్తమ కళాకారుడు. శిల్పం మరియు వాస్తుశిల్పం యొక్క దృఢత్వం చిత్రకళకు ఎంత అపరిచితమో, కవిత్వానికి కూడా అంతే అపరిచితం. మరియు ఈ విషయంలోనే శ్రీమతి నాయుడు, అనేక అపరిపక్వ కవుల వలె, అత్యధికంగా పాపం చేశారు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల ఛందస్సు మరియు కవితా శైలిపై పట్టు (అది తనంతట తానుగా ఒక గొప్ప విజయం)ను, ఉన్నదానికంటే ఎక్కువగా పొరబడకూడదు. ఒక కవయిత్రిగా ఆమె వ్యక్తిత్వం అంత గొప్పదేమీ కాదు. గొప్ప కవులను సైతం తికమక పెట్టే ఇతివృత్తాలను ఆమె ఎన్నడూ ప్రయత్నించలేదు. ఒక పెళుసైన తెప్పపై, ఆమె సాంప్రదాయ భావన అనే తీరానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటానికే సంతృప్తి చెందారు. ఆమె ఎన్నడూ సముద్రంలోకి చాలా దూరం సాహసించలేదు. అందువల్ల ఆమె తెప్ప ఆమెను ఎన్నడూ విఫలం చేయలేదు. ఆమె రూప పరిపూర్ణత ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే తోరుదత్ విఫలమైనప్పుడు, దానిని అంత చక్కగా సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి ఆమె మాత్రమే. కానీ తోరుదత్‌తో పోలిస్తే ఆమె రచించిన విస్తారమైన పద్యాలు, తోరుదత్ యొక్క అరడజను వ్యక్తిగత కవితల నాణ్యత వలె అంత ప్రశంసనీయమైనవి కావు. మరియు ఇది, శ్రీమతి నాయుడు గారికి ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న ప్రశంసనీయమైన పట్టులో ఏదో తీవ్రమైన లోపం లేదా అపరిపూర్ణత ఉందని నిరూపిస్తుంది. ఒకవేళ ఆంగ్లం ఆమె మాతృభాష అయి ఉంటే, తోరుదత్ మరిన్ని రకాల కవితలను, ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో రాసి ఉండేవారని మనం ముందే చెప్పుకున్నాం. ఒకవేళ ఆంగ్లమే శ్రీమతి నాయుడు గారి నిజమైన మాతృభాష అయి ఉంటే, ఆమె కవిత్వంలోని భావసారూప్యత మరియు నిజాయితీ మరింత పెరిగి ఉండేది.

విషయ ఎంపిక

మూడవదిగా, ఈ భారతీయ ఆంగ్ల కవిత్వ రచయితలు ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద కష్టం భాషా ప్రావీణ్యం కాదు. ఒక విషయాన్ని ఎంచుకోవడం వారిలో అత్యుత్తములను కూడా తికమక పెట్టినట్లు అనిపిస్తుంది. ఆంగ్ల పద్యంలో ఒక భారతీయ విషయాన్ని చిత్రించడంలో ఒక విధమైన సహజమైన అసంగతత్వం ఉంటుంది. అటువంటి విషయం యొక్క భావోద్వేగాలకు అలవాటుపడని భాషలో ఆ విషయం యొక్క పూర్తి స్థాయికి ఎదగడం కష్టం. ప్రపంచంలోని ప్రతి భాషకు దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంటుంది మరియు అది అంత తేలికగా ధిక్కరించలేని సంప్రదాయాలపై దృఢంగా నిలబడి ఉంటుంది. గోథే యొక్క ‘ఫాస్ట్’ యొక్క ఏ అనువాదం కూడా అసలైన గోథే రచనలా అనిపించదు, ఎందుకంటే ‘ఫాస్ట్’ యొక్క స్ఫూర్తి ఏదో ఒక విధంగా జర్మన్ భాషతో పెనవేసుకుపోయింది. టాగోర్ కవితలు అనువాదం కంటే వాటి మాతృభాషలోనే మరింత అందంగా ఉంటాయని మనకు చెబుతారు. షేక్స్‌పియర్‌ను ఏ భారతీయ భాషలోకి అనువదించినా, అతను షేక్స్‌పియర్‌గా మిగలలేడు. షేక్‌స్పియర్, గోథేల రచనలను భారతీయ భాషలోకి అనువదించడం ఎంత కష్టమో, ఒక భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ఆంగ్ల పద్యంలో పొందుపరచడం కూడా కనీసం అంతే కష్టం. అయినప్పటికీ, ఆంగ్ల పద్యాలు రాసే భారతీయ రచయితలు ఏదో ఒక దశలో భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ప్రయత్నించాల్సిన అవసరాన్ని భావిస్తారు. బహుశా, కనీసం ఇతివృత్తమైనా భారతీయంగా ఉండాలని ఏదో ఒకటి వారిని హెచ్చరిస్తుందేమో! తోరు దత్, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వెంటనే, ‘తన అన్ని పనులకు చూపినంత తీవ్రమైన శ్రద్ధతోనే సంస్కృతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించి, దాని రహస్య సాహిత్యంలో మునిగిపోయారు.’ మరియు ఆమె తన ప్రజల గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అల్లడానికి ఆసక్తి చూపారు. శ్రీమతి నాయుడు, ‘మిడ్‌ల్యాండ్ కౌంటీల ప్రకృతి దృశ్యంలో రాబిన్ పక్షులు మరియు స్కైలార్క్‌ల’ నుండి విడిపోయిన తరువాత, ‘హుమాయున్ టు జెబేదా (ఉర్దూ నుండి)’, ‘రాకుమారి జెబ్-ఉన్ నిస్సా సౌందర్యాన్ని పొగుడుతూ పాడిన గీతం (పర్షియన్ నుండి)’, ‘పద్మంపై కూర్చున్న బుద్ధునికి’, ‘దమయంతి టు నలుడు’, ‘ఒక రాజపుత్ర ప్రేమగీతం’ మరియు ‘వసంత-పంచమి’ వంటి ఇతివృత్తాలను ఎంచుకున్నారు. మరియు మన్మోహన్ ఘోష్ కూడా ‘నలుడు మరియు దమయంతి కథపై ఒక నాటకాన్ని ప్రారంభించారు, కానీ అది ఎన్నడూ పూర్తి కాలేదు.’ మన్మోహన్ ఘోష్ యొక్క ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’కు లారెన్స్ బినయన్ రాసిన పరిచయ స్మృతిలో ఈ సంఘర్షణ చాలా స్పష్టంగా చెప్పబడినట్లు మనం చూడవచ్చు. ‘మానసికంగా అతను రెండుగా చీలిపోయాడు. భారతీయ ఇతిహాసాల నుండి ఒక ఇతివృత్తాన్ని తీసుకోమని నేను తరచుగా అతన్ని ప్రోత్సహించేవాడిని, మరియు అతను ఇతర విషయాలతో పాటు సావిత్రిపై ఒక కవితను ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఒక రూపాన్ని సంతరించుకోలేదు. అతను వాతావరణాన్ని ఏదో ఒక విధంగా యూరోపియన్‌గా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని భావించాడు, ఆ తర్వాత దానిలోని సారం ఆవిరైపోయింది. ఈ విధంగా అతను రెండు అర్ధగోళాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడాడు, దేనికీ పూర్తిగా చెందలేదు.’

మన్మోహన్ ఘోష్ తన సొంత భాష యొక్క స్ఫూర్తితో మరియు తన దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో పూర్తిగా సానుభూతి లేకుండా ఉండటం వల్లే అంత ఘోరంగా విఫలమయ్యాడు. తన జీవితాంతం అతను ‘పాపులర్ బీచ్ అండ్ వీపింగ్ విల్లో’ లేదా ‘ఓక్, పైన్ అండ్ సిల్వర్ బిర్చ్’ లేదా ‘సాంగ్ ఆఫ్ బ్రిటానియా’ వంటి శీర్షికలతో కవితలు రాశాడు, మరియు తన మాతృభూమి పరిసరాలను పద్యరూపంలో ప్రతిబింబించలేకపోయాడు. తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు అందుకు భిన్నంగా ఉండేవారు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా అంటారు: ‘విష్ణు, శివుల మీదున్న విశ్వాసాన్ని చిన్నపిల్లల చేష్టలతో పక్కనపెట్టి, దాని స్థానంలో ఒక స్వచ్ఛమైన విశ్వాసాన్ని నింపుకున్నప్పటికీ, ఆమె తన జాతి, రక్తపు విశిష్ట గుణాలతో నిండిన ఒక స్వచ్ఛమైన హిందువు. తన ప్రాచీన మతంలోని కవితాత్మక కోణం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని చివరి వరకు కాపాడుకుంది.’ ;అదే విమర్శకుడు శ్రీమతి నాయుడు గురించి ఇలా అంటారు: ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది; ఆమె స్ఫూర్తి, ఆంగ్ల భాషను వాహకంగా ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ, దానికి పాశ్చాత్య దేశాలతో వేరే బంధం లేదు.’ ఇది ఉష్ణమండల, ఆదిమమైన భావోద్వేగాల ప్రదర్శనకు పూనుకుంటుంది……… సరోజినీ నాయుడు గారి కవితలను జాగ్రత్తగా, సున్నితంగా అధ్యయనం చేస్తే, అవి తూర్పు దేశాలలోని చీకటి ప్రదేశాలను ప్రకాశవంతం చేయడంలో, ఏ పండితుడి లేదా చరిత్రకారుడి కృషి కన్నా ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయని తెలుస్తుంది.’ శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మనకు పెద్దగా కనిపించవు, కానీ తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఇద్దరికీ తమ జాతీయ సంస్కృతి పట్ల హృదయపూర్వకమైన అభిమానం ఉండేదన్నది నిజం. పర్షియన్, ఉర్దూ లేదా హిందుస్తానీ భాషల నుండి కొన్ని పాటలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విధానంలో శ్రీమతి నాయుడు అత్యుత్తమంగా రాణించారు. జెబ్-ఉన్-నిస్సా పాట సులభంగా గుర్తుకు వస్తుంది:

నా చెంపల నుండి నా ముసుగు ఎత్తినప్పుడు

గులాబీలు అసూయతో తిరుగుతాయి

మరియు బాధతో నిండిన వారి గాయపడిన హృదయాల నుండి

ఒక రోదనలా వారి సువాసన వెలువడుతుంది.’

అయితే, ఆమె రాసిన చాలా భారతీయ ప్రేమ గీతాలు అంత సంతోషకరంగా ఉండవు. వాటిలో కొన్ని, కొంతవరకు ఇంగ్లీషువారికి భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, కేవలం భారతీయ గీతాలుగా ఇంగ్లీషువారికి నచ్చవచ్చు, కానీ నిజం ఏమిటంటే అవి భారతీయ భావోద్వేగాల యొక్క అద్భుత రచనలు కావు. ఆమె ‘ఎ పిల్గ్రిమేజ్ ఆఫ్ లవ్’లో ఇలా పాడుతుంది,

‘నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

వేగంగా, ఓ నా ప్రియా,

వణికే అడవి జింక కన్నా,

లేదా ఆయాసపడే పావురం కన్నా,

ఎగిరే పాము కన్నా వేగంగా

మంత్రగాడి వశంలోకి……

నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

ఏది సంభవించినా భయపడకుండా.’

‘డివోషన్’ అనే కవితలో మరోచోట ఆమె ఇలా పాడుతుంది,

‘నా ఆత్మను గొంతు నులిమి అగ్నిలో విసిరేయండి…..

నా ప్రియతముడు ఎందుకు తడబడాలి, భయపడాలి, లేదా తిరుగుబాటు చేయాలి?

ఓ ప్రభూ, నీ వక్షస్థలంలో పువ్వులా ఒదిగిపోవడానికి నేను నీదానిని,

లేదా నీ కోసం నరకాగ్నిలో కలుపు మొక్కలా కాలిపోతాను.’

మేము విశ్లేషించి చూసినంత వరకు, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవితలలో కనిపించే అత్యంత ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలలో ఇవి కొన్ని. కానీ ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది’ అనే వ్యాఖ్యను సమర్థించడానికి ఇవి ఖచ్చితంగా సరిపోవు. తన ప్రేమకు, ప్రేమ వస్తువుకు ఒక స్త్రీ సహజంగా లొంగిపోయే ఈ తీరు కేవలం ఒక సాధారణ భారతీయ భావన కాదు. దీనిని చూస్తే, సఫో అసలు జీవించి రాయలేదేమో అనిపిస్తుంది, మరియు శ్రీమతి బ్రౌనింగ్ తన ‘పోర్చుగీస్ నుండి సోనెట్లు’తో కేవలం ఒక కల్పన మాత్రమే అనిపిస్తుంది! శ్రీమతి నాయుడు గారి కొన్ని ప్రేమ గీతాలలో కల్పనా అతిశయం కాకపోయినా, ఒక విధమైన రూపకాల ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది, దీనిని అజాగ్రత్తగా ఉండే విదేశీయులు ఉష్ణమండల భారతీయ కవితా భావన యొక్క సారాంశంగా సులభంగా పొరబడవచ్చు. ఈ ఉదాహరణను తీసుకోండి:

ఆమె:

వేణునాద నాదానికి పాములా,

ఓ నా ప్రియా, నా హృదయం నీ వేళ్ళలోకి జారుతుంది,

ఎక్కడైతే రాత్రీ గాలి, ప్రేమికుడిలా, అతని మల్లె తోటలు, శిరీష వనాలపై వాలి ఉంటుందో;

మరియు పండిన కొమ్మలపైన లేదా రంగురంగుల పండ్లపైన,

ప్రకాశవంతమైన చిలుకలు సింధూర పుష్పాల వలె గుంపుగా చేరతాయి.

అతను:

గులాబీ రేకులలోని సుగంధంలా

నా హృదయాన్ని నీ గుండెల్లో దాచుకో, ఓ నా ప్రియతమా

పూలదండలా, రత్నంలా, అశోక వృక్షంపై

తన గూడును వేలాడదీసే పావురంలా.

నిశ్చలంగా ఉండు, ఓ ప్రియతమా, ఉషస్సు తన

బంగారు గుడారాలను దంతపు రంగు పొలాలపై పరిచేంత వరకు.

వాస్తవానికి, ఏ సందర్భంలో చూసినా ప్రేమను సంపూర్ణంగా వ్యక్తం చేయడానికి ఈ కవిత మరీ అర్థరహితంగానూ,

మీ –గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -1-7-26-ఉయ్యూరు

ఆంగ్లంలో కవిత్వంఆంగ్లంలో కవిత్వం రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-2(చివరిభాగం )

రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం

అయితే, శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల భాషా పట్టు భిన్నమైనది. ఆమె తన కవితా సామర్థ్యం యొక్క పరిమిత పరిధిని దాటి దేనినీ ప్రయత్నించలేదు కాబట్టి, ఆమె భాషపై పట్టు ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. అప్పటి సరోజినీ చటోపాధ్యాయ తనకు ఇచ్చిన పద్యాల గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా రాశారు: ‘సరోజినీ నాకు అప్పగించిన పద్యాలు రూపంలో నైపుణ్యంతో, వ్యాకరణంలో సరిగ్గా, భావంలో నిష్కళంకంగా ఉన్నాయి, కానీ వాటికి వ్యక్తిత్వం పూర్తిగా లేకపోవడం ఒక లోపంగా ఉండేది. అవి భావనలోనూ, అలంకారంలోనూ పాశ్చాత్యంగా ఉండేవి; అవి టెన్నిసన్ , షెల్లీల స్మృతులపై ఆధారపడి ఉన్నాయి; “వాటిలో కనీసం క్రైస్తవ ధర్మబద్ధమైన సహనభావం కూడా లేదనిపించి, నేను వాటిని నిరాశతో పక్కన పడేశాను.” ఆయన ఇంకా ఇలా అంటారు: “ఆమె ఆంగ్ల శైలిని అనుకరిస్తూ రాసిన రచనలన్నింటినీ చెత్తబుట్టలో పారేయమని నేను సలహా ఇచ్చాను… మన మధ్య-ఇంగ్లాండ్ ప్రాంతపు ప్రకృతి దృశ్యాలలో రాబిన్  స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి, దూరంగా వినిపించే చర్చి గంటల శబ్దాల గురించి రాయడం మానేయమని ఆమెను కోరాను. బదులుగా, పూలు, పండ్లు, చెట్ల గురించి వర్ణించమని, తన కవితలను పర్వతాలు, తోటలు, దేవాలయాల నేపథ్యంలో దృఢంగా నిలపమని, తన సొంత ప్రాంతానికి చెందిన వైవిధ్యభరితమైన ప్రజలను మనకు పరిచయం చేయమని చెప్పాను; మరో మాటలో చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల సాహిత్య దిగ్గజాలను తెలివిగా అనుకరించే యంత్రంలా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నిజమైన భారతీయ కవయిత్రిగా ఉండమని సూచించాను.” శ్రీమతి నాయుడు ప్రచురించిన కవితలు నిజంగానే “రూపంలో నైపుణ్యం, వ్యాకరణంలో కచ్చితత్వం మరియు భావనలో నిర్దోషత్వం” కలిగి ఉంటాయి. కానీ, ఆమె పట్ల పూర్తి గౌరవంతోనే చెబుతున్నాను, ఆమె కవితలలో ఇప్పటికీ ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వ లోపం కనిపిస్తుంది. అవి ఇకపై ఆ ప్రకృతి దృశ్యాలలోని రాబిన్ మరియు స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి ఉండవు…

‘తేలికగా, ఓ తేలికగా మేము ఆమెను మోసుకువెళ్తాము,’

లేదా ఆమె దేవదాసీలను వర్ణించినప్పుడు,

‘ఆనంద పారవశ్యంతో పరవశించి దివ్యంగా ఆయాసపడుతున్న నేత్రాలు

అగ్నితో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆవేశపూరిత వక్షోజాలు,’

ఇది పరిపూర్ణమైన ఛందస్సుతో, స్పష్టమైన భావంతో కూడిన ఒక భారతీయ ఇతివృత్తం,–కానీ ఈ పద్యాలను రాయడానికి ఆమెను ప్రేరేపించిన ఆ బలమైన అంతర్గత ప్రేరణ ఏమిటో అర్థం కాదు. కొన్నిసార్లు, అది తన నలుగురు పిల్లల గురించైనా, వీధుల్లో విన్న ఒక ఆక్రందన గురించైనా, లేదా అంతే సహజసిద్ధం కాని ఒక ఇతివృత్తం గురించైనా, ఆమె ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక కవిత రాయడానికి కూర్చున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆమె ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’లోని ‘అలబాస్టర్’ అనే పద్యాన్ని తీసుకోండి:

ఈ అలబాస్టర్ పెట్టె వలె, దీని కళ

ఒక కాసియా పువ్వు వలె సున్నితమైనది, నా హృదయం,

సున్నితమైన కలలతో చెక్కబడి,

ఎన్నో సూక్ష్మమైన మరియు సున్నితమైన ఆలోచనలతో రూపొందించబడింది.

‘అందులో నేను ఆ సుగంధాన్ని, పరిమళాన్ని దాచుకుంటాను

గాఢమైన, ఉద్వేగభరితమైన జ్ఞాపకాలు కలగలిసిపోయిన…

దాల్చినచెక్క, చందనం, లవంగాల సువాసనల వలె,

పాట, దుఃఖం, జీవితం, ప్రేమల పరిమళాన్ని.’

ఆ క్షణంలో పద్యరూపంలో ఏదో ఒకటి రాయాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి మాత్రమే ఆ పాలరాతి పెట్టెలో స్ఫూర్తిని పొంది ఉండగలడు.

ఆమె వర్ణనలు సాధారణంగా పైపైన ఉంటాయి, ఆమె భావాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సామాన్యమైనవే. ఉదాహరణకు, మనం ‘సోలిట్యూడ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లోని ఈ పంక్తులను చదివినప్పుడు,

‘లోయలకు, పచ్చిక బయళ్లకు, ఎక్కడైతే మాయా చీకటి ప్రవహిస్తుందో

ఒక ప్రకాశవంతమైన మేఘం వక్షస్థలం నుండి బంగారు నదుల వలె’

లేదా,

‘తెల్లవారుజాముకు ముందు ప్రకాశవంతమైన గంటలలో మళ్ళీ వికసిస్తుంది

ప్రపంచ ప్రభువును ఆరాధించడానికి వైభవోపేతమైన రేకులుగా,’

మన ఊహలకు ఈ పంక్తులు ఏ స్థిరమైన చిత్రాన్ని అందించకుండానే ‘లోయ’, ‘పచ్చిక బయలు’, ‘చీకటి’, ‘నది’, ‘మేఘం’, ‘ఉదయం’, ‘తామర’, ‘రేకులు’ వంటి పదాల వైభవోపేతమైన ప్రవాహం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆమె ‘సాంగ్ ఆఫ్ ఎ డ్రీమ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లో కూడా ఇదే కథ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది,

‘ఆ మాయా వనం యొక్క వెలుగులో ఒంటరిగా

ప్రేమ దేవతల నక్షత్రాలు నా సున్నితమైన యవ్వనం చుట్టూ చేరి మెరవడాన్ని నేను అనుభూతి చెందాను

మరియు నేను సత్య దేవతల గీతాన్ని విన్నాను;

నా తపన తీర్చుకోవడానికి నేను తలవంచాను

శాంతి స్వరూపుల సెలయేళ్ల ఒడ్డున

ఆ మాయా వనంలో, నిద్ర లోకంలో.’

అక్కడ ప్రేమ, సత్యం, శాంతి అనే పదాలు పెద్ద అక్షరాలతో ఉన్నాయి, కానీ దాని పూర్తి స్వరూపం ఒక కల కంటే కూడా మరింత అస్పష్టంగా, మరింత పైపైగా ఉంది.

ఆమె కవితలలో చాలా వాటికి, కౌమారదశ మరియు అపరిపక్వత యొక్క సంప్రదాయ విచారమే ఇతివృత్తంగా ఉంటుంది. ఆమె కవితల అమెరికన్ సంచికలో జోసెఫ్ ఆస్లాండర్, ‘ఆమె కవిత్వంలో ఒక రకమైన వింతైన జ్వరం వంటి ఆకృతి’ గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ‘ఆమె కవితలు ఉప్పొంగుతాయి. మనం ఆ వేడిని తాకుతాము’ అని అంటారు. వాస్తవానికి మనం తాకేది ఈ సంప్రదాయ విచారాన్నే. అటువంటి అస్పష్టమైన మరియు అర్థరహితమైన దుఃఖానికి ఆమె కొన్నిసార్లు పదాలు మరియు సంగీతంలో ఒక అందమైన రూపాన్ని ఇవ్వడంలో విజయం సాధిస్తుంది. ‘వసంత-పంచమి’లో లీలావతి విలాపం ఈ విధంగా ఉంటుంది:

అయ్యో, నా ఈ దుఃఖమయ జీవితానికి శాపం తగిలింది

విషాదంతో తొక్కబడిన గడ్డిలా నాశనమై, వాడిపోయింది,

దుఃఖమనే గాలికి పెకిలించబడి నా హృదయం పెద్దదైంది,

రాలిపోయిన పువ్వులా, వాడిపోయిన ఆకులా మారింది,

వసంతపు ముద్దులను కోల్పోయిన ప్రతి ఒంటరి, వాడిపోయిన వస్తువులా మారింది.

పోప్ రాసిన ‘హెలోయిస్ టు అబెల్లార్డ్’లోని ఏ పంక్తులంత అందంగానైనా ఈ పంక్తులు ఉన్నాయి, కానీ కార్డీలియా శవంపై లీర్ చేసిన విలాపంలో ఉన్నంత భావోద్వేగభరితంగా లేవు. కొన్నిసార్లు ఆమె దుఃఖం కేవలం ఒక అందమైన భావన మాత్రమే, అంతకు మించి లోతుగా ఉండదు, – ‘కాప్రిస్’లో లాగా.

‘నీ వేళ్ళ కొనల్లో ఒక అడవి పువ్వును పట్టుకున్నావు

నిర్లిప్తమైన పెదవులకు దాన్ని తాకించావు

నిర్లిప్తంగా దాని ఎర్రటి ఆకులను విడదీశావు……

అయ్యో, అది నా హృదయం.

‘నీవు నీ వేళ్ళ కొనలలో ఒక మద్యపు గిన్నెను పట్టుకున్నావ

దానిని ఉదాసీనమైన పెదవుల వద్దకు తేలికగా ఎత్తావు

తేలికగా త్రాగి, ఆ గిన్నెను విసిరివేశావు……

అయ్యో, అది నా ఆత్మ.’

ఆమె పద్యాలలో ఒక భావన కేవలం ఆలోచించి రాసింది కాకుండా, నిజంగా అనుభూతి చెందింది అనడానికి సాక్ష్యం కనుగొనడమే ఎల్లప్పుడూ కష్టం. ఆమె ‘అడవిలో’ అనే పద్యంలో పాడినప్పుడు

‘నా హృదయమా, మనం అలసిపోయాము, మనం అలసిపోయాము, ఎంతోకాలం మోసాము

చనిపోయిన కలల యొక్క బరువైన ప్రేమ భారాన్ని, మనం విశ్రాంతి తీసుకుందాం,

వాటి బూడిదను వెదజల్లుదాం, కొంతసేపు దుఃఖిద్దాం;

‘ఓ నా హృదయమా, పడమటి దిక్కున నీడలు బూడిద రంగులోకి మారేంత వరకు మేము విశ్రమిస్తాము,’

లేదా ఆమె ఈ పంక్తులలో ‘విధికి ఒక సవాలు’ విసిరినప్పుడు,

నా అస్తిత్వం యొక్క ఆశను నీవు నిరాకరించినా,

నా ప్రేమకు ద్రోహం చేసినా, నా మధురమైన కలను నాశనం చేసినా,

అయినా నేను నా వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చల్లార్చుకుంటాను

విశ్వ ఆనందానికి లోతైన మూలం వద్ద–

ఓ విధి, నీవు నియంత్రించాలని ఆరాటపడటం వ్యర్థం

నా పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మను,’

ఏ భాషలోనైనా పద్యరచనకు ప్రయత్నించిన ప్రతి వంద మందిలో తొంభై తొమ్మిది మంది (వారి శిక్షణ సంవత్సరాలలో) ఇదే భావాన్ని పదాలలో పొందుపరిచి ఉంటారని, మరియు శ్రీమతి నాయుడు వారి కంటే పైకి ఎదగలేదని అనిపిస్తుంది. ‘అలసిన హృదయం’ మరియు ‘పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మ’ అనేవి ప్రతి కవి యొక్క ప్రారంభ వృత్తిలో ఒక సాధారణ ఉపాయం. కానీ శ్రీమతి నాయుడు దురదృష్టవశాత్తు ఆ దశను దాటి ఎన్నడూ పురోగమించినట్లు అనిపించదు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ఒక నిర్మాణ లక్షణం, కేవలం రూపంలోనే కాకుండా ఆలోచనలో కూడా ఒక మితిమీరిన సమతుల్యత కూడా ఉంది. ఆమె ‘గంటల’ మీద ఒక కవిత రాయాలని నిర్ణయించుకుని, అందులో మూడు చరణాలు ఉండేలా ముందుగానే ఏర్పాటు చేసుకుంటారు: ఒకటి కాలి గజ్జల మీద, మరొకటి పశువుల మెడలోని గంటల మీద, మూడవది గుడిలోని గంటల మీద. ఆమె ‘సతీమణి’ని మరో కవితకు ఇతివృత్తంగా చేయాలనుకుంటారు. మరియు (ఊహించినట్లుగానే) తాను తలపెట్టిన మూడు చరణాల చివరి పంక్తులను మనసులో ఉంచుకుని మొదలుపెడతారు:

‘ఓ ప్రేమా, నేను ఈ జీవచ్ఛవంలోనే నివసించాలా?’

‘చెట్టు చచ్చినప్పుడు పువ్వు బ్రతుకుతుందా?’

‘ఆత్మ వెళ్ళిపోయినప్పుడు శరీరం మిగులుతుందా?’

ఆమె ప్రతి చరణంలోని మిగిలిన భాగాన్ని అల్లుతూ పోతారు. ‘ది ఇల్యూజన్ ఆఫ్ లవ్,’ ‘స్ట్రీట్ క్రైస్,’ ‘హార్వెస్ట్ హిమ్న్,’ ‘కాప్రిస్,’ మరియు ‘ఇండియన్ వీవర్స్’ వంటి ఆమె ఇతర కవితలలో కూడా ఇదే లక్షణం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్వపు యథార్థ రూపం ఒక చెట్టులా పెరుగుతుంది కానీ ఒక ఇంటిలా నిర్మించబడదు. ఇంత సంపూర్ణంగా ముందుగా ఆలోచించి సాధించిన ఈ సమతుల్యత, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలోని సహజత్వపు ముద్రను హరించివేస్తుంది. ఆ సమతుల్యత మరీ స్పష్టంగా ఉంది. ఆ నిర్మాణం మరీ సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైఖేల్ ఏంజెలో తనదైన ప్రత్యేక కళ యొక్క లక్షణాన్ని, అంటే శిల్పి పనిలోని నిశ్చలతను తన చిత్రంలోకి చేర్చకుండా ఎన్నడూ ఒక చిత్రాన్ని గీయలేకపోయేవాడు. అతని చిత్రాలలోని ఆకృతులలో కదలిక, జీవం ఉండే అవకాశం కొరవడింది. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, అతను శిల్పం నుండే చిత్రాలు గీశాడు. అందువల్లనే కాన్వాస్‌పై రాఫెల్ అనంతంగా ఉత్తమ కళాకారుడు. శిల్పం మరియు వాస్తుశిల్పం యొక్క దృఢత్వం చిత్రకళకు ఎంత అపరిచితమో, కవిత్వానికి కూడా అంతే అపరిచితం. మరియు ఈ విషయంలోనే శ్రీమతి నాయుడు, అనేక అపరిపక్వ కవుల వలె, అత్యధికంగా పాపం చేశారు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల ఛందస్సు మరియు కవితా శైలిపై పట్టు (అది తనంతట తానుగా ఒక గొప్ప విజయం)ను, ఉన్నదానికంటే ఎక్కువగా పొరబడకూడదు. ఒక కవయిత్రిగా ఆమె వ్యక్తిత్వం అంత గొప్పదేమీ కాదు. గొప్ప కవులను సైతం తికమక పెట్టే ఇతివృత్తాలను ఆమె ఎన్నడూ ప్రయత్నించలేదు. ఒక పెళుసైన తెప్పపై, ఆమె సాంప్రదాయ భావన అనే తీరానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటానికే సంతృప్తి చెందారు. ఆమె ఎన్నడూ సముద్రంలోకి చాలా దూరం సాహసించలేదు. అందువల్ల ఆమె తెప్ప ఆమెను ఎన్నడూ విఫలం చేయలేదు. ఆమె రూప పరిపూర్ణత ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే తోరుదత్ విఫలమైనప్పుడు, దానిని అంత చక్కగా సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి ఆమె మాత్రమే. కానీ తోరుదత్‌తో పోలిస్తే ఆమె రచించిన విస్తారమైన పద్యాలు, తోరుదత్ యొక్క అరడజను వ్యక్తిగత కవితల నాణ్యత వలె అంత ప్రశంసనీయమైనవి కావు. మరియు ఇది, శ్రీమతి నాయుడు గారికి ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న ప్రశంసనీయమైన పట్టులో ఏదో తీవ్రమైన లోపం లేదా అపరిపూర్ణత ఉందని నిరూపిస్తుంది. ఒకవేళ ఆంగ్లం ఆమె మాతృభాష అయి ఉంటే, తోరుదత్ మరిన్ని రకాల కవితలను, ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో రాసి ఉండేవారని మనం ముందే చెప్పుకున్నాం. ఒకవేళ ఆంగ్లమే శ్రీమతి నాయుడు గారి నిజమైన మాతృభాష అయి ఉంటే, ఆమె కవిత్వంలోని భావసారూప్యత మరియు నిజాయితీ మరింత పెరిగి ఉండేది.

విషయ ఎంపిక

మూడవదిగా, ఈ భారతీయ ఆంగ్ల కవిత్వ రచయితలు ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద కష్టం భాషా ప్రావీణ్యం కాదు. ఒక విషయాన్ని ఎంచుకోవడం వారిలో అత్యుత్తములను కూడా తికమక పెట్టినట్లు అనిపిస్తుంది. ఆంగ్ల పద్యంలో ఒక భారతీయ విషయాన్ని చిత్రించడంలో ఒక విధమైన సహజమైన అసంగతత్వం ఉంటుంది. అటువంటి విషయం యొక్క భావోద్వేగాలకు అలవాటుపడని భాషలో ఆ విషయం యొక్క పూర్తి స్థాయికి ఎదగడం కష్టం. ప్రపంచంలోని ప్రతి భాషకు దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంటుంది మరియు అది అంత తేలికగా ధిక్కరించలేని సంప్రదాయాలపై దృఢంగా నిలబడి ఉంటుంది. గోథే యొక్క ‘ఫాస్ట్’ యొక్క ఏ అనువాదం కూడా అసలైన గోథే రచనలా అనిపించదు, ఎందుకంటే ‘ఫాస్ట్’ యొక్క స్ఫూర్తి ఏదో ఒక విధంగా జర్మన్ భాషతో పెనవేసుకుపోయింది. టాగోర్ కవితలు అనువాదం కంటే వాటి మాతృభాషలోనే మరింత అందంగా ఉంటాయని మనకు చెబుతారు. షేక్స్‌పియర్‌ను ఏ భారతీయ భాషలోకి అనువదించినా, అతను షేక్స్‌పియర్‌గా మిగలలేడు. షేక్‌స్పియర్, గోథేల రచనలను భారతీయ భాషలోకి అనువదించడం ఎంత కష్టమో, ఒక భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ఆంగ్ల పద్యంలో పొందుపరచడం కూడా కనీసం అంతే కష్టం. అయినప్పటికీ, ఆంగ్ల పద్యాలు రాసే భారతీయ రచయితలు ఏదో ఒక దశలో భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ప్రయత్నించాల్సిన అవసరాన్ని భావిస్తారు. బహుశా, కనీసం ఇతివృత్తమైనా భారతీయంగా ఉండాలని ఏదో ఒకటి వారిని హెచ్చరిస్తుందేమో! తోరు దత్, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వెంటనే, ‘తన అన్ని పనులకు చూపినంత తీవ్రమైన శ్రద్ధతోనే సంస్కృతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించి, దాని రహస్య సాహిత్యంలో మునిగిపోయారు.’ మరియు ఆమె తన ప్రజల గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అల్లడానికి ఆసక్తి చూపారు. శ్రీమతి నాయుడు, ‘మిడ్‌ల్యాండ్ కౌంటీల ప్రకృతి దృశ్యంలో రాబిన్ పక్షులు మరియు స్కైలార్క్‌ల’ నుండి విడిపోయిన తరువాత, ‘హుమాయున్ టు జెబేదా (ఉర్దూ నుండి)’, ‘రాకుమారి జెబ్-ఉన్ నిస్సా సౌందర్యాన్ని పొగుడుతూ పాడిన గీతం (పర్షియన్ నుండి)’, ‘పద్మంపై కూర్చున్న బుద్ధునికి’, ‘దమయంతి టు నలుడు’, ‘ఒక రాజపుత్ర ప్రేమగీతం’ మరియు ‘వసంత-పంచమి’ వంటి ఇతివృత్తాలను ఎంచుకున్నారు. మరియు మన్మోహన్ ఘోష్ కూడా ‘నలుడు మరియు దమయంతి కథపై ఒక నాటకాన్ని ప్రారంభించారు, కానీ అది ఎన్నడూ పూర్తి కాలేదు.’ మన్మోహన్ ఘోష్ యొక్క ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’కు లారెన్స్ బినయన్ రాసిన పరిచయ స్మృతిలో ఈ సంఘర్షణ చాలా స్పష్టంగా చెప్పబడినట్లు మనం చూడవచ్చు. ‘మానసికంగా అతను రెండుగా చీలిపోయాడు. భారతీయ ఇతిహాసాల నుండి ఒక ఇతివృత్తాన్ని తీసుకోమని నేను తరచుగా అతన్ని ప్రోత్సహించేవాడిని, మరియు అతను ఇతర విషయాలతో పాటు సావిత్రిపై ఒక కవితను ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఒక రూపాన్ని సంతరించుకోలేదు. అతను వాతావరణాన్ని ఏదో ఒక విధంగా యూరోపియన్‌గా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని భావించాడు, ఆ తర్వాత దానిలోని సారం ఆవిరైపోయింది. ఈ విధంగా అతను రెండు అర్ధగోళాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడాడు, దేనికీ పూర్తిగా చెందలేదు.’

మన్మోహన్ ఘోష్ తన సొంత భాష యొక్క స్ఫూర్తితో మరియు తన దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో పూర్తిగా సానుభూతి లేకుండా ఉండటం వల్లే అంత ఘోరంగా విఫలమయ్యాడు. తన జీవితాంతం అతను ‘పాపులర్ బీచ్ అండ్ వీపింగ్ విల్లో’ లేదా ‘ఓక్, పైన్ అండ్ సిల్వర్ బిర్చ్’ లేదా ‘సాంగ్ ఆఫ్ బ్రిటానియా’ వంటి శీర్షికలతో కవితలు రాశాడు, మరియు తన మాతృభూమి పరిసరాలను పద్యరూపంలో ప్రతిబింబించలేకపోయాడు. తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు అందుకు భిన్నంగా ఉండేవారు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా అంటారు: ‘విష్ణు, శివుల మీదున్న విశ్వాసాన్ని చిన్నపిల్లల చేష్టలతో పక్కనపెట్టి, దాని స్థానంలో ఒక స్వచ్ఛమైన విశ్వాసాన్ని నింపుకున్నప్పటికీ, ఆమె తన జాతి, రక్తపు విశిష్ట గుణాలతో నిండిన ఒక స్వచ్ఛమైన హిందువు. తన ప్రాచీన మతంలోని కవితాత్మక కోణం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని చివరి వరకు కాపాడుకుంది.’ ;అదే విమర్శకుడు శ్రీమతి నాయుడు గురించి ఇలా అంటారు: ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది; ఆమె స్ఫూర్తి, ఆంగ్ల భాషను వాహకంగా ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ, దానికి పాశ్చాత్య దేశాలతో వేరే బంధం లేదు.’ ఇది ఉష్ణమండల, ఆదిమమైన భావోద్వేగాల ప్రదర్శనకు పూనుకుంటుంది……… సరోజినీ నాయుడు గారి కవితలను జాగ్రత్తగా, సున్నితంగా అధ్యయనం చేస్తే, అవి తూర్పు దేశాలలోని చీకటి ప్రదేశాలను ప్రకాశవంతం చేయడంలో, ఏ పండితుడి లేదా చరిత్రకారుడి కృషి కన్నా ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయని తెలుస్తుంది.’ శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మనకు పెద్దగా కనిపించవు, కానీ తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఇద్దరికీ తమ జాతీయ సంస్కృతి పట్ల హృదయపూర్వకమైన అభిమానం ఉండేదన్నది నిజం. పర్షియన్, ఉర్దూ లేదా హిందుస్తానీ భాషల నుండి కొన్ని పాటలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విధానంలో శ్రీమతి నాయుడు అత్యుత్తమంగా రాణించారు. జెబ్-ఉన్-నిస్సా పాట సులభంగా గుర్తుకు వస్తుంది:

నా చెంపల నుండి నా ముసుగు ఎత్తినప్పుడు

గులాబీలు అసూయతో తిరుగుతాయి

మరియు బాధతో నిండిన వారి గాయపడిన హృదయాల నుండి

ఒక రోదనలా వారి సువాసన వెలువడుతుంది.’

అయితే, ఆమె రాసిన చాలా భారతీయ ప్రేమ గీతాలు అంత సంతోషకరంగా ఉండవు. వాటిలో కొన్ని, కొంతవరకు ఇంగ్లీషువారికి భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, కేవలం భారతీయ గీతాలుగా ఇంగ్లీషువారికి నచ్చవచ్చు, కానీ నిజం ఏమిటంటే అవి భారతీయ భావోద్వేగాల యొక్క అద్భుత రచనలు కావు. ఆమె ‘ఎ పిల్గ్రిమేజ్ ఆఫ్ లవ్’లో ఇలా పాడుతుంది,

‘నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

వేగంగా, ఓ నా ప్రియా,

వణికే అడవి జింక కన్నా,

లేదా ఆయాసపడే పావురం కన్నా,

ఎగిరే పాము కన్నా వేగంగా

మంత్రగాడి వశంలోకి……

నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

ఏది సంభవించినా భయపడకుండా.’

‘డివోషన్’ అనే కవితలో మరోచోట ఆమె ఇలా పాడుతుంది,

‘నా ఆత్మను గొంతు నులిమి అగ్నిలో విసిరేయండి…..

నా ప్రియతముడు ఎందుకు తడబడాలి, భయపడాలి, లేదా తిరుగుబాటు చేయాలి?

ఓ ప్రభూ, నీ వక్షస్థలంలో పువ్వులా ఒదిగిపోవడానికి నేను నీదానిని,

లేదా నీ కోసం నరకాగ్నిలో కలుపు మొక్కలా కాలిపోతాను.’

మేము విశ్లేషించి చూసినంత వరకు, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవితలలో కనిపించే అత్యంత ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలలో ఇవి కొన్ని. కానీ ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది’ అనే వ్యాఖ్యను సమర్థించడానికి ఇవి ఖచ్చితంగా సరిపోవు. తన ప్రేమకు, ప్రేమ వస్తువుకు ఒక స్త్రీ సహజంగా లొంగిపోయే ఈ తీరు కేవలం ఒక సాధారణ భారతీయ భావన కాదు. దీనిని చూస్తే, సఫో అసలు జీవించి రాయలేదేమో అనిపిస్తుంది, మరియు శ్రీమతి బ్రౌనింగ్ తన ‘పోర్చుగీస్ నుండి సోనెట్లు’తో కేవలం ఒక కల్పన మాత్రమే అనిపిస్తుంది! శ్రీమతి నాయుడు గారి కొన్ని ప్రేమ గీతాలలో కల్పనా అతిశయం కాకపోయినా, ఒక విధమైన రూపకాల ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది, దీనిని అజాగ్రత్తగా ఉండే విదేశీయులు ఉష్ణమండల భారతీయ కవితా భావన యొక్క సారాంశంగా సులభంగా పొరబడవచ్చు. ఈ ఉదాహరణను తీసుకోండి:

ఆమె:

వేణునాద నాదానికి పాములా,

ఓ నా ప్రియా, నా హృదయం నీ వేళ్ళలోకి జారుతుంది,

ఎక్కడైతే రాత్రీ గాలి, ప్రేమికుడిలా, అతని మల్లె తోటలు, శిరీష వనాలపై వాలి ఉంటుందో;

మరియు పండిన కొమ్మలపైన లేదా రంగురంగుల పండ్లపైన,

ప్రకాశవంతమైన చిలుకలు సింధూర పుష్పాల వలె గుంపుగా చేరతాయి.

అతను:

గులాబీ రేకులలోని సుగంధంలా

నా హృదయాన్ని నీ గుండెల్లో దాచుకో, ఓ నా ప్రియతమా

పూలదండలా, రత్నంలా, అశోక వృక్షంపై

తన గూడును వేలాడదీసే పావురంలా.

నిశ్చలంగా ఉండు, ఓ ప్రియతమా, ఉషస్సు తన

బంగారు గుడారాలను దంతపు రంగు పొలాలపై పరిచేంత వరకు.

వాస్తవానికి, ఏ సందర్భంలో చూసినా ప్రేమను సంపూర్ణంగా వ్యక్తం చేయడానికి ఈ కవిత మరీ అర్థరహితంగానూ,

మీ –గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ –1-7-26-ఉయ్యూరు

  రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-2(చివరిభాగం )

రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం

అయితే, శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల భాషా పట్టు భిన్నమైనది. ఆమె తన కవితా సామర్థ్యం యొక్క పరిమిత పరిధిని దాటి దేనినీ ప్రయత్నించలేదు కాబట్టి, ఆమె భాషపై పట్టు ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. అప్పటి సరోజినీ చటోపాధ్యాయ తనకు ఇచ్చిన పద్యాల గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా రాశారు: ‘సరోజినీ నాకు అప్పగించిన పద్యాలు రూపంలో నైపుణ్యంతో, వ్యాకరణంలో సరిగ్గా, భావంలో నిష్కళంకంగా ఉన్నాయి, కానీ వాటికి వ్యక్తిత్వం పూర్తిగా లేకపోవడం ఒక లోపంగా ఉండేది. అవి భావనలోనూ, అలంకారంలోనూ పాశ్చాత్యంగా ఉండేవి; అవి టెన్నిసన్ , షెల్లీల స్మృతులపై ఆధారపడి ఉన్నాయి; “వాటిలో కనీసం క్రైస్తవ ధర్మబద్ధమైన సహనభావం కూడా లేదనిపించి, నేను వాటిని నిరాశతో పక్కన పడేశాను.” ఆయన ఇంకా ఇలా అంటారు: “ఆమె ఆంగ్ల శైలిని అనుకరిస్తూ రాసిన రచనలన్నింటినీ చెత్తబుట్టలో పారేయమని నేను సలహా ఇచ్చాను… మన మధ్య-ఇంగ్లాండ్ ప్రాంతపు ప్రకృతి దృశ్యాలలో రాబిన్  స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి, దూరంగా వినిపించే చర్చి గంటల శబ్దాల గురించి రాయడం మానేయమని ఆమెను కోరాను. బదులుగా, పూలు, పండ్లు, చెట్ల గురించి వర్ణించమని, తన కవితలను పర్వతాలు, తోటలు, దేవాలయాల నేపథ్యంలో దృఢంగా నిలపమని, తన సొంత ప్రాంతానికి చెందిన వైవిధ్యభరితమైన ప్రజలను మనకు పరిచయం చేయమని చెప్పాను; మరో మాటలో చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల సాహిత్య దిగ్గజాలను తెలివిగా అనుకరించే యంత్రంలా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నిజమైన భారతీయ కవయిత్రిగా ఉండమని సూచించాను.” శ్రీమతి నాయుడు ప్రచురించిన కవితలు నిజంగానే “రూపంలో నైపుణ్యం, వ్యాకరణంలో కచ్చితత్వం మరియు భావనలో నిర్దోషత్వం” కలిగి ఉంటాయి. కానీ, ఆమె పట్ల పూర్తి గౌరవంతోనే చెబుతున్నాను, ఆమె కవితలలో ఇప్పటికీ ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వ లోపం కనిపిస్తుంది. అవి ఇకపై ఆ ప్రకృతి దృశ్యాలలోని రాబిన్ మరియు స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి ఉండవు…

‘తేలికగా, ఓ తేలికగా మేము ఆమెను మోసుకువెళ్తాము,’

లేదా ఆమె దేవదాసీలను వర్ణించినప్పుడు,

‘ఆనంద పారవశ్యంతో పరవశించి దివ్యంగా ఆయాసపడుతున్న నేత్రాలు

అగ్నితో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆవేశపూరిత వక్షోజాలు,’

ఇది పరిపూర్ణమైన ఛందస్సుతో, స్పష్టమైన భావంతో కూడిన ఒక భారతీయ ఇతివృత్తం,–కానీ ఈ పద్యాలను రాయడానికి ఆమెను ప్రేరేపించిన ఆ బలమైన అంతర్గత ప్రేరణ ఏమిటో అర్థం కాదు. కొన్నిసార్లు, అది తన నలుగురు పిల్లల గురించైనా, వీధుల్లో విన్న ఒక ఆక్రందన గురించైనా, లేదా అంతే సహజసిద్ధం కాని ఒక ఇతివృత్తం గురించైనా, ఆమె ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక కవిత రాయడానికి కూర్చున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆమె ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’లోని ‘అలబాస్టర్’ అనే పద్యాన్ని తీసుకోండి:

ఈ అలబాస్టర్ పెట్టె వలె, దీని కళ

ఒక కాసియా పువ్వు వలె సున్నితమైనది, నా హృదయం,

సున్నితమైన కలలతో చెక్కబడి,

ఎన్నో సూక్ష్మమైన మరియు సున్నితమైన ఆలోచనలతో రూపొందించబడింది.

‘అందులో నేను ఆ సుగంధాన్ని, పరిమళాన్ని దాచుకుంటాను

గాఢమైన, ఉద్వేగభరితమైన జ్ఞాపకాలు కలగలిసిపోయిన…

దాల్చినచెక్క, చందనం, లవంగాల సువాసనల వలె,

పాట, దుఃఖం, జీవితం, ప్రేమల పరిమళాన్ని.’

ఆ క్షణంలో పద్యరూపంలో ఏదో ఒకటి రాయాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి మాత్రమే ఆ పాలరాతి పెట్టెలో స్ఫూర్తిని పొంది ఉండగలడు.

ఆమె వర్ణనలు సాధారణంగా పైపైన ఉంటాయి, ఆమె భావాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సామాన్యమైనవే. ఉదాహరణకు, మనం ‘సోలిట్యూడ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లోని ఈ పంక్తులను చదివినప్పుడు,

‘లోయలకు, పచ్చిక బయళ్లకు, ఎక్కడైతే మాయా చీకటి ప్రవహిస్తుందో

ఒక ప్రకాశవంతమైన మేఘం వక్షస్థలం నుండి బంగారు నదుల వలె’

లేదా,

‘తెల్లవారుజాముకు ముందు ప్రకాశవంతమైన గంటలలో మళ్ళీ వికసిస్తుంది

ప్రపంచ ప్రభువును ఆరాధించడానికి వైభవోపేతమైన రేకులుగా,’

మన ఊహలకు ఈ పంక్తులు ఏ స్థిరమైన చిత్రాన్ని అందించకుండానే ‘లోయ’, ‘పచ్చిక బయలు’, ‘చీకటి’, ‘నది’, ‘మేఘం’, ‘ఉదయం’, ‘తామర’, ‘రేకులు’ వంటి పదాల వైభవోపేతమైన ప్రవాహం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆమె ‘సాంగ్ ఆఫ్ ఎ డ్రీమ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లో కూడా ఇదే కథ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది,

‘ఆ మాయా వనం యొక్క వెలుగులో ఒంటరిగా

ప్రేమ దేవతల నక్షత్రాలు నా సున్నితమైన యవ్వనం చుట్టూ చేరి మెరవడాన్ని నేను అనుభూతి చెందాను

మరియు నేను సత్య దేవతల గీతాన్ని విన్నాను;

నా తపన తీర్చుకోవడానికి నేను తలవంచాను

శాంతి స్వరూపుల సెలయేళ్ల ఒడ్డున

ఆ మాయా వనంలో, నిద్ర లోకంలో.’

అక్కడ ప్రేమ, సత్యం, శాంతి అనే పదాలు పెద్ద అక్షరాలతో ఉన్నాయి, కానీ దాని పూర్తి స్వరూపం ఒక కల కంటే కూడా మరింత అస్పష్టంగా, మరింత పైపైగా ఉంది.

ఆమె కవితలలో చాలా వాటికి, కౌమారదశ మరియు అపరిపక్వత యొక్క సంప్రదాయ విచారమే ఇతివృత్తంగా ఉంటుంది. ఆమె కవితల అమెరికన్ సంచికలో జోసెఫ్ ఆస్లాండర్, ‘ఆమె కవిత్వంలో ఒక రకమైన వింతైన జ్వరం వంటి ఆకృతి’ గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ‘ఆమె కవితలు ఉప్పొంగుతాయి. మనం ఆ వేడిని తాకుతాము’ అని అంటారు. వాస్తవానికి మనం తాకేది ఈ సంప్రదాయ విచారాన్నే. అటువంటి అస్పష్టమైన మరియు అర్థరహితమైన దుఃఖానికి ఆమె కొన్నిసార్లు పదాలు మరియు సంగీతంలో ఒక అందమైన రూపాన్ని ఇవ్వడంలో విజయం సాధిస్తుంది. ‘వసంత-పంచమి’లో లీలావతి విలాపం ఈ విధంగా ఉంటుంది:

అయ్యో, నా ఈ దుఃఖమయ జీవితానికి శాపం తగిలింది

విషాదంతో తొక్కబడిన గడ్డిలా నాశనమై, వాడిపోయింది,

దుఃఖమనే గాలికి పెకిలించబడి నా హృదయం పెద్దదైంది,

రాలిపోయిన పువ్వులా, వాడిపోయిన ఆకులా మారింది,

వసంతపు ముద్దులను కోల్పోయిన ప్రతి ఒంటరి, వాడిపోయిన వస్తువులా మారింది.

పోప్ రాసిన ‘హెలోయిస్ టు అబెల్లార్డ్’లోని ఏ పంక్తులంత అందంగానైనా ఈ పంక్తులు ఉన్నాయి, కానీ కార్డీలియా శవంపై లీర్ చేసిన విలాపంలో ఉన్నంత భావోద్వేగభరితంగా లేవు. కొన్నిసార్లు ఆమె దుఃఖం కేవలం ఒక అందమైన భావన మాత్రమే, అంతకు మించి లోతుగా ఉండదు, – ‘కాప్రిస్’లో లాగా.

‘నీ వేళ్ళ కొనల్లో ఒక అడవి పువ్వును పట్టుకున్నావు

నిర్లిప్తమైన పెదవులకు దాన్ని తాకించావు

నిర్లిప్తంగా దాని ఎర్రటి ఆకులను విడదీశావు……

అయ్యో, అది నా హృదయం.

‘నీవు నీ వేళ్ళ కొనలలో ఒక మద్యపు గిన్నెను పట్టుకున్నావ

దానిని ఉదాసీనమైన పెదవుల వద్దకు తేలికగా ఎత్తావు

తేలికగా త్రాగి, ఆ గిన్నెను విసిరివేశావు……

అయ్యో, అది నా ఆత్మ.’

ఆమె పద్యాలలో ఒక భావన కేవలం ఆలోచించి రాసింది కాకుండా, నిజంగా అనుభూతి చెందింది అనడానికి సాక్ష్యం కనుగొనడమే ఎల్లప్పుడూ కష్టం. ఆమె ‘అడవిలో’ అనే పద్యంలో పాడినప్పుడు

‘నా హృదయమా, మనం అలసిపోయాము, మనం అలసిపోయాము, ఎంతోకాలం మోసాము

చనిపోయిన కలల యొక్క బరువైన ప్రేమ భారాన్ని, మనం విశ్రాంతి తీసుకుందాం,

వాటి బూడిదను వెదజల్లుదాం, కొంతసేపు దుఃఖిద్దాం;

‘ఓ నా హృదయమా, పడమటి దిక్కున నీడలు బూడిద రంగులోకి మారేంత వరకు మేము విశ్రమిస్తాము,’

లేదా ఆమె ఈ పంక్తులలో ‘విధికి ఒక సవాలు’ విసిరినప్పుడు,

నా అస్తిత్వం యొక్క ఆశను నీవు నిరాకరించినా,

నా ప్రేమకు ద్రోహం చేసినా, నా మధురమైన కలను నాశనం చేసినా,

అయినా నేను నా వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చల్లార్చుకుంటాను

విశ్వ ఆనందానికి లోతైన మూలం వద్ద–

ఓ విధి, నీవు నియంత్రించాలని ఆరాటపడటం వ్యర్థం

నా పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మను,’

ఏ భాషలోనైనా పద్యరచనకు ప్రయత్నించిన ప్రతి వంద మందిలో తొంభై తొమ్మిది మంది (వారి శిక్షణ సంవత్సరాలలో) ఇదే భావాన్ని పదాలలో పొందుపరిచి ఉంటారని, మరియు శ్రీమతి నాయుడు వారి కంటే పైకి ఎదగలేదని అనిపిస్తుంది. ‘అలసిన హృదయం’ మరియు ‘పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మ’ అనేవి ప్రతి కవి యొక్క ప్రారంభ వృత్తిలో ఒక సాధారణ ఉపాయం. కానీ శ్రీమతి నాయుడు దురదృష్టవశాత్తు ఆ దశను దాటి ఎన్నడూ పురోగమించినట్లు అనిపించదు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ఒక నిర్మాణ లక్షణం, కేవలం రూపంలోనే కాకుండా ఆలోచనలో కూడా ఒక మితిమీరిన సమతుల్యత కూడా ఉంది. ఆమె ‘గంటల’ మీద ఒక కవిత రాయాలని నిర్ణయించుకుని, అందులో మూడు చరణాలు ఉండేలా ముందుగానే ఏర్పాటు చేసుకుంటారు: ఒకటి కాలి గజ్జల మీద, మరొకటి పశువుల మెడలోని గంటల మీద, మూడవది గుడిలోని గంటల మీద. ఆమె ‘సతీమణి’ని మరో కవితకు ఇతివృత్తంగా చేయాలనుకుంటారు. మరియు (ఊహించినట్లుగానే) తాను తలపెట్టిన మూడు చరణాల చివరి పంక్తులను మనసులో ఉంచుకుని మొదలుపెడతారు:

‘ఓ ప్రేమా, నేను ఈ జీవచ్ఛవంలోనే నివసించాలా?’

‘చెట్టు చచ్చినప్పుడు పువ్వు బ్రతుకుతుందా?’

‘ఆత్మ వెళ్ళిపోయినప్పుడు శరీరం మిగులుతుందా?’

ఆమె ప్రతి చరణంలోని మిగిలిన భాగాన్ని అల్లుతూ పోతారు. ‘ది ఇల్యూజన్ ఆఫ్ లవ్,’ ‘స్ట్రీట్ క్రైస్,’ ‘హార్వెస్ట్ హిమ్న్,’ ‘కాప్రిస్,’ మరియు ‘ఇండియన్ వీవర్స్’ వంటి ఆమె ఇతర కవితలలో కూడా ఇదే లక్షణం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్వపు యథార్థ రూపం ఒక చెట్టులా పెరుగుతుంది కానీ ఒక ఇంటిలా నిర్మించబడదు. ఇంత సంపూర్ణంగా ముందుగా ఆలోచించి సాధించిన ఈ సమతుల్యత, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలోని సహజత్వపు ముద్రను హరించివేస్తుంది. ఆ సమతుల్యత మరీ స్పష్టంగా ఉంది. ఆ నిర్మాణం మరీ సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైఖేల్ ఏంజెలో తనదైన ప్రత్యేక కళ యొక్క లక్షణాన్ని, అంటే శిల్పి పనిలోని నిశ్చలతను తన చిత్రంలోకి చేర్చకుండా ఎన్నడూ ఒక చిత్రాన్ని గీయలేకపోయేవాడు. అతని చిత్రాలలోని ఆకృతులలో కదలిక, జీవం ఉండే అవకాశం కొరవడింది. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, అతను శిల్పం నుండే చిత్రాలు గీశాడు. అందువల్లనే కాన్వాస్‌పై రాఫెల్ అనంతంగా ఉత్తమ కళాకారుడు. శిల్పం మరియు వాస్తుశిల్పం యొక్క దృఢత్వం చిత్రకళకు ఎంత అపరిచితమో, కవిత్వానికి కూడా అంతే అపరిచితం. మరియు ఈ విషయంలోనే శ్రీమతి నాయుడు, అనేక అపరిపక్వ కవుల వలె, అత్యధికంగా పాపం చేశారు.

శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల ఛందస్సు మరియు కవితా శైలిపై పట్టు (అది తనంతట తానుగా ఒక గొప్ప విజయం)ను, ఉన్నదానికంటే ఎక్కువగా పొరబడకూడదు. ఒక కవయిత్రిగా ఆమె వ్యక్తిత్వం అంత గొప్పదేమీ కాదు. గొప్ప కవులను సైతం తికమక పెట్టే ఇతివృత్తాలను ఆమె ఎన్నడూ ప్రయత్నించలేదు. ఒక పెళుసైన తెప్పపై, ఆమె సాంప్రదాయ భావన అనే తీరానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటానికే సంతృప్తి చెందారు. ఆమె ఎన్నడూ సముద్రంలోకి చాలా దూరం సాహసించలేదు. అందువల్ల ఆమె తెప్ప ఆమెను ఎన్నడూ విఫలం చేయలేదు. ఆమె రూప పరిపూర్ణత ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే తోరుదత్ విఫలమైనప్పుడు, దానిని అంత చక్కగా సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి ఆమె మాత్రమే. కానీ తోరుదత్‌తో పోలిస్తే ఆమె రచించిన విస్తారమైన పద్యాలు, తోరుదత్ యొక్క అరడజను వ్యక్తిగత కవితల నాణ్యత వలె అంత ప్రశంసనీయమైనవి కావు. మరియు ఇది, శ్రీమతి నాయుడు గారికి ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న ప్రశంసనీయమైన పట్టులో ఏదో తీవ్రమైన లోపం లేదా అపరిపూర్ణత ఉందని నిరూపిస్తుంది. ఒకవేళ ఆంగ్లం ఆమె మాతృభాష అయి ఉంటే, తోరుదత్ మరిన్ని రకాల కవితలను, ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో రాసి ఉండేవారని మనం ముందే చెప్పుకున్నాం. ఒకవేళ ఆంగ్లమే శ్రీమతి నాయుడు గారి నిజమైన మాతృభాష అయి ఉంటే, ఆమె కవిత్వంలోని భావసారూప్యత మరియు నిజాయితీ మరింత పెరిగి ఉండేది.

విషయ ఎంపిక

మూడవదిగా, ఈ భారతీయ ఆంగ్ల కవిత్వ రచయితలు ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద కష్టం భాషా ప్రావీణ్యం కాదు. ఒక విషయాన్ని ఎంచుకోవడం వారిలో అత్యుత్తములను కూడా తికమక పెట్టినట్లు అనిపిస్తుంది. ఆంగ్ల పద్యంలో ఒక భారతీయ విషయాన్ని చిత్రించడంలో ఒక విధమైన సహజమైన అసంగతత్వం ఉంటుంది. అటువంటి విషయం యొక్క భావోద్వేగాలకు అలవాటుపడని భాషలో ఆ విషయం యొక్క పూర్తి స్థాయికి ఎదగడం కష్టం. ప్రపంచంలోని ప్రతి భాషకు దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంటుంది మరియు అది అంత తేలికగా ధిక్కరించలేని సంప్రదాయాలపై దృఢంగా నిలబడి ఉంటుంది. గోథే యొక్క ‘ఫాస్ట్’ యొక్క ఏ అనువాదం కూడా అసలైన గోథే రచనలా అనిపించదు, ఎందుకంటే ‘ఫాస్ట్’ యొక్క స్ఫూర్తి ఏదో ఒక విధంగా జర్మన్ భాషతో పెనవేసుకుపోయింది. టాగోర్ కవితలు అనువాదం కంటే వాటి మాతృభాషలోనే మరింత అందంగా ఉంటాయని మనకు చెబుతారు. షేక్స్‌పియర్‌ను ఏ భారతీయ భాషలోకి అనువదించినా, అతను షేక్స్‌పియర్‌గా మిగలలేడు. షేక్‌స్పియర్, గోథేల రచనలను భారతీయ భాషలోకి అనువదించడం ఎంత కష్టమో, ఒక భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ఆంగ్ల పద్యంలో పొందుపరచడం కూడా కనీసం అంతే కష్టం. అయినప్పటికీ, ఆంగ్ల పద్యాలు రాసే భారతీయ రచయితలు ఏదో ఒక దశలో భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ప్రయత్నించాల్సిన అవసరాన్ని భావిస్తారు. బహుశా, కనీసం ఇతివృత్తమైనా భారతీయంగా ఉండాలని ఏదో ఒకటి వారిని హెచ్చరిస్తుందేమో! తోరు దత్, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వెంటనే, ‘తన అన్ని పనులకు చూపినంత తీవ్రమైన శ్రద్ధతోనే సంస్కృతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించి, దాని రహస్య సాహిత్యంలో మునిగిపోయారు.’ మరియు ఆమె తన ప్రజల గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అల్లడానికి ఆసక్తి చూపారు. శ్రీమతి నాయుడు, ‘మిడ్‌ల్యాండ్ కౌంటీల ప్రకృతి దృశ్యంలో రాబిన్ పక్షులు మరియు స్కైలార్క్‌ల’ నుండి విడిపోయిన తరువాత, ‘హుమాయున్ టు జెబేదా (ఉర్దూ నుండి)’, ‘రాకుమారి జెబ్-ఉన్ నిస్సా సౌందర్యాన్ని పొగుడుతూ పాడిన గీతం (పర్షియన్ నుండి)’, ‘పద్మంపై కూర్చున్న బుద్ధునికి’, ‘దమయంతి టు నలుడు’, ‘ఒక రాజపుత్ర ప్రేమగీతం’ మరియు ‘వసంత-పంచమి’ వంటి ఇతివృత్తాలను ఎంచుకున్నారు. మరియు మన్మోహన్ ఘోష్ కూడా ‘నలుడు మరియు దమయంతి కథపై ఒక నాటకాన్ని ప్రారంభించారు, కానీ అది ఎన్నడూ పూర్తి కాలేదు.’ మన్మోహన్ ఘోష్ యొక్క ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’కు లారెన్స్ బినయన్ రాసిన పరిచయ స్మృతిలో ఈ సంఘర్షణ చాలా స్పష్టంగా చెప్పబడినట్లు మనం చూడవచ్చు. ‘మానసికంగా అతను రెండుగా చీలిపోయాడు. భారతీయ ఇతిహాసాల నుండి ఒక ఇతివృత్తాన్ని తీసుకోమని నేను తరచుగా అతన్ని ప్రోత్సహించేవాడిని, మరియు అతను ఇతర విషయాలతో పాటు సావిత్రిపై ఒక కవితను ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఒక రూపాన్ని సంతరించుకోలేదు. అతను వాతావరణాన్ని ఏదో ఒక విధంగా యూరోపియన్‌గా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని భావించాడు, ఆ తర్వాత దానిలోని సారం ఆవిరైపోయింది. ఈ విధంగా అతను రెండు అర్ధగోళాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడాడు, దేనికీ పూర్తిగా చెందలేదు.’

మన్మోహన్ ఘోష్ తన సొంత భాష యొక్క స్ఫూర్తితో మరియు తన దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో పూర్తిగా సానుభూతి లేకుండా ఉండటం వల్లే అంత ఘోరంగా విఫలమయ్యాడు. తన జీవితాంతం అతను ‘పాపులర్ బీచ్ అండ్ వీపింగ్ విల్లో’ లేదా ‘ఓక్, పైన్ అండ్ సిల్వర్ బిర్చ్’ లేదా ‘సాంగ్ ఆఫ్ బ్రిటానియా’ వంటి శీర్షికలతో కవితలు రాశాడు, మరియు తన మాతృభూమి పరిసరాలను పద్యరూపంలో ప్రతిబింబించలేకపోయాడు. తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు అందుకు భిన్నంగా ఉండేవారు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా అంటారు: ‘విష్ణు, శివుల మీదున్న విశ్వాసాన్ని చిన్నపిల్లల చేష్టలతో పక్కనపెట్టి, దాని స్థానంలో ఒక స్వచ్ఛమైన విశ్వాసాన్ని నింపుకున్నప్పటికీ, ఆమె తన జాతి, రక్తపు విశిష్ట గుణాలతో నిండిన ఒక స్వచ్ఛమైన హిందువు. తన ప్రాచీన మతంలోని కవితాత్మక కోణం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని చివరి వరకు కాపాడుకుంది.’ ;అదే విమర్శకుడు శ్రీమతి నాయుడు గురించి ఇలా అంటారు: ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది; ఆమె స్ఫూర్తి, ఆంగ్ల భాషను వాహకంగా ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ, దానికి పాశ్చాత్య దేశాలతో వేరే బంధం లేదు.’ ఇది ఉష్ణమండల, ఆదిమమైన భావోద్వేగాల ప్రదర్శనకు పూనుకుంటుంది……… సరోజినీ నాయుడు గారి కవితలను జాగ్రత్తగా, సున్నితంగా అధ్యయనం చేస్తే, అవి తూర్పు దేశాలలోని చీకటి ప్రదేశాలను ప్రకాశవంతం చేయడంలో, ఏ పండితుడి లేదా చరిత్రకారుడి కృషి కన్నా ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయని తెలుస్తుంది.’ శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మనకు పెద్దగా కనిపించవు, కానీ తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఇద్దరికీ తమ జాతీయ సంస్కృతి పట్ల హృదయపూర్వకమైన అభిమానం ఉండేదన్నది నిజం. పర్షియన్, ఉర్దూ లేదా హిందుస్తానీ భాషల నుండి కొన్ని పాటలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విధానంలో శ్రీమతి నాయుడు అత్యుత్తమంగా రాణించారు. జెబ్-ఉన్-నిస్సా పాట సులభంగా గుర్తుకు వస్తుంది:

నా చెంపల నుండి నా ముసుగు ఎత్తినప్పుడు

గులాబీలు అసూయతో తిరుగుతాయి

మరియు బాధతో నిండిన వారి గాయపడిన హృదయాల నుండి

ఒక రోదనలా వారి సువాసన వెలువడుతుంది.’

అయితే, ఆమె రాసిన చాలా భారతీయ ప్రేమ గీతాలు అంత సంతోషకరంగా ఉండవు. వాటిలో కొన్ని, కొంతవరకు ఇంగ్లీషువారికి భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, కేవలం భారతీయ గీతాలుగా ఇంగ్లీషువారికి నచ్చవచ్చు, కానీ నిజం ఏమిటంటే అవి భారతీయ భావోద్వేగాల యొక్క అద్భుత రచనలు కావు. ఆమె ‘ఎ పిల్గ్రిమేజ్ ఆఫ్ లవ్’లో ఇలా పాడుతుంది,

‘నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

వేగంగా, ఓ నా ప్రియా,

వణికే అడవి జింక కన్నా,

లేదా ఆయాసపడే పావురం కన్నా,

ఎగిరే పాము కన్నా వేగంగా

మంత్రగాడి వశంలోకి……

నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను

ఏది సంభవించినా భయపడకుండా.’

‘డివోషన్’ అనే కవితలో మరోచోట ఆమె ఇలా పాడుతుంది,

‘నా ఆత్మను గొంతు నులిమి అగ్నిలో విసిరేయండి…..

నా ప్రియతముడు ఎందుకు తడబడాలి, భయపడాలి, లేదా తిరుగుబాటు చేయాలి?

ఓ ప్రభూ, నీ వక్షస్థలంలో పువ్వులా ఒదిగిపోవడానికి నేను నీదానిని,

లేదా నీ కోసం నరకాగ్నిలో కలుపు మొక్కలా కాలిపోతాను.’

మేము విశ్లేషించి చూసినంత వరకు, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవితలలో కనిపించే అత్యంత ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలలో ఇవి కొన్ని. కానీ ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది’ అనే వ్యాఖ్యను సమర్థించడానికి ఇవి ఖచ్చితంగా సరిపోవు. తన ప్రేమకు, ప్రేమ వస్తువుకు ఒక స్త్రీ సహజంగా లొంగిపోయే ఈ తీరు కేవలం ఒక సాధారణ భారతీయ భావన కాదు. దీనిని చూస్తే, సఫో అసలు జీవించి రాయలేదేమో అనిపిస్తుంది, మరియు శ్రీమతి బ్రౌనింగ్ తన ‘పోర్చుగీస్ నుండి సోనెట్లు’తో కేవలం ఒక కల్పన మాత్రమే అనిపిస్తుంది! శ్రీమతి నాయుడు గారి కొన్ని ప్రేమ గీతాలలో కల్పనా అతిశయం కాకపోయినా, ఒక విధమైన రూపకాల ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది, దీనిని అజాగ్రత్తగా ఉండే విదేశీయులు ఉష్ణమండల భారతీయ కవితా భావన యొక్క సారాంశంగా సులభంగా పొరబడవచ్చు. ఈ ఉదాహరణను తీసుకోండి:

ఆమె:

వేణునాద నాదానికి పాములా,

ఓ నా ప్రియా, నా హృదయం నీ వేళ్ళలోకి జారుతుంది,

ఎక్కడైతే రాత్రీ గాలి, ప్రేమికుడిలా, అతని మల్లె తోటలు, శిరీష వనాలపై వాలి ఉంటుందో;

మరియు పండిన కొమ్మలపైన లేదా రంగురంగుల పండ్లపైన,

ప్రకాశవంతమైన చిలుకలు సింధూర పుష్పాల వలె గుంపుగా చేరతాయి.

అతను:

గులాబీ రేకులలోని సుగంధంలా

నా హృదయాన్ని నీ గుండెల్లో దాచుకో, ఓ నా ప్రియతమా

పూలదండలా, రత్నంలా, అశోక వృక్షంపై

తన గూడును వేలాడదీసే పావురంలా.

నిశ్చలంగా ఉండు, ఓ ప్రియతమా, ఉషస్సు తన

బంగారు గుడారాలను దంతపు రంగు పొలాలపై పరిచేంత వరకు.

వాస్తవానికి, ఏ సందర్భంలో చూసినా ప్రేమను సంపూర్ణంగా వ్యక్తం చేయడానికి ఈ కవిత మరీ అర్థరహితంగానూ,

ఇప్పటికే నానీలలో పీకలలోతు నానిన చలపాక ప్రకాష్ కొత్తగా’’ సెల్ నానీలు ‘’పేని 28-6-26-ఆదివారం ఆంధ్రప్రదేశ్ రచయితలా సంఘం నిర్వహించిన మూడవ గ్రంథాలయ సందర్శన ముగింపు లో పురుషోత్తమ గ్రంధాలయం లో జరిపిన ముగింపు సభలో నాకు గౌరవ సన్మానం చేసి ఈ పుస్తకాన్ని నాతో ఆవిష్కరి౦పజేసి  మరింత గౌరవం కల్పించాడు .పేజీకి ఒక్కటే ఉండటం, ప్రతినానీకి అర్ధవంతమైన బొమ్మ ఉండటం ఈ సంపుటి ప్రత్యేకత .ఇవి నేటిజనం సెల్ ఫోన్ బందీలుకావటం మాత్రమేకాదు పరిస్థితుల సెల్ లో కూడా బందీలుగానే ఉన్నారన్న భావం కూడా ఇందులో ఉందని ప్రకాష్ చెప్పాడు.అర్ధవంతమైన ముఖచిత్రాలు పుస్తకానికి అదనపు ఆకర్షణ .

ఇందులో 48 నానీలున్నాయి .వీటికి చలపాక సూచిన రీతిలో జెమిని ఎ.ఐ.తగిన బొమ్మల్ని తయారు చేసిచ్చి భావానికి మరింత బలం చేకూర్చి అభిన౦దనీయమైనది .ఇందులో నన్ను బాగా  ఆకర్షించిన  కొన్ని నానీలు మీ ముందు ఉంచుతున్నాను .

  దొంగలుమత్రమేకాదు ఇవాళ అందరూ అరచేతిసెల్ల్ బాధితులే అనేది మొదటినానీ .ఆలస్యానికి కతలు చెప్పేవాడు ఇప్పుడు రచయిత అయ్యాడు అని వ్యంగ్యబాణ౦ వదిలి ముగించాడు .యూజర్ నిద్రపోతేనే తనకు సుఖనిద్ర అని మూగ రోదన చేసింది సెల్ .అరచేతి వేళ్ళతో నలిపేస్తున్నాడు దొంగసచ్చినోడు  అని వేదన .పాముపడగలున్నంతగా సెల్ లోవిషం చిమ్మే  యాపులే యాపులు .మనుషుల్లోనేకాదు వాట్సాప్ గ్రూపులూ ఎక్కువయ్యాయి .సెల్ విశ్వరూపం చూసి పుస్తకాలు మౌన౦గా రోదన.మనం డాలర్ యావలో ఉంటె విదేశీయులు మన  సంస్కృతియావలో .అంటే క్వయట్  ఆపోజిట్ .చదువుకోసం ఊరు ఉద్యోగం కోసం దేశం వదిలేస్తున్నారు .చిన్న సినిమా నరసింహ సూపర్ హిట్ అయి ‘’తంతే గారెలబుట్టలో’’ సామెత రుజువు చేసింది .

  పంచ పల్లెటూరివేషం షార్ట్ పట్నపు పోకడ .నీడనిచ్చే చెట్టు న్నచోట ఫ్లైఓవర్ సంస్కృతి .కవిత్వం ఏరులై ప్రవహిస్తున్నా ,’’తాగి దాహంతీర్చుకొనే వాడే కరువైపోయాడు ..తీరని లంచగొండి దాహం లాగా నిండిన ఎ. టి .ఎం .పనిచేయదు.కవి సూక్ష్మ దృష్టికి చక్కని తార్కాణ.బుల్లితెరకైనా పెద్ద తెరకైనా అక్షరాలూ అల్లుకు౦టేనే జీవిక .అరిటాకు స్థానం బిర్యానీ ఆకు కాజేసింది .ఆదివారం ఆడాళ్ళకు సెలవు మాట దేవుడికెరుక కోళ్ళకు,ఇల్లాళ్ళకు  మాత్రం ప్రాణాంతకం .  వెతికితెకాని దొరకని అన్నం హోటలు బిర్యానీ స్టాల్స్ ఫుల్ .స్టార్’’ ఒటేలు’’లోతడుముకుంటా  ‘’డిం లైట్లు’’ భరిస్తారు కానీ, ‘’లో వోల్టేజ్’ వస్తే అగ్గిమీదగుగ్గిలం అవుతారు .పెళ్ళితో ఇల్లు మారి ఆడపిల్ల వస్తే ,మగాడు ఉమ్మడి నుంచి వేరుకాపురానికి తయార్ .వేసవిలో  బిందెలో నీళ్లునిల్ బీరు బాటిల్స్ లో ఫుల్.ఇదేరా లోకరీతినాయనా .అప్పు చేసినోడుహాయిగా –ఇచ్చినోడిపని గోవి౦దోహరి .సంతాపసభలలో పొగడ్తలు  వినలేక యేడుపోస్తుందట . ఇదేనేటి సభాన్యాయం .ఊబర్ రాపిడోలకాలం ఇది. చేఎత్తితే లాభం నిల్ .రుక్కులస్థానం లో బుక్కులు వీటిబదులు ‘’ఈబొక్కులు’’ .కన్నీటికి కరువులేదు తాగేనీటికే .నేటి సినెమా ఊసరవెల్లి –దియేటర్ ను౦చి వోటిపి కి జంప్ .ఇప్పుడు ఫోన్ యాప్ నిండా అప్పులే .అప్పులివ్వడంలో బ్యాంక్ లు రాంకులు కడుతున్నాయి .పొదుపుపుమాట దేవుడికే ఎరుక .పిల్లలు పుట్టీ, పుట్టకయేడిపిస్తూనే ఉంటారు .సెల్ లేని మనిషి ఇప్పుడు వింత గ్రహా౦తర వాసి అవుతున్నాడు .

చక్కని సామాజిక స్పృహ ఉన్న నానీలివి .సూక్ష్మ౦లో మోక్షం .అల్పాక్షరాల్లో అనంతభావ వైవిధ్యం .చురుక్కు మనిపించేవీ .పెదవులపై హాసం తొణికి౦చేవీ . చెళ్ళున చెంపదెబ్బ తినిపించేవీ .కక్కాలేక మి౦గా లేక చెప్పుకోలేనివీ .గడుసుదనం చురుకుదనం ని౦డుకున్నవీ .వీటినిసక్రమంగా సమాజహిత౦ గా వాడుకొన్నాడు చలపాక ప్రకాష్ అభినందనలు ..ఇవన్నీ’’ సెల్ సేల్ఫీ షౌట్స్’’ అనచ్చునేమో .

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -30-6-26-ఉయ్యూరు .

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.7 వ భాగం.30.6.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.228 వ భాగం.30 6..26.

భావశ్రీ కిరణపు౦జ౦ చింతలపాటి పద్య’’ సిరికిరణం ‘’

మిత్రుడు శ్రీ చింతలపాటి మురళీకృష్ణ ఇవాళ వాట్సాప్ లోతానురాసిన  ‘’సిరి కిరణాలు ‘’ పంపి ముందుమాట రాయమన్నారు .చింతలపాటి వారు మహా విద్వత్ కవి వరేణ్యులు .అందరు కండగల కవిత్వం  వార్చి  వడ్డించగల  బహునేర్పున్నవారు .అందునా మురళి కవిత్వం మోహన మురళీ సమ్మోహనమే.అది అనుభవి౦చి తీరాల్సిందే . మునకలు వేసి పరవశించాల్సిందే ఈ అనుభవం నాకు చాలాసార్లు జరిగింది .అంతటి విద్వత్ కవి రాసిన వాసిగల కవిత్వాన్ని బేరీజు వేసే శక్తి సామర్ధ్యాలు నాకులేవుకానీ మిత్రుని కోరిక మన్నించాలనే ఉబలాటం నన్ను నాలుగు మాటలు రాయటానికి పురిగొల్పింది .ప్రతిపద్యానికి భావం కూడా రాసి కవి హృదయం అర్ధం చేసుకోవటానికి మార్గం సుగమం చేశారు .కవి మురళి .

  మురళి . సూర్య చంద్రులు,,ప్రకృతి ,విరజాజి కలువబాల మొదలైన   

15 విభిన్నశీర్షికలలో దాదపుద్విశత పద్య కవితా మురళి వాయించారు . అందులో నాకు నచ్చిన మేలిమి కిరణాలను  మీ ముందు ఉంచుతాను .ఆకిరణ ప్రభ దర్శించి అనుభవించండి .ప్రభాత సూర్య కిరణం ‘’ఉజ్వలతర  జీవన శక్తి ప్రసారం చేసి ప్రణవోదయ  బీజ  విశాఖ రేఖ అనిపిస్తుంది .వాతావరణం లో ఎన్ని మార్పులు వొడిదుడుకులు వచ్చినా తన ‘’కిరణాలు గ్రుచ్చుతూ లోకానికి మేలుచేస్తూనే ఉంటాడు .’’చీకటిరాత్రులుజ్వల వశీకర తారక కా౦తి రేఖలున్ ‘’పద్యం ‘’శారదరాత్రులుజ్వల లసత్తర తారకహార పంక్తులన్ ‘’పద్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది .రాత్రుళ్ళు చీకటి లో ఉండిపోవటం చేత శక్తితగ్గితే ఆయుర్వేద మందు ‘’ఊర పిచ్చుక లేహ్యం ‘’తినిపించి కళ్ళు తెరవమనటం గొప్పగా ఉంది హాత్ట్సాఫ్ కవిశేఖరా .అలసిన జీవ జనులకు జీవయాత్రనడిపే శక్తినిస్తాడు .జీవితం లో సగం నిద్రే .జగతః పిత అయిన రవి వేదరూపభగవాన్ .కసిగా జబ్బలు చరచె  కడలి వగలుపోతున్న వయ్యారి రాయుడిలా కనిపించాడుకవికి .సంద్రం నిత్య చైతన్యం .అంతరంగం బంగారం .ఉన్న చెత్తను బయటికి తోయటం అనుక్షణ పారిశుధ్యానికి నిదర్శనం .తరంగాలు శేషుని వేయి జిహ్వాలే .తరంగధ్వని ప్రణవ నాదం .ఆటుపోట్లు ఎన్నిఉన్నా ‘’చెలియలికట్ట ‘’దాటని జాలి కడలిది .భరి౦చ లేకపోతే సునామీయే .భీభత్సమే లోకోపద్రవమే .’’వేదార్ధమయి ,పా౦చ భౌతికమునై , వెల్గొందు నో౦కారమై’’న కడలికి ‘’టెంకణాలు’’.అర్పించాడుకవి.

  సైంధవ న్యాయం లో సముద్ర ఉపరితలం సమానత్వానికి ప్రతీకగా కన్పించినా లోపల బలహీనజ౦తువులపై బలమైన జంతువుల దోపిడీ కనిపిస్తు౦ది .ఇదేటిన్యాయం  ?అని ప్రశ్న .సమతాధర్మం సృష్టిలో నే లేదని ఆవేదన .’’ఉదధి వసించు జీవులు ఊడిగం చెయ్యటానికే ఉన్నాయా ?అందులోని జీవలోకం మానవ కులాలను జ్ఞప్తికి తేవటం లేదా ?సమత్వం అనే ఆశయం సమగ్రం,సంపూజ్యం అనే నీతి ని కడలి బోధిస్తుంది .ఇదే  సైంధవ న్యాయం .

  ప్రకృతి భాగం లో సకల చరాచరమ్మునుప్రసన్నముగా కనుముందు నిల్చు  .అవన్నీ ప్రకృతి భావంతో మెలగుతాయి అన్నట్లు కనిపించేదంతా నాటకమే .జగాలు నిద్రలో మునిగినప్పుడు భగవాన్ అనుగ్రహంతో రవి దేవుడు ఉదయించి చైతన్యస్పూర్తి కలిగిస్తాడు .కనపడేది అంతాప్రకృతి శక్తిస్వరూపాలే అనే ఉపనిషద్రహస్యం చెప్పాడుకవి .కానీ పోషించి పెంచి కళలతో ఆకర్షించి ,పెనుఘాతాలతో వెన్ను చరచినా ,వొడిలో చేర్చిముద్దాడినా అన్నీ ప్రకృతి వరాలే అంటాడు కవి ప్రకృతిలో మమైక్యం కావటం జీవధర్మం అని భావన .విరజాజిని మనుష్యులప్రాణాలను తనలో ఇముడ్చుకొన్న జాణ అంటాడు .జాజి సువాసన ‘’పరిమళమా ,ప్రసన్న భావ పరంపర కేళికేంద్రమా ?మనోభవుని  సోంపు దలిర్చు రతీ విలాసమా ?అనే విచికిత్స .’’మారోదార విరాజమాన జయ  సమ్రాడాభిరామమ్ము .సిర వెన్నెలపాట లా బహు లాలిత్య కోమల సురభిళ౦  అని ఆకాశానికి ఎత్తేశాడు .

  కలువబాల చేరడేసి కన్నులతో వెన్నెలలో ఆడుకొనే ఆడపిల్లలా అనిపించింది .పిల్లగాలులకదలికలు గిలిగింతలు పెడుతుంటే సిగ్గుపడి సరస్సులో మునగానాం తేలానాం అనిపించే కన్నెపిల్లలా ఉంది అనటం భావుక పరాకాష్ట .’’.లోరియల్’’ లాంటి కాస్మెటిక్స్ వాడావా అని చిలిపి ప్రశ్న .రుతువిలాసం అంతా కమనీయ పద్య విలాసమే .ప్రేమతత్వం లో కంటికినచ్చినప్రతిదాన్నీ ప్రేమించేస్తావా ?అని ప్రశ్నిస్తాడు .ఆత్మీయ సుఖంతో ప్రేమించాలి అని హితబోధ .అనేక సందర్భాలలో ఆడవారితో కలిసి మాట్లాడినప్పుడు దగ్గర దగ్గర కూర్చున్నప్పుడు అది స్నేహం గా భావి౦చాలి కాని ప్రేమ దోమ అని పేట్రేగరాదు .ప్రకృతి వైపరీత్యం ఎక్కువ  ఆధునిక కాలం లో  .క్షణం  తీరికలేకుండా  పెద్ద ముసలి ముతకా టివి కి ఠీవిగా  అఅంకితమైతే మనపిల్లలు ఏం నేరుస్తారు మనల్ని చూసి ?ప్రేమ పేరు తోకాముకత్వం పనికి రాదు .’’నలపటం’’ రసికతకాదు.

‘’సర్వజనులు సుఖమ్మొదవి సాత్వతనొందగ కోరు రీతి ‘’ని మానవత్వం లో కోరాడుకవి.ఇచ్చిపుచ్చుకోవటంతో మంచితనం పెరుగుతుంది . విశ్వనాథ్  సినిమాలలో లాగా గుండె నిండా ఆర్ద్రత ఉండాలి  .ఇందులో విదుర నీతులన్నీ గుదిగుచ్చాడుకవి .మనదేహాలలోని ఆత్మలన్నీ దేవుని రూపమే .జ్ఞానంతో జీవించటమే మానవత్వం .ఒకరికి తోడుగా ఉండాలనుకొని జీవించటమే పరమార్ధం మానవ జన్మకు .అమ్మతో అనుబంధాన్ని కమ్మని పద్యాలతో కూర్చాడుకవి .సృష్టిలో అనుబంధమనే సంబంధమే అన్నిటికి కారణం .బీడు ను సాగుచేసి మంచి ఫలసాయం సాధించి ,అదే తన సర్వస్వం అనుకొన్నవాడు దాన్ని వదిలిపోయేటప్పుడు వాడికి బీడు ఏమౌతుంది అని మౌలిక ప్రశ్న సంధించాడు .కామ సంబంధాలు క్షణికం .తస్మాత్ జాగ్రత అంటాడు .

 11వ శీర్షిక ‘’ఇష్టారాజ్యం ‘’లో అందరూ ఎవరికివాడు నా ఇష్టారాజ్యం అని భావిస్తే వినాశనమేకాని వికాసం రాదు .పూర్వం గూడుపుఠాణీ రాజ్యాలు ,ఇప్పుడు వోటు రాజకీయాలు .కులరాజకీయంలో ధర్మ విచక్షణ లేదని వాపోయాడు కవి .’’సినేమాలు ‘’యువకుల బలహీనలతలతో ఆడుకొంటున్నాయి .లక్ష్యం గమ్యం మరచిపోతోంది యువత .దాంపత్య సుఖం కన్నా స్త్రీలకూ అధికార పెత్తనం కోరిక ఎక్కువైంది .విద్యాబుద్ధులు నేర్పాల్సిన గురువులు  వామపక్ష భావజాలం లో కూరుకుపోతెదేశ భవితవ్యం యేమౌతుందో అని ఆందోళన.’’బుడుతల్ సన్యాసులై యెవ్వియో పొదలన్ దూరిన దూరుగాక-గురులన్ బూతాడి యేబ్రాసులై చదలన్ బోయిన బోవుగాక గురువు ‘’లైట్ తీసుకోవాలి .

  కడివెడుపాలలో కమ్మని మీగడ పైకి తేరుకొన్నట్లు మనసుకు ప్రశాంతత ,సుఖప్రదమైన గొప్పశక్తియే సంప్రదాయం అని నిర్వచన చేశాడుకవి మురళి..సంప్రదాయం వారసత్వ సౌభాగ్యం .పండుగ పబ్బాలు,సూర్యోదయ సూర్యాస్తమయాలు అన్నీ సంప్రదాయ గణనాలే.13 మనో నియంత్రణలో మనసు జవనాశ్వం .రౌతు దాన్ని కట్టడిచేయాలి .దానికి స్వేచ్చనిస్తే ఎత్తిపడేస్తుంది .ఏదొచ్చినా అనుభవిస్తే సుఖమయ జీవితం అవుతుంది .కష్టసుఖాలు కావడి కుండలు .మనోనిగ్రహం ఈ శరీర విగ్రహానికి ముఖ్యావసరం .  వొంటరిపడవ శీర్షికలో  -ఈ శరీరం అనే నావనిచ్చి ఎలాగోఅలాగా బతుకు అంటే తోడు ఎవరొస్తారా అని ఎదురుచూపు .నలుగురన్నదమ్ముల తీరు తెన్నులకు కలత చెందాడుకవి .’’వొంటరినైపోయాను నేనింటికి యేమని పోనూ ‘’అంటూ యేడుస్తూకూర్చోక కడదాకా తోడుండే జీవిత భాగస్వామిని తెచ్చుకొని సుఖపడాలి తృప్తిచెందాలి .పడమటి సంధ్యారాగం లో సముద్రతీరాన మార్కస్ బే లో కావ్యం రాస్తుంటే భార్య తోడుగా  ఉన్నదట .మురిసిపోయాడుకవి. అక్కడి సరస్వతీ తీరం చూసి పరవశించిపోయాడు .’’వేదనాదమట్లు ,పరివృద్ధి నొసంగెడి యోగమట్లు ,సంపాదిత విత్తమట్లు ,పరభాషలకున్ కుసుమాస్త్రమట్లు ‘’ఈ మేదినిలో సుస్వర స్వర ప్రమేయము నేర్చిన భావమట్లు గా ,ఆవేదన తీర్చే తల్లిలా విందుగా తెలుగు వినిపించింది .ఈ మాటలన్నీ సంప్రదాయం లో మునిగి తేలిన వాడి నోటినుంచి అంటే కలం నుంచి జాలువారే పవిత్రపదాలే .

  14 శీర్షిక ‘’కలి ‘లో-కలికాల విపరీత పోకడల విన్యాసం చూపాడుకవి .కలిప్రభావం చేత ఇనుపకచ్చడాలు కట్టిన ముని మ్రుచ్చులైనా మూర్ఖులు దుర్మార్గులు అవుతారట .కలిదోషానికి దుర్యోధనుడే సాక్షి అట . దొరికిన రాజ్యభాగంతో ప్రశాంతంగా  రాజ్యపాలన  చేసుకొని ఉంటే భారతయుద్ధం గుమ్మం తొక్కేదికాదుకదా .చివరి 15వ ‘’మహాప్రస్థానం ‘’శీర్షికలో –ప్రశా౦త సాగరం పసిఫిక్ సముద్ర తీరం లో ఒకడు జీవితం పై విరక్తితో పడవలో ప్రయాణం చేస్తూ టెన్షన్ భరించలేక నీటిలోదూకాదట. వాడేమై పోయాడో తెలీదు. కాలపాశం ఎటుఈడిస్తే అటు పోవాల్సిందే .గత్యంతరం లేదు .’’కాలకరాళకర్కశ ముఖమ్మున చిక్కు గజేంద్రుని’’కుయ్యాలించి ‘’భక్తవరదుడు కాపాడినట్లు జీవుడిని భగవంతుడే దరికి చేరుస్తాడు అనే వైరాగ్య భావం నిండిన పద్యంతో ‘’సిరికిరణం ‘’పూర్తి చేశాడు మురళీ కృష్ణకవి .పద్యాలన్నీ రసబందురాలు .కవితాధార గంగా ఝరి .ఉత్పల చంపకాలతో పద్యమాల కట్టి సరస్వతీ కంఠాభరణం గా అలంకరించారు చింతలపాటి కవి .  

గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -30-6-26-ఉయ్యూరు

–

ఆంగ్లంలో కవిత్వం రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-1

రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం

భారతదేశ సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనం పట్ల ఆసక్తి ఉన్నవారికి, ఆంగ్ల భాషలో తమ భావాలను వ్యక్తీకరించడానికి ప్రయత్నించిన భారతీయ కవుల గురించి అధ్యయనం చేయడం అత్యంత ఆకర్షణీయమైన అంశాలలో ఒకటి. మనం బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో అంతర్భాగంగా ఉన్న కాలం నుండే, ఆంగ్ల భాషపై పట్టు సాధించడం మరియు అందులో నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించడం అనేది విద్యా విధానం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యంగా మారింది. షేక్‌స్పియర్ కాళిదాసును అధిగమించాడు; తత్ఫలితంగా, ప్రాంతీయ భాషా సాహిత్యాలలోని తక్కువ స్థాయి కవులు లేదా రచనల ప్రాభవం పూర్తిగా మసకబారిపోయింది. ఆంగ్లం నేర్చుకున్న వారిలో కొందరు ఆంగ్ల కవిత్వ రచనలో ప్రయోగాలు చేయడం, అలా చేసిన వారిలో కొందరు ఆ రంగంలో కొంత గుర్తింపు పొందడం అనేది సహజ పరిణామం. అయినప్పటికీ, విద్యావంతులైన భారతీయుల భారీ సంఖ్యతో పోలిస్తే, ఆమోదయోగ్యమైన ఆంగ్ల కవిత్వాన్ని రాయగలిగిన భారతీయుల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉండటం ఒక ముఖ్యమైన విషయం. అంతకంటే ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, కొంత విజయం సాధించిన వారు కూడా ఆంగ్ల సాహిత్య ప్రపంచాన్ని పూర్తిగా ప్రభావితం చేసే లేదా అబ్బురపరిచే స్థాయిని అందుకోలేకపోయారు. గత శతాబ్దంలో తోరు దత్ మరియు ఈ శతాబ్దంలో సరోజినీ నాయుడు పాశ్చాత్య విమర్శకుల దృష్టిని ఆకర్షించగలిగారు. ఎడ్మండ్ గోస్ మరియు ఆర్థర్ సైమన్స్ వంటి వారు ప్రతిభ లేని రచయితలను సులభంగా అభినందించే లేదా ప్రోత్సహించే వ్యక్తులు కారు. అయినప్పటికీ, వర్డ్స్‌వర్త్ రాసిన ‘ఓడ్ ఆన్ ఇమ్మర్టాలిటీ’ (Ode on Immortality), షెల్లీ రాసిన ‘స్కైలార్క్’ (Skylark) లేదా టెన్నిసన్ రాసిన ‘లోటస్-ఈటర్స్’ (Lotos-eaters) వంటి అత్యుత్తమ ఆంగ్ల కవితలతో సమానంగా నిలవగలిగే కవితను ఏ భారతీయుడైనా ఆంగ్లంలో రాశాడని చెప్పడం సాహసోపేతమైన విషయమే అవుతుంది.

ఆంగ్ల ఛందస్సుపై పట్టు సాధించిన తొలి భారతీయులలో ఒకరైన ఆర్.సి. దత్, భారతీయ ఇతిహాస గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అనువదించిన తన ‘లేస్ ఆఫ్ ఏన్షియంట్ ఇండియా’ (Lays of Ancient India) పుస్తక పీఠికలో ఇలా రాశారు: “నా మాతృభాష కాని భాషలో ఇటువంటి పనిని చేపట్టడానికి నాకున్న అనర్హతను నేను గుర్తించకుండా ఉండలేకపోతున్నాను.” కేవలం ఒక అనువాద ప్రక్రియకే ఇంతటి సంకోచం కలిగింది! ఇక స్వతంత్రంగా ఆంగ్ల కవిత్వాన్ని సృష్టించడానికి ప్రయత్నించే వారికి, ఆ భావ వ్యక్తీకరణ మాధ్యమం పరాయిది కావడం వల్ల కలిగే ఆ సంకోచం లేదా ఇబ్బంది సహజంగానే మరింత ఎక్కువగా ఉంటుంది. పేరు ప్రఖ్యాతులు పొందలేకపోయిన కవుల శైలి మరియు ఛందస్సు నుండే కాకుండా, మన్మోహన్ ఘోష్, తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు వంటి ఆంగ్ల కవిత్వంలో మెరుగైన ప్రతిభ చూపిన వారి రచనల నుండి కూడా ఈ విషయం స్పష్టమవుతుంది. ఒకవేళ ఈ కవులు తమ మాతృభాషలను స్వీకరించి ఉంటే ‘మరింత గొప్ప కవిత్వాన్ని’ రచించి ఉండేవారని నిరూపించడం లేదా సూచించడం ఈ వ్యాస ఉద్దేశ్యం కాదు; వాస్తవానికి కొన్ని సందర్భాల్లో దీనికి విరుద్ధమైన పరిస్థితి కూడా ఉండవచ్చు. సాహిత్య మాధ్యమంగా పరభాషను స్వీకరించడంలో ఉండే ప్రమాదాలు మరియు ఇబ్బందులను వివరించడంపై మాత్రమే మేము ఇక్కడ దృష్టి సారిస్తున్నాము.

ఛందస్సు

మొదటి కష్టం ఆంగ్ల ఛందస్సుపై పట్టు సాధించడం. కానీ ఛందస్సు అనేది కవిత్వానికి పర్యాయపదం కాదు. తోరుదత్ ఒక్కరే కాకుండా, ఆమె దేశస్థులలో ఎందరో పరిపూర్ణమైన ప్రాస, ఛందస్సుతో కూడిన పద్యాలు రాయగలరు, కానీ వారు ఇంకా అంతగా గుర్తింపు పొందలేదు; అయితే, పద్యరచనలో ఎన్నో సాంకేతిక తప్పిదాలు చేయగలిగిన ఆమె, కొన్ని చాలా అద్భుతమైన కవితలు రాశారు. శ్రీ ఇ. జె. థాంప్సన్ ఈ విషయాన్ని తోరుదత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడుల సాపేక్ష యోగ్యతల పోలికలోకి కూడా తీసుకువెళ్తారు. ‘తోరుదత్ అనగానే సరోజినీ నాయుడు గుర్తుకు రావడం సహజం,’ అని ఆయన అంటారు. ‘శ్రీమతి నాయుడుకు ఛందస్సులో ప్రావీణ్యం, పదాలపై నైపుణ్యం ఉన్నాయనేది కాదనలేని వాస్తవం, ఇది ఆమె పూర్వీకురాలి తొందరపాటు ప్రయత్నం సాధించిన దానికంటే చాలా ఎక్కువ. కానీ శక్తి, మేధస్సు గొప్పతనం విషయంలో ఈ పోలిక పూర్తిగా తోరుదత్‌కే అనుకూలంగా ఉంది.’

భాషా ప్రావీణ్యం మొదలైనవి

రెండవ ఇబ్బంది పద్య పదజాలానికి సంబంధించింది, దీనిని మనం ‘కవితా శైలి’ అని పిలవవచ్చు. ఈ పదాన్ని రొమాంటిక్ రివైవల్ కాలంలోని ప్రసిద్ధ వివాదం నుండి తీసుకున్నాము. ఒక భారతీయుడు ఆంగ్ల భాషను చదవడం ద్వారా నేర్చుకుంటాడు కానీ మాట్లాడటం ద్వారా కాదు. మనలో ప్రతి ఒక్కరూ ఆంగ్ల యాసలోని సూక్ష్మభేదాలను వేగంగా నేర్చుకున్నప్పటికీ, మంచి ఆంగ్ల పద్యాలు రాయడానికి అన్నిటికంటే ఎక్కువగా అవసరమైన స్వచ్ఛమైన ఆంగ్ల భాష యొక్క సరళతను ఒక భారతీయుడు అరుదుగా సొంతం చేసుకోగలుగుతాడు. అయితే, ఒక కళాకారుడు ఇంగ్లాండ్‌లో చాలా కాలం నివసించి, అక్కడి స్థానికులతో చాలా సంవత్సరాలు ఆ భాష మాట్లాడి ఉంటే పరిస్థితి కొద్దిగా భిన్నంగా ఉంటుంది. కానీ, అటువంటి కళాకారుడు ఇంగ్లాండ్‌ను విడిచిపెట్టి, ఇంగ్లీష్ ఛానెల్‌ను దాటిన తర్వాత, ఆ ఇబ్బంది అతనికి కూడా మళ్లీ ఎదురవుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. శ్రీ అరబిందో సోదరుడైన మన్మోహన్ ఘోష్, పదేళ్లలోపు వయసులోనే ఇంగ్లాండ్‌కు వెళ్లి, చాలా సంవత్సరాల తర్వాత యువకుడిగా భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’ పేరుతో ప్రచురితమైన ఆయన పద్యాలను జాగ్రత్తగా అధ్యయనం చేసేవారు, ఆయన ఇంగ్లాండ్‌లో రాసిన పద్యాలకు, ఆ తర్వాత భారతదేశంలో రాసిన పద్యాలకు మధ్య శైలిలో ఒక నిర్దిష్టమైన తేడాను గమనించగలరు. మైవాన్వీ (స్పష్టంగా, అతనికి ఇంగ్లాండ్‌ను సూచించే ఒక ఆంగ్ల యువతి) గురించి అతను తొలికాలంలో వ్రాసిన కొన్ని పద్యాలు, వాటిలోని సున్నితమైన భావాల వల్ల మాత్రమే కాకుండా, వాటి సరళమైన పద ప్రయోగంలోని ఆకర్షణ వల్ల కూడా మనల్ని ఆకట్టుకుంటాయి. ‘హోమ్ థాట్స్’లో అతను తన స్వదేశాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా వ్రాస్తాడు:

‘నా ఆత్మ నీ వద్దకు ప్రయాణించవచ్చు, కానీ సముద్రం

జీవితమనే యాత్రికుల అడుగులను కఠినంగా వెనక్కి నెడుతుంది

అవసరమనే కఠోర హెచ్చరికతో–’

మళ్ళీ, ‘మైవాన్వీ’ అనే మరో పద్యంలో తన మాతృభూమిని గుర్తుచేసుకుంటూ ఈ భాగం కనిపిస్తుంది:

‘ఆ దేశం కనుమరుగైంది, దాదాపుగా మరచిపోయింది

ఈ చల్లని గాలుల మధ్య, అయినా, ఓ, నన్ను నమ్మండి

మధ్యాహ్నపు సూర్యులన్నీ, మండే వేసవులన్నీ

నా హృదయంలో మండుతూనే ఉన్నాయి.’

ఆ పంక్తులలోని సరళతను, పరిపూర్ణమైన లయను, బహుశా అతని తరువాతి శైలికి ఒక తీవ్రమైన ఉదాహరణగా నిలిచే దానితో పోల్చి చూడండి. అతని ‘ఆర్ఫిక్ మిస్టరీస్’లో కనిపించే ‘తెల్ల గుర్రంపై సవారీ చేసేవాడు’ అనే పద్యంలో మనకు ఈ క్రింది పంక్తులు కనిపిస్తాయి:

‘అతని టోపీ ఒక రహస్యం

అతని పైవస్త్రం ఒక చరిత్ర

ప్లూటో యొక్క కన్సిస్టరీ

లేదా చారన్ యొక్క షాలోప్

ఆ ముదురు రంగుకు

అతని వస్త్రం యొక్క పోలిక లేదు.’

ఇది దాదాపుగా బ్రౌనింగ్ యొక్క తరువాతి కాలపు రచనల వలె అనిపిస్తుంది, కానీ బ్రౌనింగ్ యొక్క ‘భావాలను ఒక సంకుచిత అంకంలో ఇమడ్చడం కష్టం’ అనే లక్షణం ఇందులో లేదు.

తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఈ పదప్రయోగ లోపంతో అంతగా బాధపడలేదు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా వ్రాయవచ్చు: ‘ఆమె ఆంగ్ల పద్యం కొన్నిసార్లు అద్భుతంగా ఉంటుంది; మరికొన్నిసార్లు మన ఛందస్సు నియమాలను పూర్తిగా విస్మరించారు, మరియు ఆ హిందూ కవయిత్రి తనలో తాను పాడుకుంటున్న సంగీతం ఒక ఆంగ్ల చెవికి అపశృతిగా ఉందని స్పష్టమవుతుంది.’ అతను కూడా ఆమె భాషలో తప్పు పట్టలేడు. గోస్ యొక్క ఉత్సాహం ఉన్నప్పటికీ, ఆమె ‘హిందుస్థాన్ బల్లాడ్స్’ శైలి మరియు గమనం పరంగా సాపేక్షంగా సాదాసీదాగా ఉంటాయి. అవి దాదాపుగా ‘కల్పన లేని నిష్కపటమైన కథలు.’ కానీ, మిస్టర్ థాంప్సన్ జాగ్రత్తగా ఎత్తి చూపినట్లుగా, ‘బల్లాడ్‌ల తర్వాత వచ్చే ఆరు అత్యంత వ్యక్తిగత కవితలు’ ఉన్నతమైన కవితా విలువను కలిగి ఉండి, కొన్ని గుర్తుండిపోయే పంక్తులను కలిగి ఉన్నాయి. ‘బాగ్మరీ’ అనే సొనెట్‌ను కీట్స్ రాసి ఉండవచ్చు. అందులోని కొన్ని పంక్తులు నిజానికి కీట్స్‌ను గుర్తుచేస్తాయి. ,

‘ఒకరు మూర్ఛపోవచ్చు

అప్పుడు సౌందర్య మైమరచి లేదా తదేకంగా చూస్తూ ఉండిపోవచ్చు

ఒక ఆదిమ ఏడెన్‌ను ఆశ్చర్యంతో.’

ఇది, (స్థూలకాయుడైన కార్టెజ్ తదేకంగా చూస్తున్న) ‘చాప్‌మన్ హోమర్‌పై సానెట్’ మరియు ‘ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రమా, నీలా నేను కూడా స్థిరంగా ఉండగలిగితే బాగుండు’ అనే సానెట్ యొక్క ఒక అద్భుతమైన మిశ్రమంలా అనిపిస్తుంది, ఆ సానెట్ ‘మూర్ఛపోయి చనిపోవాలి’ అనే కోరికతో ముగుస్తుంది. కానీ ఈ సూచనను పక్కన పెడితే, ఈ సానెట్ మొత్తం కవితా వాస్తవికతతో అద్భుతంగా సజీవంగా ఉంది. ఈ క్రింది పంక్తులను వర్డ్స్‌వర్త్, లేదా కీట్స్, లేదా టెన్నిసన్ రాసి ఉండవచ్చు–కానీ వాస్తవం ఏమిటంటే వాటిని రాసింది తోరు దత్తే:

‘లేతపచ్చని సుందరమైన చింత చెట్లు సమృద్ధిగా ఉన్నాయి

గాఢమైన పచ్చదనంతో నిండిన మామిడి పొదల మధ్య

వాటి మధ్యలో, తాటి చెట్లు బూడిద రంగు స్తంభాల వలె నిటారుగా నిలబడి ఉన్నాయి,

నిశ్శబ్దమైన నీటి మడుగులపై ముళ్ళ చెట్లు వాలి ఉన్నాయి

ఎర్రగా,–ఎర్రగా, బూర శబ్దం వలె ఆశ్చర్యపరుస్తున్నాయి.’

‘కమలం’పై ఆమె రాసిన ఈ సొనెట్, అందమైన భాషలో ఆవిష్కరించబడిన ఒక అద్భుతమైన భావన. మరియు ఆమె కవిత ‘ది కాజురినా ట్రీ’లో, దానిలోని అసమానతలు ఎన్నో ఉన్నప్పటికీ, ‘ఒక విదేశీయుడు ఆంగ్లంలో రాసిన అత్యంత అద్భుతమైన కవిత’ అని మిస్టర్ థాంప్సన్ సరిగ్గానే భావిస్తారు. ఆ కవితలో (అందులోని చిన్న ఉల్లేఖనను పక్కన పెడితే) కేవలం స్ఫూర్తి పొందిన వర్డ్స్‌వర్త్ మాత్రమే రాయగలిగే కొన్ని పంక్తులు, మరియు తోరు దత్ యొక్క మధురమైన వ్యక్తిత్వంతో శాశ్వతంగా ముద్రించబడిన వ్యక్తిగత భావాలను నమోదు చేసే ఇతర పంక్తులు ఉన్నాయి:

‘కానీ దాని వైభవం వల్ల కాదు

నా ఆత్మకు కాజురినా వృక్షం ప్రియమైనది.

దాని కింద మేం ఆడుకున్నాం; సంవత్సరాలు గడిచినా,

ఓ ప్రియమైన స్నేహితులారా, గాఢమైన ప్రేమతో ప్రేమించుకున్నవారలారా,

మీ కోసమే ఆ వృక్షం ఎప్పటికీ ప్రియమైనదిగా ఉంటుంది!

మీ రూపాలతో కలిసిపోయి, అది ఉద్భవిస్తుంది

జ్ఞాపకంలో, వేడి కన్నీళ్లు నా కళ్లను కప్పివేసే వరకు!’

కానీ వాస్తవానికి తోరు దత్‌కు ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న కవితా పట్టు కూడా పరిమితమే. ఆమె వ్యక్తిగత భావోద్వేగం తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు మాత్రమే గుర్తుండిపోయే పద్యాలను రాయగలిగేదని మనం గుర్తుంచుకున్నప్పుడు ఇది స్పష్టమవుతుంది – అదీగాక, భావ వ్యక్తీకరణ సౌందర్యం కంటే భావోద్వేగంలోని నిజాయితీ వల్లనే అవి ఎక్కువగా గుర్తుండిపోతాయి. వాస్తవానికి, ఒక విదేశీ భాషలో సంప్రదాయబద్ధంగా కాకుండా తీవ్రంగా అనుభూతి చెందడమే ఎల్లప్పుడూ అతిపెద్ద కష్టం. అయితే, ఒక గొప్ప కళాకారుడిలో, తీవ్రమైన వ్యక్తిగత భావోద్వేగం నిజాయితీగా, భావుకం కాని విధంగా ఉన్నప్పుడు, అది కొన్నిసార్లు భాష యొక్క సహజమైన కష్టాలను అధిగమించి, ఒక పరాయి భాషలో కూడా అత్యంత సరళమైన, ఆకర్షణీయమైన రూపంలో వ్యక్తమవుతుంది. ‘అవర్ కాజురినా ట్రీ’ మరియు ‘నియర్ హేస్టింగ్స్’ లలోని స్మృతుల భావం ఆ కవితలకు ఒక గంభీరమైన గౌరవాన్ని ఇస్తుందని మనకు తెలుసు. కానీ, ఒకరి సొంత భావోద్వేగాలను వర్ణించే సూటియైన గేయమే కవిత్వపు పూర్తి క్షేత్రం కాదు. కవిత్వంలో ఇతర రూపాలు లేకపోయి ఉంటే, బ్రౌనింగ్, టెన్నిసన్, మిల్టన్ మరియు షేక్స్‌పియర్‌లను వారి అత్యంత విశిష్టమైన రూపాలలో మనం పొంది ఉండేవాళ్ళం కాదు. కవిత్వం అనేది ఒకరి సొంత జ్ఞాపకాల కన్నా ఎక్కువ. మిల్టన్ యొక్క ‘ప్యారడైజ్ లాస్ట్’ మరియు షేక్స్‌పియర్ యొక్క ‘లియర్’ వ్యక్తిగత గేయాలు కాకపోయినా కవిత్వమే. బ్రౌనింగ్ యొక్క ‘అబ్ట్ వోగ్లర్’ మరియు టెన్నిసన్ యొక్క ‘యులిసెస్’ కవుల సొంత జ్ఞాపకాలు కావు. తోరు దత్ యొక్క కవితా క్షేత్రం అంత దూరం విస్తరించలేదు. ఆమెకు ఆంగ్ల భాషపై అంత సంపూర్ణమైన పట్టు లేదు, దానితో ఆమె కేవలం భావవ్యక్తీకరణ సౌందర్యంతో గానీ లేదా వివరణలోని తీవ్రతతో గానీ చెప్పుకోదగినంత గొప్ప పద్యాలను పెద్ద సంఖ్యలో రాయగలిగేది కాదు. అంతేకాదు, తన వ్యక్తిగత భావాల పరిధిలో కూడా, ఆమె కొన్ని కవితలను మాత్రమే వదిలివెళ్లింది. ఈ వాస్తవాలను కొందరు ఆమె మానసిక అసమర్థతకు లేదా అకాల మరణానికి ఆపాదించవచ్చు; కానీ ఇది దాదాపు ఖచ్చితం, ఒకవేళ తోరు దత్ తనకున్న అపారమైన కవితా సున్నితత్వంతో ఒక ఆంగ్ల మహిళగా జన్మించి ఉంటే, ఆమెకు సహజంగానే భాషపై తగినంత పట్టు ఉండి, మరిన్ని రకాల కవితలను, అధిక సంఖ్యలో వదిలివెళ్లి ఉండేది.

సశేషం

మీ –గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -30-6-26-

ప్రచార సాహిత్య ప్రవీణ విమర్శన భూషణ శ్రీ గుమ్మలూరు సత్య నారాయణ గారి నా సహస్రమాస జీవిత యాత్రా చరిత్ర.44 వ భాగం.29.6.26.

డెల్టా శిల్పి నదీ మాతృక బ్రహ్మ సర్ ఆర్ధర్ కాటన్ జీవిత చరిత్ర.13 వ భాగం.29.6.26.

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.6 వ భాగం.29.6.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడి గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.227 వ భాగం.29.6.26.

పంజాబ్ డి ఐ జి ఉద్యోగ విరమణ తర్వాత చండీగర్ పారిశుధ్యాన్ని మెరుగు చేస్తూ క్లీన్ సిటి గా మార్చే ప్రయత్నం లో సఫలమైన 80ఏళ్ళ వృద్ధ సామాజిక సేవకుడు –పద్మశ్రీ  ఇందర్ జిత్ సింగ్ సిద్దు

చండీగఢ్: జూన్ 23న రాష్ట్రపతి భవన్‌లో, రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము సామాజిక సేవకుగాను 88 ఏళ్ల ఇందర్‌జిత్ సింగ్ సిధుకు పద్మశ్రీ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేయనున్నప్పుడు, పంజాబ్ కేడర్‌కు చెందిన రిటైర్డ్ ఇండియన్ పోలీస్ సర్వీస్ (ఐపీఎస్) అధికారి అయిన ఆయన, ఎందరో ప్రఖ్యాత నటులు, కళాకారులు, శాస్త్రవేత్తలు మరియు ప్రజా ప్రముఖుల సరసన తన స్థానాన్ని పొందుతారు.

అనేకమంది అవార్డు గ్రహీతలందరిలోనూ, ఒక మాజీ డిప్యూటీ ఇన్‌స్పెక్టర్ జనరల్ (DIG) కథ అత్యంత నిశ్శబ్దమైన మరియు హడావిడి లేని రీతిలో విశేషమైనదిగా నిలుస్తుంది; చాలామంది భారతీయులు ఎదుర్కోవడానికి ఇష్టపడని, కానీ తెలిసి తెలిసి సృష్టించడానికి సహకరించే ఒక సమస్యను—అంటే తాము పారవేసే చెత్తను—పరిష్కరించడానికే ఆయన తన రోజులను వెచ్చిస్తున్నారు.

1996లో పోలీసు సేవ నుండి పదవీ విరమణ చేసిన మూడు దశాబ్దాల తర్వాత, సిద్ధూ తన హోదా అధికారాన్ని పక్కనపెట్టి, చండీగఢ్‌లోని సెక్టార్ 49లో రోడ్ల పక్కన, పార్కులలో మరియు బహిరంగ ప్రదేశాలలో చీపురు, సైకిల్ బండిని పట్టుకుని చెత్తను సేకరించి, దానిని స్వయంగా పారవేసేందుకు తరలిస్తున్నారు.

ఆ ఎనభై ఏళ్ల వృద్ధుడిని ఎక్కువగా కలవరపెడుతున్నది శుభ్రపరచడం కాదు, దాని పట్ల సమాజ వైఖరి. “చెత్త వేసేటప్పుడు ప్రజలు సిగ్గుపడరు,” అని ఏకాంతంగా ఉండే సిద్ధూ ‘ది ట్రిబ్యూన్’తో అన్నారు. దానికి బదులుగా, దాన్ని శుభ్రం చేసేటప్పుడు సిగ్గుపడతారని ఆయన జోడించారు.

ఈ పని సిద్ధూకు ఆదాయాన్ని గానీ, హోదాను గానీ తెచ్చిపెట్టదు. నిజానికి, ఆయన మొదట చండీగఢ్ వీధులను ఊడ్చడం ప్రారంభించినప్పుడు, వచ్చిన స్పందన ప్రశంసలకు చాలా దూరంగా ఉంది. అధికార పదవులలో తన వృత్తి జీవితాన్ని గడిపిన ఒక పతకాలు పొందిన అధికారి, సాధారణంగా మున్సిపల్ కార్మికులతో ముడిపడి ఉన్న పనిని ఎందుకు స్వచ్ఛందంగా చేపట్టారో అర్థం చేసుకోలేక, చాలామంది ఆ మాజీ సీనియర్ పోలీసు అధికారిని ఎగతాళి చేశారు.

అయినా బెదరక, సిద్ధూ వారి మాటలను పట్టించుకోకుండా తన పనిని కొనసాగించారు.

ఒకప్పుడు ఆయనతో పాటు ఉండే అధికార చిహ్నాలు – అంటే సీనియర్ పోలీస్ అధికారికి ఉండే 9mm సెమీ-ఆటోమేటిక్ పిస్టల్, రిబ్బన్లు కట్టిన ఫైళ్లు, వైర్‌లెస్ సెట్లు మరియు అనేక జీపులు, వాహనాలు – ఇప్పుడు చాలా సాధారణమైన పరికరాల స్థానంలోకి మారాయి: ఒక చీపురు, ఒక సైకిల్ బండి మరియు అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, తన సొంత ప్రాంతాన్ని అలాగే చుట్టుపక్కల పరిసరాలను శుభ్రం చేయాలనే దృఢ సంకల్పం. చండీగఢ్‌లోని ఈ ప్రాంతం, ఆయన వయసు పెరుగుతున్నప్పటికీ పెద్దగా మార్పు లేకుండా అలాగే ఉండిపోయింది.

గురునానక్ బోధనల నుండి ఉద్భవించిన పౌర స్పృహ

పదేపదే తన టెలిఫోన్‌కు సమాధానం ఇవ్వడానికి నిరాకరించిన ఏకాంతవాసి సిద్ధూ, తన పౌర స్పృహ గురునానక్ బోధనల నుండి వచ్చిందని ‘ది ట్రిబ్యూన్’ పత్రికకు చెప్పారు. “గాలియే గురువు, నీరు తండ్రి, మరియు ఈ గొప్ప భూమి తల్లి” అని ఆయన అన్నారు.

“తన తల్లిపై మలినం పూయడం కంటే ఘోరమైనది మరొకటి లేదు,” అని ఆయన నిశ్శబ్ద విశ్వాసంతో అన్నారు.

1938లో పంజాబ్‌లోని సంగ్రూర్ జిల్లాలో ఒక సైనిక కుటుంబంలో జన్మించిన సిద్ధూ,

1938లో పంజాబ్‌లోని సంగ్రూర్ జిల్లాలో ఒక సైనిక కుటుంబంలో జన్మించిన సిద్ధూ, క్రమశిక్షణ, ప్రజా సేవ మరియు బలమైన పౌర బాధ్యతా స్ఫూర్తితో రూపుదిద్దుకున్న తరానికి చెందినవారు. ఆయన 1961లో పంజాబ్ పోలీసులో చేరి, ఆ తర్వాతి 35 సంవత్సరాలు యూనిఫాంలోనే గడిపారు. ఈ క్రమంలో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగి డిఐజి అయ్యారు. ఆయన వృత్తి జీవితం రాష్ట్రంలోని అత్యంత అల్లకల్లోలమైన దశాబ్దాలతో ముడిపడి ఉంది. ఆ సంవత్సరాలు సంస్థలను, వాటిలో పనిచేసిన వ్యక్తులను తీవ్రంగా పరీక్షించాయి. ఈ క్రమంలో, సర్వీస్‌లో అత్యంత గౌరవనీయమైన పురస్కారాలలో ఒకటైన రాష్ట్రపతి పోలీస్ పతకాన్ని కూడా ఆయన అందుకున్నారు.

పంజాబ్‌లో సిద్ధూతో కలిసి చాలా సంవత్సరాలు పనిచేసిన, కాశ్మీర్ మాజీ డైరెక్టర్ జనరల్ ఆఫ్ పోలీస్ (డిజిపి) మరియు తరువాత మణిపూర్ గవర్నర్ అయిన గుర్బచన్ జగత్, ఆయనను “కష్టపడి పనిచేసే, మనస్సాక్షిగల, అంకితభావం గల, గొప్ప నిజాయితీపరుడైన అధికారి”గా గుర్తుచేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత బోర్డర్ సెక్యూరిటీ ఫోర్స్ (బిఎస్ఎఫ్) డైరెక్టర్ జనరల్‌గా పనిచేసిన జగత్, సిద్ధూ అత్యంత క్రమశిక్షణ కలిగిన వారని, తన చొరవ మరియు బాధ్యతా స్ఫూర్తితో ప్రత్యేకతను చాటుకున్నారని అన్నారు.

1996లో పదవీ విరమణ తర్వాత సిద్ధూ చండీగఢ్‌కు వచ్చారు, అక్కడ ఆయన తన తదుపరి కర్తవ్యంగా మారబోయే పనిని ప్రారంభించారు. ప్రఖ్యాత స్విస్-ఫ్రెంచ్ వాస్తుశిల్పి లె కార్బూసియర్ రూపొందించి, స్వతంత్ర భారతదేశపు ఆదర్శ ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా కీర్తించబడిన ఆ నగరం, సిద్ధూకు అంత పరిశుభ్రంగా అనిపించలేదు: ఆ కేంద్రపాలిత ప్రాంతం అంతటా పార్కులలో, రహదారుల పక్కన మరియు బహిరంగ ప్రదేశాలలో చెత్త కుప్పలు పేరుకుపోయాయి.

మొదట్లో, సిద్ధూ తన రోజువారీ ఉదయపు నడకలో చెత్తను ఏరడం ప్రారంభించారు. తాను నడిచే దారులలో పడి ఉన్న ప్యాకెట్ల కవర్లు, ప్లాస్టిక్ మరియు ఇతర వ్యర్థాలను తొలగించడానికి అప్పుడప్పుడు ఆగుతూ ఉండేవారు. ఒక చిన్న వ్యక్తిగత ప్రయత్నంగా మొదలైనది క్రమంగా ఆయన సమయాన్ని ఎక్కువగా తినేయడం ప్రారంభించింది. నడకలు చిన్నవయ్యాయి, శుభ్రపరిచే పని ఎక్కువైంది, చివరికి నడకే పూర్తిగా ఆగిపోయింది.

“చెత్త ఏరడానికే ఎక్కువ సమయం కేటాయించాను, నడవడానికి తక్కువ సమయం కేటాయించాను,” అని ఆయన ‘ది ట్రిబ్యూన్’ పత్రికకు గుర్తుచేసుకున్నారు. చివరికి, ఆయన నడవడం పూర్తిగా మానేసి, చెత్త ఏరడమే తన లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నానని చెప్పారు. తన చుట్టూ చెత్తాచెదారంతో నిండి ఉండటాన్ని చూసి కలిగిన చిరాకుతో మొదలైన ఆ చిన్న పని, సిధుకు నిశ్శబ్దంగా ఒక రోజువారీ నిబద్ధతగా మారిపోయింది.

సిధు కుమారుడు అమోల్‌దీప్ ప్రకారం, తన తండ్రికి పరిశుభ్రత పట్ల ఉన్న సహజ ప్రవృత్తి పదవీ విరమణకు చాలా కాలం ముందు నుంచే ఉంది. చెత్త వేయడం చూసి సిధు ఎప్పుడూ కలత చెందేవారని ఆయన గుర్తుచేసుకున్నారు.

సిద్ధూ కుమారుడు అమోల్‌దీప్ ప్రకారం, తన తండ్రికి పదవీ విరమణకు చాలా కాలం ముందు నుంచే పరిశుభ్రత పట్ల సహజ ప్రవృత్తి ఉంది. చెత్త వేయడం చూసి సిద్ధూ ఎప్పుడూ కలత చెందేవారని, దశాబ్దాల క్రితం పెళ్లిళ్లు, సామాజిక సమావేశాలలో కూడా, వాడిపారేసే కప్పులు, ప్లేట్లను చెత్తబుట్టలో వేయకుండా నిర్లక్ష్యంగా పడేసే అతిథులను ఆయన సున్నితంగా మందలించేవారని అమోల్‌దీప్ గుర్తుచేసుకున్నారు. “మొదటి నుంచీ ఇది ఆయన స్వభావం, ఆయన ఎప్పుడూ ఇలాగే ఉండేవారు,” అని అమోల్‌దీప్ అన్నారు.

సిద్ధూలో వచ్చిన ఈ మార్పు పూర్తిగా ఆయన స్వయంకృతం.

ఏ సంస్థా ఆయన్ని నియమించలేదు, ఏ ప్రచారమూ ఆయన్ని చేర్చుకోలేదు, ఏ నిధులూ ఆయనకు మద్దతు ఇవ్వలేదు; తన చుట్టూ చెత్త పేరుకుపోవడాన్ని చూసి, దాని గురించి ఏదైనా చేయాలని ఆయన నిశ్శబ్దంగా నిర్ణయించుకున్నారు. క్రమంగా, సంవత్సరాలు గడిచేకొద్దీ, ఆయన ఒంటరి ప్రయత్నం ఊహించని ఫలితాలను ఇవ్వడం ప్రారంభించింది, తన చుట్టూ ఉన్నవారి ప్రవర్తనను మార్చింది. చివరికి ఆ చెత్తను తన తండ్రే ఏరుకుంటారని తెలిసి, తమ పరిసరాల్లో చెత్త వేయడం మానేశామని స్నేహితులు ఒప్పుకోవడం ఆయన కుమారుడు గుర్తుచేసుకున్నారు.

సోషల్ మీడియా సిద్ధూ యొక్క నిశ్శబ్ద కార్యాన్ని జాతీయ దృష్టికి ఎలా తీసుకువచ్చింది

సంవత్సరాలుగా, సిద్ధూ చేస్తున్న పని తన చుట్టుపక్కల వారికి తప్ప మరెవరికీ పెద్దగా తెలియలేదు. ఆయన ఎప్పుడూ ర్యాలీలు నిర్వహించలేదు, ప్రచారం కోరలేదు లేదా పౌర బాధ్యత గురించి బాటసారులకు ఉపన్యాసాలు ఇవ్వలేదు; ఆయన కేవలం కిందకు వంగి, పారేసిన ప్యాకెట్ల కాగితాలు, ప్లాస్టిక్ సీసాలు, పండ్ల తొక్కలు మరియు ఇతర చెత్తను ఏరి, పారవేయడం కోసం తన బండిలో వేసేవారు – ఇటీవల సోషల్ మీడియా ఆయన నిశ్శబ్ద కార్యాన్ని జాతీయ దృష్టికి తీసుకువచ్చే వరకు.

క్రమంగా, చండీగఢ్ తనను తాను పిలుచుకునే ‘సిటీ బ్యూటిఫుల్’ (అందమైన నగరం) అంతటా మరియు దాని వెలుపల కూడా, ఆ వృద్ధ మాజీ పోలీసు అధికారి రోడ్లను ఊడుస్తూ, సేకరించిన చెత్తతో నిండిన బండిని లాగుతున్న వీడియోలు ఆన్‌లైన్‌లో కనిపించడం ప్రారంభించాయి. లక్షలాది మంది నెటిజన్లు, పొడవాటి తెల్ల గడ్డం మరియు తలపాగాతో ఉన్న ఆ ఎనభై ఏళ్ల వృద్ధుడి అద్భుతమైన చిత్రాన్ని చూశారు. ఆయన సేకరిస్తున్న వ్యర్థాలు సమాజంలోని అన్ని వర్గాల వారి నుండి వచ్చినవే అయినప్పటికీ, చాలామంది చేయని పనిని ఆయన స్వచ్ఛందంగా చేస్తున్నారు.

ఈ చిత్రాలు దేశవ్యాప్తంగా ప్రజల మనసులను కదిలించాయి. ఆయనను బహిరంగంగా ప్రశంసించిన వారిలో పారిశ్రామికవేత్త ఆనంద్ మహీంద్రా ఒకరు. ఆయన సిధు కృషిని వయస్సు, హోదాలకు అతీతమైన సేవ, క్రమశిక్షణ, లక్ష్యానికి ఒక ఉదాహరణగా అభివర్ణించారు. జాతీయ స్థాయిలో లభించిన ఈ గుర్తింపు స్థానిక ప్రజల అభిప్రాయాలను కూడా మార్చింది. ఈ ఏడాది ఆరంభంలో ఆయనకు పద్మశ్రీ పురస్కారం ప్రకటించిన తర్వాత, ఒకప్పుడు తన తండ్రి అలవాటును ప్రశ్నించిన లేదా ఎగతాళి చేసిన వారే ఇప్పుడు ప్రశంసలు, గర్వం వ్యక్తం చేయడం ప్రారంభించారని అమోల్‌దీప్ చెప్పారు.

“ఈ పురస్కారం ప్రకటించినప్పుడు, వారి ప్రవర్తనలో పూర్తి మార్పును నేను చూశాను,” అని ఆయన ‘ది ట్రిబ్యూన్’తో అన్నారు. ‘మీ నాన్నగారు ఏం చేస్తున్నారు?’ అని అడిగేవారే ఇప్పుడు ఆయన గురించి గర్వపడుతున్నారని ఆయన తెలిపారు.

పంజాబ్ గవర్నర్, చండీగఢ్ అడ్మినిస్ట్రేటర్ గులాబ్ చంద్ కటారియా కూడా ఈ పద్మ పురస్కారాన్ని ఒక అసాధారణ పౌరుడికి లభించిన గుర్తింపుగా కొనియాడారు. “సమాజ సేవ పదవీ విరమణతో గానీ, వయస్సుతో గానీ ముగిసిపోదని ఇందర్‌జిత్ సిధు నిరూపించారు,” అని కటారియా వ్యాఖ్యానించారు. “అలాంటి వ్యక్తులు మన సమాజపు నైతిక స్వరూపాన్ని బలపరుస్తారు,” అని ఆయన అన్నారు.

అయినప్పటికీ, సిద్ధూ కథలో బహుశా అత్యంత విశేషమైన అంశం ఏమిటంటే, ఈ గుర్తింపు ఆయనలో ఎంతమాత్రం మార్పు తీసుకురాలేదు. ఆయన దినచర్య తెలిసిన వారు చెప్పేదేమిటంటే, పద్మశ్రీ పురస్కారం ఆయన వినయాన్ని గానీ, చండీగఢ్ వీధుల్లో చెత్త ఏరుకునే అలవాటును గానీ మార్చలేదు. వారు చెప్పినదాని ప్రకారం, ఆయనకు ఈ పురస్కారం ఒక పరాకాష్ట కన్నా, దశాబ్దాలుగా ఆయన ఆచరిస్తున్న ఒక ఆదర్శానికి లభించిన గుర్తింపు వంటిది: పౌరసత్వం అనేది ఒక నిష్క్రియ హక్కు కాదు, అది ఒక క్రియాశీల బాధ్యత.

పద్మశ్రీ పురస్కారం నిస్సందేహంగా సిద్ధూ జీవితకాలపు నిశ్శబ్ద సేవపై జాతీయ దృష్టిని కేంద్రీకరిస్తుంది, కానీ ఆయన ప్రస్థానం తెలిసిన వారు మాత్రం ఈ గౌరవం ఆయన ఉదయపు దినచర్యను మార్చదని దృఢంగా నమ్ముతున్నారు. వచ్చే వారం రాష్ట్రపతి భవన్ నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, తనకు లభించిన గుర్తింపును పట్టించుకోకుండా, చేతిలో చీపురు, వెనుక బండితో సెక్టార్ 49 వీధుల్లో నడుస్తూ, దాదాపు మూడు దశాబ్దాలుగా ఆయనకు గుర్తింపు తెచ్చిన దినచర్యను ఆయన తిరిగి ప్రారంభిస్తారని వారు గట్టిగా విశ్వసిస్తున్నారు.

సిద్ధూ యూనిఫాం ఎప్పుడో పోయి ఉండవచ్చు, కానీ పతకాలపై ఉన్న ఇత్తడి… అతని భుజాలు జ్ఞాపకాలలో కలిసిపోయాయి, కానీ ఈ సీనియర్ పోలీస్ అధికారిని జీవితకాల సేవలో నడిపించిన ఆ సహజ ప్రవృత్తి, ప్రతి ఉదయం చండీగఢ్ వీధుల్లో నడిచే ఆ వృద్ధుడిలో ఇంకా జీవిస్తూనే ఉంది.

అతని గస్తీ మారింది, కానీ అతని లక్ష్యం మాత్రం అదే – తన పరిసరాలను పరిరక్షించడం మరియు మెరుగుపరచడం.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -29-6-26-ఉయ్యూరు

కేరళ సామాజిక విద్యావేత్త ,రెవెన్యు ఉద్యోగం వదిలిఅరుణాచల్ ప్రదేశ్ లో విద్యావ్యాప్తి గ్రంధాలయ స్థాపన చేసిన,’’అంకుల్ మూసా’’ గా పిలువబడే  మహావీర్ అవార్డీ –పద్మశ్రీ సత్యనారాయణ ముండయార్

కేరళకు చెందిన మాజీ రెవెన్యూ అధికారి సత్యనారాయణ ముండయూర్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని మారుమూల ప్రాంతాల ప్రజలకు పుస్తకాలు మరియు అభ్యాస అవకాశాలను కల్పించేందుకు తన సురక్షితమైన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాన్ని వదులుకున్నారు. ‘అంకుల్ మూసా’గా ఆప్యాయంగా పిలవబడే ఆయన, అనేక గ్రంథాలయాలను స్థాపించడంతో పాటు ‘హోమ్ లైబ్రరీ ఉద్యమం’ (Home Library Movement)ను ప్రారంభించారు; తద్వారా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఉన్న గిరిజన వర్గాలలో శాశ్వతమైన పఠనా సంస్కృతిని పెంపొందించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

పుస్తకాలతో నిండిన ఒకే ఒక్క సూట్‌కేస్ ఒక తరాన్ని మార్చగలదా? 40 ఏళ్ల క్రితం, కేరళకు చెందిన ఒక వ్యక్తి తీసుకున్న నిర్ణయం భారతదేశంలోని అత్యంత మారుమూల ప్రాంతాలలో ఒకటైన అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని ఎంతోమంది పిల్లల జీవితాలను సమూలంగా మార్చివేసింది. ఆయన తన సురక్షితమైన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాన్ని వదిలి, వేల కిలోమీటర్ల ప్రయాణం చేసి అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు చేరుకున్నారు; అక్కడి పిల్లలకు పుస్తకాలు మరియు విద్యను అందించడమే తన జీవిత ధ్యేయంగా మార్చుకున్నారు.

ఆయనే సత్యనారాయణ ముండయూర్, అందరూ ఆప్యాయంగా “అంకుల్ మూసా” అని పిలుచుకునే వ్యక్తి.

‘ది బెటర్ ఇండియా’ (The Better India) పేర్కొన్నట్లుగా, ఆయన ప్రయాణం కేవలం గ్రంథాలయాలకు సంబంధించిన కథ మాత్రమే కాదు. అది ఒక…

నేడు, గిరిజన వర్గాలలో పఠనాసక్తిని పెంపొందించడంలో కృషి చేసినందుకు గాను అరుణాచల్ ప్రదేశ్ అంతటా ‘అంకుల్ మూసా’ (Uncle Moosa) ఎంతో గౌరవించబడుతున్నారు. ఆయన సేవలకు గుర్తింపుగా 2020లో ‘పద్మశ్రీ’ పురస్కారం లభించినప్పటికీ, పుస్తకాల ద్వారా ఎంతోమంది పిల్లల జీవితాల్లో మార్పు తీసుకురావడమే ఆయన సాధించిన అత్యంత గొప్ప విజయంగా నిలిచింది.

సత్యనారాయణ ముండయూర్ ఎవరు?

సత్యనారాయణ ముండయూర్ కేరళకు చెందిన విద్యావేత్త సామాజిక కార్యకర్త; ఆయన నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో సేవలందించారు

అయితే 1979లో, ముండయూర్ పూర్తిగా భిన్నమైన మార్గాన్ని ఎంచుకున్నారు.

ఆయన తన ఉద్యోగాన్ని వదిలి అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని లోహిత్ జిల్లాకు వెళ్లారు; అక్కడ విద్య మరియు అక్షరాస్యతను మెరుగుపరిచే దిశగా కృషి చేయడం ప్రారంభించారు.

అప్పట్లో అనేక గ్రామాల్లో వనరులు పరిమితంగా ఉండి, రవాణా సౌకర్యాలు కూడా దుర్భరంగా ఉండేవి; అటువంటి పరిస్థితుల్లో పుస్తకాలను చాలామంది ఒక విలాస వస్తువుగా భావించేవారు. కానీ, అవి అత్యవసరమైనవి అని ముండయూర్ బలంగా విశ్వసించారు.

ఆయన అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌కు ఎందుకు వెళ్లారు?

భారీ ప్రాజెక్టులు మరియు నిధులతో అక్కడికి వచ్చే చాలామంది సామాజిక కార్యకర్తలకు భిన్నంగా…

ముండయూర్ భారతదేశంలోని కేరళ రాష్ట్రం, త్రిసూర్ జిల్లాలోని అరంగోడుకర ముండయూర్ మానాలో జన్మించారు. తన విద్యాభ్యాసం పూర్తయ్యాక, ఉద్యోగం కోసం ఆయన ముంబైకి వెళ్లారు. 1979లో, ముంబైలో రెవెన్యూ అధికారిగా చేస్తున్న ఉద్యోగాన్ని వదిలి, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లోని లోహిత్‌కు వచ్చారు. అప్పటి నుండి ఆయన ఆ రాష్ట్రంలో విద్య మరియు అక్షరాస్యతను ప్రోత్సహిస్తున్నారు. లోహిత్‌లో ఉన్నప్పుడు, ఒక సామాజిక కార్యకర్తగా విద్యా వ్యాప్తికి కృషి చేయడం ప్రారంభించారు. 1996 వరకు ఆయన వివేకానంద కేంద్ర విద్యాలయంలో విద్యా అధికారిగా పనిచేశారు. అక్కడ పనిచేస్తున్న సమయంలో, ఆయన అనేక పుస్తక ప్రదర్శనలను నిర్వహించారు. దిబాంగ్ లోయ ఎగువన ఉన్న ఎటాలిన్‌లో ఆయన మొట్టమొదటి కమ్యూనిటీ లైబ్రరీని (సామాజిక గ్రంథాలయాన్ని) స్థాపించారు. రెండేళ్లలోనే, ఎటాలిన్ లైబ్రరీ విస్తరించి లోహిత్ జిల్లాలో ఒక గ్రంథాలయ నెట్‌వర్క్‌గా మారింది. 2007లో, ‘లోహిత్ యూత్ లైబ్రరీ మూవ్‌మెంట్’లో భాగంగా, ‘అసోసియేషన్ ఆఫ్ రైటర్స్ అండ్ ఇల్లస్ట్రేటర్స్ ఫర్ చిల్డ్రన్’ (AWIC) మరియు ‘వివేకానంద ట్రస్ట్’ సహకారంతో, తేజు పట్టణంలో తన మొదటి ‘బాంబూసా లైబ్రరీ’ని ప్రారంభించారు. ఆయన నాయకత్వంలో వాక్రో, చోంగ్‌ఖమ్, లతావ్ మరియు అంజో ప్రాంతాలలో పదమూడు గ్రంథాలయాలు ప్రారంభించబడ్డాయి. ప్రతి గ్రంథాలయంలోనూ కామిక్స్ నుండి నవలల వరకు 10,000కు పైగా పుస్తకాలు అందుబాటులో ఉన్నాయి. పిల్లలకు వారి ఇళ్లకే పుస్తకాలను చేరవేసేందుకు ఆయన ‘హోమ్ లైబ్రరీ’ ఉద్యమాన్ని కూడా ప్రారంభించారు. అరుణాచల్ ప్రదేశ్ జానపద సంస్కృతి గురించి పిల్లల కోసం ఆయన మలయాళ భాషలో ఒక పుస్తకాన్ని రచించారు. 2020లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు ‘పద్మశ్రీ’ పురస్కారాన్ని ప్రదానం చేసింది.

స్థానిక వార్తాపత్రికలో ఒక కాలమ్ రాస్తున్నప్పుడు ఆయన ‘అంకుల్ మూసా’ అనే కలం పేరును స్వీకరించారు. పురస్కారాలు మరియు గౌరవాలు

యువతకు అందించిన విశిష్ట సేవలకు గాను అరుణాచల్ గవర్నర్ రజత పతకం

2012లో ‘టైమ్స్ నౌ’ (Times Now) టీవీలోని ‘అమేజింగ్ ఇండియన్స్’ (Amazing Indians) కార్యక్రమంలో ఆయన ప్రస్తావించబడ్డారు

2016లో ఆయన ‘సివిల్ సొసైటీ హాల్ ఆఫ్ ఫేమ్’లో చోటు దక్కించుకున్నారు

2020లో, భారతదేశపు నాలుగవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన ‘పద్మశ్రీ’ని అందుకున్నారు

2022లో, చెన్నైలోని భగవాన్ మహావీర్ ఫౌండేషన్ అందించే 25వ మహావీర్ అవార్డును అందుకున్నారు.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -29-6-26-ఉయ్యూరు .

లేడీ మాక్‌బెత్:  పాత్ర అధ్యయనం(త్రివేణి)

రచన: డా. యు. సి. నాగ్, ఎం.ఏ., పి.హెచ్.డి.-ఆంగ్లరచనకు నా అనువాదం

(బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం, ఆంగ్ల అధ్యయన విభాగం అధిపతి)

షేక్స్‌పియర్ తన మాక్‌బెత్ నాటక ప్రదర్శనలో, ఒక పాత్ర వికాస ప్రక్రియను మనం చూస్తాము. పాత్ర వికాసంతో పాటు ప్రేక్షకులలో కూడా దానికి అనుగుణమైన భావోద్వేగ వికాసం జరిగింది. లేడీ మాక్‌బెత్ నాటక ప్రదర్శన విషయంలోనూ ఇదే పరిస్థితి. అయితే, ఈ రెండు సందర్భాలు సమాంతరంగా ఉన్నప్పటికీ వ్యతిరేకంగా ఉంటాయి; ఒకేలా కాకుండా విరుద్ధంగా ఉంటాయి. స్త్రీ విషయంలో పాత్ర, విధి  భావోద్వేగాల వికాసం, పురుషుడి విషయంలో జరిగిన దానికి పూర్తిగా వ్యతిరేకంగా ఉంటుంది. నాటకం ప్రారంభంలో భార్య తన భర్త కంటే శక్తివంతంగా, విస్తృతంగా వ్యవహరిస్తుంది; కానీ డంకన్‌కు ఏర్పాట్లు పూర్తయ్యాక, ఆమె ఇకపై ప్రధాన పాత్రధారిగా ఉండదు  చివరికి నాటకం నుండి పూర్తిగా నిష్క్రమిస్తుంది. ఆమె నేరపూరిత సంకల్పంతో కూడిన ఉద్వేగంతో నాటకాన్ని ప్రారంభిస్తుంది, కానీ క్రమంగా నిస్తేజంలోకి, నిస్సత్తువ మరియు నిర్లిప్త ఉదాసీనతలోకి కూరుకుపోతుంది. ఆమె ప్రవేశంతో భయాన్ని రేకెత్తిస్తుంది, కానీ ఆమె నిష్క్రమించేసరికి, మనం ఆమెపై జాలిపడటానికి సాహసిస్తే, ఆ భయం దాదాపు జాలి వైపుకు మారుతుంది. ప్రతి విషయంలోనూ ఆమె తన భర్తకు పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంటుంది. నాటకం సాగేకొద్దీ అతను కథలోని అన్ని అంశాలను తన చేతుల్లోకి తీసుకుంటాడు, ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా హత్యలు చేస్తూనే ఉంటాడు, చివరికి ఆ భయం అతన్ని ఉలిక్కిపడేలా చేయలేని ఒక పరిచితమైన ఆత్మగా మారుతుంది. తొలి పరిచయంలో అతన్ని ఆరాధనతో చూసిన వారి నుంచే తీవ్రమైన నిందలను మూటగట్టుకుంటాడు.

లేడీ మాక్‌బెత్ కథ సహజంగా నాలుగు దశలుగా విభజించబడుతుంది, వాటిలో మూడు ఈ నాటక పరిధిలోనే ఉంటాయి. మొదటి దశ, మాక్‌బెత్ విషయంలో లాగే, అసలు కథకు ముందు మొదలవుతుంది మరియు కేవలం సూచనాత్మక సంకేతాల ద్వారా మాత్రమే మనకు తెలియజేయబడుతుంది.

ఆమె మొదటిసారి కనిపించినప్పుడు—అది ఆమె కథలోని రెండవ భాగాన్ని ప్రారంభిస్తుంది—లేడీ మాక్‌బెత్‌ను కేవలం భయంకరమైనదిగా మాత్రమే వర్ణించగలం, కానీ ఆ భయంకరత్వం ఒక దివ్యమైన అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. ఆమె కనికరం లేని తుఫాను అల లేదా అడ్డుకోలేని, కనికరం లేని సుడిగాలి యొక్క దివ్యమైన భయంకరత్వాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. ఆమె దృష్టి ఒక లక్ష్యంపై నిలకడగా ఉంది, ఏ అడ్డంకులకూ ఆగని దృఢ సంకల్పంతో, వాస్తవానికి అభేద్యమైన, నిశ్చింతమైన లక్ష్య సాధనతో ఆమె “అత్యంత సమీప మార్గాన్ని” ఎంచుకుంటుంది. విషాదం చూపగల అకుంఠిత సంకల్ప శక్తికి ఆమె అత్యంత విస్మయపరిచే ప్రతిరూపంగా మన ముందు కనిపిస్తుంది. ఆ సంకల్ప శక్తి వల్ల ఆమె సాధారణ నైతికత పరిధిని ఛేదించుకుని, శక్తియే చట్టంగా ఉండే ప్రపంచంలో జీవిస్తోంది. ఆమె అనైతికమైనది కాదు, కానీ నైతికత లేనిది, ఎందుకంటే ఆమె ఉప్పొంగే సంకల్పానికి నైతిక భేదాలు కనిపించవు. ఆమె దృష్టిలో పరిగణించాల్సిన ఏకైక అడ్డంకులు, ఆమె సంకల్పించే శక్తికి, ఆచరణలో పెట్టే శక్తికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసం నుండే పుట్టుకొచ్చేవి. ఆమె సంకల్పం విజయం సాధిస్తుంది, అది తన భర్తను ముందుకు నడిపిస్తుంది, అది ఆమెను సంశయం అనే అసౌకర్యకరమైన స్పర్శకు అతీతంగా నిలబెడుతుంది, అది అవకాశాలను అందిపుచ్చుకుని వాటిని మిత్రులుగా మార్చుకుంటుంది. కానీ, చివరికి ఆమె ఒక స్త్రీ, మరియు బహుశా తాను ద్వేషించే స్త్రీ బలహీనతల గురించి ఆమెకు స్పృహ ఉంది. ఈ బలహీనతలు ఆమె ఉప్పొంగే సంకల్పం యొక్క ముందుకు సాగే ప్రయాణానికి వ్యతిరేకంగా అంతర్గత నిరసనను లేవనెత్తడానికి సాహసిస్తాయి, కాబట్టి వాటిని అణచివేయాలి. ప్రాపంచిక ఆలోచనలను ప్రేరేపించే శక్తులను ఆవాహన చేసి, “ఆమెలోని స్త్రీత్వాన్ని తొలగించి, ఆమెను తల నుండి కాలి వరకు అత్యంత భయంకరమైన క్రూరత్వంతో నింపాలి,” ఆ క్రూరత్వాన్ని ఆమె స్వభావం వ్యతిరేకిస్తుంది, కానీ ఆమె సంకల్పం యొక్క ఆజ్ఞ మేరకు అది బలవంతంగా ఉనికిలోకి వస్తుంది. కానీ నిరసన సద్దుమణిగినా, అది చనిపోలేదు; ధైర్యాన్నిచ్చే మద్యం సహాయం ఉన్నప్పటికీ, తన భార్య స్వయంగా చేయలేని ఆ కార్యాన్ని మాక్‌బెత్ తప్పక చేయాలి.

“నిద్రపోతున్నప్పుడు ఆయన నా తండ్రిని పోలి ఉండకపోతే,

నేను ఆ పని చేసి ఉండేదాన్ని.”

ఆమె చెప్పిన ఆ కారణంలో కొంత అసహనం కనిపిస్తుంది. తనలోని బలహీనతకు సంబంధించిన ఆ చివరి అవశేషం పట్ల, తన సంకల్పంతో తనను తాను జయించలేకపోవడం పట్ల,  తాను అస్సలు చోటివ్వకూడదనుకున్న ఆ అభ్యంతర భావన ఇంకా మిగిలి ఉండటం పట్ల ఆమెకు అసహనం కలుగుతుంది. కానీ ఆ చిన్న బలహీనత భావోద్వేగాల వల్ల బలపడదు, అలాగే మిగిలి ఉన్న పనిని చేయడానికి అవసరమైన ధైర్యాన్ని కోల్పోయేలా ఆమెను చేయదు. ఆమె సంకల్పం దృఢంగానే ఉంటుంది, ఆమె ధైర్యం ఏమాత్రం తగ్గదు  ఆమె ఒక స్థిరమైన, అచంచలమైన మార్గంలోనే ముందుకు సాగుతుంది.

నాటకంలోని మొదటి రెండు అంకాల్లో లేడీ మక్‌బెత్ వ్యక్తిత్వం ఇలాగే ఉంటుంది. దృఢ సంకల్పం మరియు నిర్భయమైన ధైర్యం ఆమె ప్రధాన లక్షణాలుగా కనిపిస్తాయి. కానీ ఇవి మాత్రమే ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని పూర్తిగా నిర్వచించవు; ఆమె పాత్రను సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ఇక్కడ మూడు అంశాలను పరిశీలించవచ్చు.

(1) మొదటిగా, ఆమె సంకల్పం ఏ లక్ష్యం వైపు మళ్ళిందో గమనించాలి. ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, అది ‘రాజ్యాధికారం’ (కిరీటం). కానీ ఎవరి కోసం ఆ అధికారం? ఆమె ఆశయం వ్యక్తిగతమైనదా, తన కోసమేనా? లేక తన భర్త గురించిన ఆలోచనలో ఆమె తనను తాను మర్చిపోతుందా? ఈ ప్రశ్న సహజంగానే మనకు కలుగుతుంది. అయితే, నేను ఇక్కడ కేవలం ఆ ప్రశ్నను లేవనెత్తుతున్నాను, దానికి సమాధానం తర్వాత ఇస్తాను.

(2) గమనించాల్సిన రెండవ అంశం ఏమిటంటే, లేడీ మక్‌బెత్ కూడా తన భర్త లాగే అంతర్గత సంఘర్షణకు గురవుతుంది, అయితే ఆమె సంఘర్షణ అతనిది కాదు. మక్‌బెత్ ఒకవైపు తన ఉన్నత ఆశయానికి, మరోవైపు ఊహాజనిత భయాలకు మధ్య సతమతమవుతుంటాడు. ఈ భయాలు అతని ఆశయంతో తలపడతాయి, ఫలితంగా అతని మనస్సులో ఒక అంతర్గత యుద్ధం చెలరేగుతుంది; ఇది అతని వ్యక్తిత్వాన్ని కుదిపేసి, ఒక తిరుగుబాటు (insurrection) లాంటి పరిస్థితిని సృష్టిస్తుంది. లేడీ మాక్‌బెత్‌లో సంఘర్షణ అనేది స్త్రీ సహజ స్వభావానికి మరియు దృఢ సంకల్పానికి మధ్య, అలాగే ప్రకృతికి మరియు మానవ సంకల్పానికి మధ్య జరుగుతుంది; ఆ సంఘర్షణ ఫలితంలోనే ఆమె జీవిత విషాదం దాగి ఉంది. అనివార్యమైన ఆ ఫలితాన్ని ఆమె స్వయంగా గ్రహించలేకపోవడం ఆమె వ్యక్తిత్వంలోని ఒక పరిమితిని సూచిస్తుంది; ఇది ఆమెకు, ఆమె భర్తకు మధ్య ఉన్న మరో వ్యత్యాసాన్ని చూపిస్తూ, నేను ఇంతకుముందు ప్రస్తావించిన మూడవ అంశం వైపు మనల్ని నడిపిస్తుంది.

(3) మక్‌బెత్‌తో పోలిస్తే లేడీ మక్‌బెత్‌కు ఊహాశక్తి చాలా తక్కువ. మక్‌బెత్ పూర్తిగా ఊహలతో నిండిన వ్యక్తి; అతని భార్య మాత్రం మరింత వాస్తవిక దృక్పథం కలిగినది. భార్యలోని ఈ వాస్తవిక దృక్పథం, భర్తలోని ఊహాశక్తికి పూర్తి భిన్నంగా ఉంటుంది. డంకన్ హత్య జరిగిన తర్వాత వచ్చే సన్నివేశంలో ఇది అత్యంత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఆమెకు ఆ రక్తం ఒక నీచమైన సాక్షి మాత్రమే; అతనికి అది మాంసపు ముద్దలా మారిన అసంఖ్యాక సముద్రాల దర్శనంగా రూపుదిద్దుకుంటుంది; రాత్రి శబ్దాలు, ఆకస్మికంగా తలుపు తట్టే చప్పుడు, అతనికి ఏదో కలత చెందిన అతీంద్రియ ప్రపంచం నుండి వస్తున్నట్లు అనిపిస్తాయి; ఆమెకు అవి గుడ్లగూబల, కీచురాళ్ల అరుపులు మరియు దక్షిణ ద్వారం వద్ద తలుపు తట్టే చప్పుడులా అనిపిస్తాయి. మనం ఇదివరకే చూసినట్లుగా, ఈ పరిమితియే ఒకేసారి ఆమె బలహీనత మరియు బలం. అది ఆ పనిలోని భయానకతను కప్పిపుచ్చింది, కానీ దాని పర్యవసానాలను కూడా ప్రాణాంతకంగా దాచిపెట్టింది. నిజానికి ఒక్క క్షణం ఆమె ఉలిక్కిపడుతుంది, ఒక్క క్షణం తన భర్త ఊహలన్నీ కేవలం కల్పనలేనా అని ఆమెకు సందేహం కలుగుతుంది, కానీ అది ఒక్క క్షణం మాత్రమే. అకస్మాత్తుగా గంభీరంగా ఆమె అతని వైపు తిరిగి ఇలా అంటుంది:

“ఈ పనుల గురించి ఆలోచించకూడదు

ఈ విధంగా; అలా చేస్తే మనకు పిచ్చిపడుతుంది.”

అతను ఆయాసపడుతూ ముందుకు సాగుతుండగా,

“‘ఇక నిద్రపోవద్దు’ అని ఒక స్వరం అరవడం విన్నట్టు నాకు అనిపించింది,”

ఆమె అడ్డుపడి “నీ ఉద్దేశం ఏమిటి?” అని అడుగుతుంది. తాను విన్నది నిజమైన స్వరమేమోనన్న సందేహంతో సతమతమవుతాడు. ఆ తర్వాత దాదాపు వెంటనే, అతని ఊహలోని వ్యర్థతను గ్రహించి, ఆమె తేరుకుంటుంది. అంతేకాదు, తనను తాను అతని కంటే బాగా అర్థం చేసుకోలేదు. ఈ పనులను ఈ విధంగానే ఆలోచించాల్సి ఉంటుందని ఆమె ఎన్నడూ అనుమానించదు; “కొద్ది నీటితో ఈ క్రియ నుండి మనల్ని విముక్తి చేయవచ్చు” అనే తన తేలికపాటి వాస్తవికతకు, ఒకనాడు “ఈ చేతులు ఎన్నటికీ శుభ్రం కావా?” అని తనే సమాధానం చెప్పుకుంటుందని; లేదా “జరిగిపోయింది జరిగిపోయింది” అనే ప్రాణాంతకమైన సామాన్య వాక్యం, సమీప భవిష్యత్తులోనే “జరిగిపోయింది, దాన్ని మార్చలేము” అనే అనంతమైన విచారానికి దారి తీస్తుందని ఆమె ఊహించదు. ఈ విధంగా, ఈ ఇద్దరూ తమ విరుద్ధ స్వభావాల కలయికతో తమ విషాదానికి పునాది వేసుకుంటారు మరియు ఆ స్త్రీ వాటి విలువను అంచనా వేయడంలో విఫలమవడం వల్ల, ఆ పురుషుడి ఊహాత్మక భయానకతలు ఇద్దరి నాశనానికి కారణమవుతాయి.

నాటకంలోని ఈ ఘట్టం నుండి లేడీ మాక్‌బెత్ తన చొరవను పూర్తిగా విడిచిపెడుతుంది. ఆమె ఇకపై నేరాలను సూచించదు; ఆమె ఇకపై కుట్రలు పన్నదు; ఆమె ఇకపై తన భర్త ఉద్దేశ్యాలను ప్రేరేపించదు; అంతేకాదు, ఆమె ఇకపై వాటిని పంచుకోదు. ఒక నీరసమైన నిస్సత్తువ ఆమె ఆత్మను ఆవరిస్తోంది, తీవ్రమైన నిరాశ యొక్క అలసట ఆమె మనస్సును పట్టి పీడించింది, దానికి తోడు తన భర్త గురించిన ఒకే ఒక్క తీవ్రమైన ఆందోళన కూడా ఆమెను గాయపరుస్తోంది.

ఆమె ఇకపై తన భర్త చర్యలలో పాలుపంచుకోదు, కానీ అతని గురించి తీవ్రమైన భయంతో వణికిపోతుంది. అతను తన దుఃఖాన్ని, తనను తాను మోసం చేసుకుంటాడేమోనన్న ఆందోళనే ఆమెకున్న ఏకైక సానుకూల భావోద్వేగం. దీనితో ప్రేరేపించబడి, ఆమె విందు సన్నివేశంలో ఒక గొప్ప ప్రయత్నం చేస్తుంది. ఒక క్షణం పాటు ఆమె మళ్ళీ బలంగా తయారవుతుంది; ఆ క్షణం ఆమె బలమైన ఆత్మగా మారి ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది; కానీ అతిథులు వెళ్ళిపోయాక, ఆమె అలసిపోతుంది మరియు ఆ రోజువారీ నిస్సత్తువ తిరిగి వస్తుంది; దాని ప్రవేశంతో, భయం స్థానంలో కరుణాభావం చోటుచేసుకుంటుంది. నా దృష్టిలో, ఈ విషాద నాటకంలో అతిథులు వెళ్ళిపోయాక భార్యాభర్తలు ఒంటరిగా మిగిలిపోయినప్పుడు జరిగే ఆ చిన్న సంభాషణ కంటే ఎక్కువ కరుణరసం కలిగించేది మరొకటి లేదు.

మాక్‌బెత్ యొక్క రోగగ్రస్తమైన ఊహలు పట్టించుకోకుండానే గడిచిపోతాయి, అతని ఆధిపత్య ప్రశ్నలకు నిస్పృహతో కూడిన సమాధానమే లభిస్తుంది.

ఇటు త్వరపడు,

నా ఆత్మను నీ చెవిలో పోయడానికి,

మరియు నా నాలుక శౌర్యంతో శిక్షించడానికి

ఆ బంగారు కిరీటాన్ని పొందకుండా నిన్ను అడ్డుకుంటున్న వాటన్నిటినీ,

విధి  అతీంద్రియ సహాయం నీకు ఆ కిరీటాన్ని తొడిగించాలని చూస్తున్నట్లు అనిపిస్తోంది.”

ఒకే ఒక నిర్ధారణకు రావచ్చు. షేక్‌స్పియర్ ఉద్దేశపూర్వకంగా హోలిన్‌షెడ్ సూచనను ఉపయోగించలేదు,  దానికి పూర్తి వ్యతిరేకమైన దానిని ఉద్దేశించాడు. ఒక సూచనను గట్టిగా చెప్పి, అది స్పష్టంగా పాటించబడనప్పుడు, దానిని తిరస్కరించారని నిర్ధారణకు రావాలి. అందువల్ల, స్వగతంలో లేడీ మాక్‌బెత్ తనను తాను బయటపెట్టుకోవడం, నిద్రలో నడిచే వ్యక్తి పెదవుల ద్వారా ఆమె బాధలపై పడిన వెలుగు, మరియు ఈ నాటకాన్ని దాని మూలాలతో పోల్చి చూడటం వంటివి, లేడీ మాక్‌బెత్ తన వ్యక్తిగత స్వార్థం వల్ల కాకుండా, తన భర్తపై ఉన్న తీవ్రమైన దురాశ వల్ల నాశనమైందని నిశ్చయంగా నిరూపిస్తున్నాయి.

ఆమె నేర మార్గంలోకి ప్రవేశించడానికి ముందు ఎలా ఉండేదో చెప్పే సూచనలను సేకరించడం ద్వారా, ఇప్పుడు మనం లేడీ మాక్‌బెత్ చిత్రాన్ని పూర్తి చేయగల స్థితిలో ఉన్నాము. హోలిన్‌షెడ్‌లోని గ్రూచ్, షేక్స్‌పియర్ యొక్క లేడీ మాక్‌బెత్ కాదని గుర్తుంచుకోవాలి. జూలియస్ సీజర్‌లోని పోర్షియా పాత్ర విషయంలో చేసినట్లే, హోలిన్‌షెడ్‌లోని గ్రూచ్‌కు సంబంధించిన కొన్ని వివరాలను షేక్స్‌పియర్ కళాత్మక ప్రయోజనాల కోసం ఉద్దేశపూర్వకంగా తిరస్కరించాడు. చారిత్రక కథనం ప్రకారం, మాక్‌బెత్ గ్రూచ్‌కు రెండవ భర్త; ఆమె మొదటి భర్త తన కోటలో హత్యకు గురైన తర్వాత అతన్ని వివాహం చేసుకుంది. కానీ, షేక్స్‌పియర్ యొక్క లేడీ మాక్‌బెత్, దీనికి విరుద్ధంగా ఏమీ లేనందున మనం ఊహించుకోవాల్సింది ఏమిటంటే, తన యవ్వనపు ఆదర్శవాదం, ప్రేమ మరియు తన భర్త శ్రేయస్సు పట్ల ఉన్న ఉత్సాహభరితమైన భక్తితో నిండిన తాజాదనంతో మాక్‌బెత్‌ను వివాహం చేసుకోవడానికి వచ్చింది. అందువల్ల, ఆమెకు మాక్‌బెత్ పట్ల జూలియట్ యొక్క ఆత్మార్పణ చేసుకునే అభిరుచి కొంత ఉంది, అలాగే జూలియట్ యొక్క ఆరాధనా భావం కూడా కొంత ఉంది. ఆమెకు మాక్‌బెత్ తన కన్యత్వపు కలలలోని నిష్కళంకమైన వీరుడిగా కనిపించి ఉండాలి, మరియు అతని పట్ల ఈ ఆరాధన ఆమె వివాహం తర్వాత కూడా తగ్గలేదు. అందువల్ల, ఆమె తన భర్త పట్ల భక్తిశ్రద్ధలతో కూడిన అనుబంధాన్ని పెంచుకుంటుంది,  అతను తన కోసం పెట్టుకునే ఆశయాల కన్నా ఆమె అతని కోసం మరింత పట్టుదలతో ఆశయాలను కలిగి ఉంటుంది. ఆమె ప్రేమ  ఆప్యాయతపై ఇతరులకు ఎలాంటి హక్కులు లేకపోవడం సహజంగానే ఆమె ప్రేమ మొత్తాన్ని తన భర్తపైనే కేంద్రీకరించేలా చేస్తుంది. మరియు తన జీవితంలో ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద నష్టం వల్ల, ఆమె ప్రేమ మరియు పట్టుదల అతని వృత్తికే పరిమితమవుతాయి. ఆమె మాతృత్వపు ఆనందాలను చవిచూసింది, అలాగే వియోగపు వేదనను కూడా అనుభవించింది.

“నేను చనుబాలిచ్చాను, నాకు తెలుసు

నాకు పాలు తాగే బిడ్డను ప్రేమించడం ఎంత సున్నితమైనదో.”

ఇక్కడ వ్యాఖ్యానించడానికి చాలా ఉంది. ఆమె స్వభావం ప్రేమ కోసమే పుట్టింది, ఒకవేళ ఆ బిడ్డ బ్రతికి ఉంటే అది ఎలా ఉండేదో షేక్‌స్పియర్‌కే తెలుసు. కానీ ఆ బిడ్డ ఆమె నుండి దూరం చేయబడింది, ఆమె స్వభావమంతా తన భర్త వైపు మళ్లింది. ఇప్పుడు ఆమె తనను తాను అంకితం చేసుకోగల ఏకైక విషయం అతని వృత్తి మాత్రమే. అతని గొప్ప ప్రతిభ గురించి ఆమెకు తెలుసు, అవన్నీ ఒకే గొప్ప సేవకు అంకితం చేయబడాలి – అవి తన భర్తను ఎంత ఉన్నత శిఖరాలకు చేర్చగలవో అంత ఉన్నత శిఖరాలకు చేర్చాలి. అతను ఆమెను ఎంతగా లాలించినా, ప్రేమికుల “చిన్న భాష”లో మాట్లాడినా, ఆమె అతనిపై మధురమైన మాటలను, అందమైన కబుర్లను వృధా చేయదు. కార్డీలియా వలె, ఆమె తన ప్రేమను వ్యక్తపరచడానికి మాటల కన్నా చేతలనే ఇష్టపడుతుంది, అందువల్ల, చర్య తీసుకోవడానికి అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తూ ఉంటుంది. ఆమె ప్రభావం లేని చోటు ఆమె భర్త ఎక్కడా లేదు. అతని స్వభావంలో సూత్రబద్ధత పూర్తిగా లోపించిందని మేము గమనించాము మరియు ఈ సూత్రబద్ధత లేకపోవడమే అతని భార్య ఆశయాల అభివృద్ధిలో ఒక శక్తివంతమైన కారకంగా ఉండి ఉండాలి. ఆమె ఉద్దేశ్యాలను అరికట్టడానికి లేదా నియంత్రించడానికి,  వాటిని చట్టబద్ధమైన మార్గాల్లో నడిపించడానికి ఏమీ లేదు. మానసిక  నైతిక సమతుల్యతను కాపాడుకోవడానికి ఆమెకు సహాయపడే సాధనాలు ఏవీ లేవు. ఈ విధంగా, మంచి ప్రారంభాల నుండి స్థిరమైన ఆలోచన యొక్క క్రమమైన నిరంకుశత్వం పెరుగుతుంది. అది ఆమె పూర్తి అస్తిత్వంగా మారే వరకు ఆమె దానిచే ఆధిపత్యం చెలాయించబడుతుంది. “ఆమె అత్యంత భయంకరమైన స్వార్థం యొక్క పట్టులో ఉంది – ఒకరి కోసం మరొకరు అనే స్వార్థం.” 2 ఈ స్థితిలో ఉన్న వ్యక్తి పూర్తిగా తెలివిగా లేడని చెప్పడంలో అతిశయోక్తి లేదు. స్థిరమైన ఆలోచన అన్ని రకాల అనుపాత భావనలను నాశనం చేస్తుంది  అనుపాతాలను తగినంతగా గ్రహించడంలో లేదా మరో మాటలో చెప్పాలంటే సరైన సర్దుబాట్లు చేయడంలోనే తెలివి ఉంటుంది. మనస్తత్వవేత్తలు ఒక నిర్దిష్ట తరగతి చర్యలను ఐడియో-మోటార్‌గా వర్గీకరిస్తారు. అవి కేవలం ఒక ఆలోచన యొక్క స్పష్టత కారణంగా మరియు సంకల్పం యొక్క ఎటువంటి స్పృహతో కూడిన ప్రయత్నం లేకుండా, ఆ ఆలోచనను అనుసరించే చర్యలు. ఒక స్థిరమైన ఆలోచన కింద చేసే పనులు ఒకే రకమైన పద్ధతిని అనుసరిస్తాయి, లేడీ మాక్‌బెత్ విషయంలో కూడా అదే జరిగింది. ఆమె సంకల్పంలో పైకి కనిపించే దృఢత్వం, లక్ష్య సాధనలో విజయగర్వంతో కూడిన నిశ్చయత అనేవి నిజానికి నైతిక గుణాలు కానే కావు. ఒక స్థిరమైన ఆలోచన ఆమెను దాని సాకారం వైపు అడ్డుకోలేని విధంగా ముందుకు నెట్టడమే వాటికి కారణం. అందుకే ఆమె నైతిక భేదాలకు అతీతంగా ఉండి, ఒక క్రూరమైన, ఘోరమైన పనిని దానిలోని భయంకరతను, క్రూరత్వాన్ని గ్రహించకుండానే చేయగలదు.

కానీ లక్ష్యం నెరవేరి, ఆ ఆలోచన సాకారమైనప్పుడు; ఆమె భర్త తలపై కిరీటం ధరించి సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, ఆ స్థిరమైన ఆలోచన (fixed idea) యొక్క పట్టు సడలుతుంది. దాని తీవ్రత తగ్గిపోవడంతో, ఇతర ఆలోచనలకు ప్రవేశం లభిస్తుంది. బహుశా నైతిక భావనలు శాశ్వతంగా అంతరించిపోయి ఉండవచ్చు; అవి దీర్ఘకాలిక నిర్లక్ష్యాన్ని తట్టుకోలేవు. కానీ స్త్రీత్వపు సహజాతాలు తిరిగి మేల్కొంటాయి; వాటిని ఉల్లంఘించడానికి సాహసించిన ఆత్మపై అవి ఒక్కొక్కటిగా తీవ్రమైన గాయాన్ని కలిగిస్తాయి.

ఆనాటి ఆ తీవ్రమైన ఆలోచనకు మూలమైన ప్రేమ అలాగే నిలిచి ఉంటుంది, ఏమాత్రం తగ్గకుండా. కానీ అది ఇకపై ఉత్సాహభరితమైన లక్ష్యాలకు లేదా చురుకైన కార్యకలాపాలకు మూలంగా ఉండదు; అది అత్యంత దారుణమైన హింసను కలిగించే సాధనంగా మారుతుంది. అలా, ఆ స్థిరమైన ఆలోచన వల్ల కలిగే ఉన్మాదం స్థానంలో నిష్క్రియమైన బాధతో కూడిన నిస్తేజం ఆవహిస్తుంది. ఆ పరిణామాల ఒత్తిడిలో మనస్సు మరింత అస్తవ్యస్తమై, చివరికి అది సంపూర్ణ పిచ్చిగానూ, ఆత్మహత్యతో కూడిన మరణంగానూ ముగుస్తుంది.

“లేడీ మక్‌బెత్ కేవలం అసహ్యించుకోదగిన పాత్ర,” అని డాక్టర్ జాన్సన్ తనదైన ఖచ్చితమైన శైలిలో అంటారు. కానీ ఆమె పాత్రను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోని వారు మాత్రమే అలా భావిస్తారు. ఇటీవలి విమర్శకులు దీనికి భిన్నమైన అభిప్రాయాన్ని కలిగి ఉండి, ఆమె పట్ల భావోద్వేగంతో స్పందించారు. అయితే, వారు షేక్‌స్పియర్ మనస్తత్వాన్ని సరిగ్గా అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. ఆయన మనలో కలిగించే భావనలో విస్మయం, భయం  గాఢమైన జాలి మిళితమై ఉంటాయి. లేడీ మక్‌బెత్ మరియు ఆమె భర్త విషయంలో, మానవ హస్తం ద్వారా ప్రేరేపించబడి, చివరికి మానవ హృదయాన్నే అణచివేసే శక్తుల కదలికలను మనం గమనించాలని షేక్‌స్పియర్ కోరుకున్నాడని భావించడం ఆయన ఉద్దేశాన్ని తప్పుగా అర్థం చేసుకోవడం కాకపోవచ్చు. మక్‌బెత్ విషయంలో, ఒక వ్యక్తిని ఆవహించిన ప్రబలమైన ప్రేరణల (impulses) ఆధిపత్యాన్ని మనం చూశాము; లేడీ మక్‌బెత్ విషయంలోనూ అటువంటి ఆవహన ఉంది, కానీ అది ఒక స్థిరమైన ఆలోచన యొక్క ఆధిపత్యం వల్ల కలిగింది. రెండింటిలోనూ, ఆ శక్తులకు లోనైన వ్యక్తిదే ప్రాథమిక బాధ్యత, ఎందుకంటే షేక్‌స్పియర్ విధిని గుడ్డిగా నమ్మేవాడు కాదు. కానీ రెండు సందర్భాల్లోనూ జీవితంపై అటువంటి శక్తులు ప్రయోగించబడతాయి, అక్కడ ఆ వ్యక్తి బయటి నుండి వచ్చే దుష్ట ప్రభావాలకు ఒక సాధనంగా కనిపిస్తాడు. కాబట్టి, వారిద్దరి పట్ల నింద ఉండాలి, కానీ కొంత జాలి కూడా ఉండాలి; లేడీ మక్‌బెత్ విషయంలో ఆ జాలి చాలా ఎక్కువగా ఉండాలి, ఎందుకంటే ఆమె శిక్ష ఆమె ప్రేమ ద్వారానే వస్తుంది,  ఆమె పతనం మరొకరి పట్ల ఆమెకున్న అంకితభావం వల్ల జరుగుతుంది—ఆ మరొకరు ఆమె భర్తే. అదీ ఎలాంటి అంకితభావం! ఎంతటి ఏకాగ్ర లక్ష్యశుద్ధి! అయితే, ఆమెకు నైతిక విచక్షణ తెలిసే అవకాశం ఉండి ఉంటే బాగుండేది; కానీ విధి ఆమెకు ఆ మార్గాన్ని మూడు బలమైన అడ్డంకులతో మూసివేసింది: ఆమె జీవించిన కాలం, ఆమె చేసుకున్న భర్త,  అన్నిటికంటే ముఖ్యమైనది—ఆమె మాతృత్వపు ఆశ అల్పకాలం పాటు వెలిగి ఆరిపోవడం వల్ల మరింత గాఢమైన విషాదంగా మారిన ఆమె అసంపూర్ణ మాతృత్వం.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -24-6-26-ఉయ్యూరు 

 అటవీ హక్కులను రూ. 3.4 కోట్ల వెదురు ఆర్థిక వ్యవస్థగా మార్చి విద్య ఆరోగ్యం మౌలిక సదుపాయాలు కల్పించి వలసలు నిరోధించిన మహారాష్ట్రలోని గోండ్ ఆదివాసి గ్రామ౦-పచ్ గావ్

మహారాష్ట్రలోని కొల్హాపూర్ దగ్గర పచ్‌గావ్‌లో, గోండ్ ఆదివాసీ సమాజం 2012లో అటవీ హక్కుల చట్టం కింద 1,006 హెక్టార్ల తమ పూర్వీకుల అడవిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. దశాబ్దానికి పైగా గడిచిన తర్వాత, వారి సామూహిక వెదురు వ్యాపారం రూ. 3.4 కోట్లను ఆర్జించింది. ఈ నిధులతో విద్య, మౌలిక సదుపాయాలు, ఏడాది పొడవునా ఉపాధి కల్పించడంతో పాటు వలసలను కూడా తగ్గించింది.

గత దశాబ్ద కాలంలో, తరతరాలుగా తాము నివసిస్తున్న అడవులపై స్థానిక సమాజాలు చట్టపరమైన హక్కులను పొందినప్పుడు ఏమి జరగగలదో ఈ గ్రామం ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.

2006లో ఆమోదించబడిన ఒక చారిత్రాత్మక చట్టమైన అటవీ హక్కుల చట్టం (FRA) కింద, 2012లో పచ్‌గావ్ తమ పూర్వీకుల అటవీ భూమి అయిన 1,006 హెక్టార్లపై సామూహిక అటవీ హక్కులను సాధించడంతో ఈ ప్రయాణం ప్రారంభమైంది. నేడు, ఆ అడవి ఒక సామూహిక వెదురు వ్యాపారానికి ఆధారంగా నిలుస్తోంది. ఈ వ్యాపారం గత 10 సంవత్సరాలలో సుమారు రూ. 3.4 కోట్ల లాభాలను ఆర్జించింది.

ఆ సంపాదనను ఎలా ఉపయోగించారనేదే ఈ కథను మరింత విశేషమైనదిగా చేస్తుంది. ఆ లాభాలను గ్రామం నుండి బయటకు వెళ్లకుండా, విద్య, మౌలిక సదుపాయాలు, స్థానిక ఉపాధి మరియు అదనపు భూమి కొనుగోలులో తిరిగి పెట్టుబడిగా పెట్టారు.

అడవిని తిరిగి పొందడం, భవిష్యత్తును పునర్నిర్మించడం

స్థానిక  అటవీ నివాస వర్గాలు సాంప్రదాయకంగా ఆధారపడిన భూములపై వారి హక్కులను గుర్తించడానికి అటవీ హక్కుల చట్టం ప్రవేశపెట్టబడింది. ఈ దీర్ఘకాలిక సంబంధాలకు చట్టపరమైన గుర్తింపు ఇవ్వడం ద్వారా, చారిత్రక వివక్షలను పరిష్కరించడానికి ఈ చట్టం ప్రయత్నించింది.

పాచ్‌గావ్‌లో, తరతరాలుగా తమ జీవితాలను తీర్చిదిద్దిన అడవిపై తిరిగి యాజమాన్య హక్కులను పొందే అవకాశాన్ని గోండ్ సామాజిక వర్గ సభ్యులు చూశారు.

విజయ్ దేతేతో సహా స్థానిక కార్యకర్తల మద్దతుతో, గ్రామస్థులు సామూహిక అటవీ హక్కులను పొందేందుకు అవసరమైన చట్టపరమైన ప్రక్రియను పూర్తి చేశారు. వారి కృషి ఫలితంగా, 1,006 హెక్టార్ల అటవీ భూమిపై వారి హక్కుకు అధికారిక గుర్తింపు లభించింది.

ఆ తర్వాత జరిగిన పరిణామాలు పచ్‌గావ్‌ను ప్రత్యేకంగా నిలబెట్టాయి.

అడవిని స్వల్పకాలిక లాభాల కోసం ఒక వనరుగా పరిగణించకుండా, నివాసితులు ఒక సామూహిక నిర్వహణ వ్యవస్థను సృష్టించారు. అటవీ వనరులు  ఆదాయ వినియోగానికి సంబంధించిన నిర్ణయాలను గ్రామసభ అధికార పరిధిలోకి తీసుకువచ్చారు, తద్వారా ప్రతి దశలోనూ సామూహిక భాగస్వామ్యం ఉండేలా చూశారు.

వెదురును అవకాశంగా మలచుకోవడం

సామూహిక హక్కులను సాధించిన తర్వాత, ఆ గ్రామం వెదురు కోత బాధ్యతను చేపట్టింది.

వెదురు ఎప్పటినుంచో ఆ ప్రాంతంలో ఒక భాగంగా ఉండేది. మారినదల్లా దానిని ఎవరు నియంత్రిస్తున్నారు, దాని అమ్మకం ద్వారా ఎవరు లాభపడుతున్నారు అనే విషయమే.

ఆ సమాజం ఒక వెదురు వ్యాపారాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. ఇది స్థానిక ఉద్యోగాలను, స్థిరమైన ఆదాయ వనరును సృష్టించింది. గత దశాబ్ద కాలంలో, ఈ చొరవ దాదాపు రూ. 3.4 కోట్ల లాభాలను ఆర్జించింది, ఇది సంవత్సరానికి సగటున రూ. 34 లక్షలకు సమానం.

దీని ప్రభావం గ్రామం అంతటా స్పష్టంగా కనిపించింది.

ఉపాధి కోసం ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లడం అనేది చాలా కాలం పాటు కుటుంబాలకు ఒక సాధారణ వాస్తవంగా ఉండేది. నేడు, వెదురు సేకరణ మరియు అటవీ నిర్వహణకు సంబంధించిన ఉపాధి అవకాశాలు అందుబాటులోకి రావడంతో, జీవనోపాధి కోసం గుజరాత్, కర్ణాటక వంటి రాష్ట్రాలకు వలస వెళ్లాల్సిన అవసరం స్థానికులకు తగ్గింది.

ఒకప్పుడు ఇంటిని వదిలి వెళ్లాల్సి వచ్చే పని, ఇప్పుడు చాలా కుటుంబాలకు తమ సొంత గ్రామంలోనే లభిస్తోంది.

సమాజంలో పెట్టుబడి

పచ్‌గావ్ నమూనాలో లాభాలను నిర్వహించే విధానమే బహుశా అత్యంత ఆకర్షణీయమైన అంశం.

వెదురు వ్యాపారం నుండి వచ్చే ఆదాయం కొద్దిమంది వ్యక్తుల వద్ద కేంద్రీకృతం కాకుండా, గ్రామసభ ద్వారా సమిష్టిగా నిర్వహించబడుతుంది. విద్య, గ్రామ మౌలిక సదుపాయాలు మరియు అదనపు భూమి కొనుగోలు వంటి సమాజం గుర్తించిన ప్రాధాన్యతలలో ఈ నిధులను పెట్టుబడిగా పెడతారు.

ఈ వ్యవస్థ గ్రామానికి కాలానుగుణ సవాళ్లను ఎదుర్కోవడంలో కూడా సహాయపడింది. వర్షాకాలంలో వెదురు కోత నెమ్మదిస్తుంది, కానీ ఈ కాలంలో అభివృద్ధి పనులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి సామూహిక ఆదాయాన్ని ఉపయోగిస్తారు, ఇది ఏడాది పొడవునా ఉపాధి అవకాశాలను సృష్టించడంలో సహాయపడుతుంది.

ఫలితంగా, అటవీ ఆధారిత ఆదాయం భవిష్యత్ ఆర్థిక అవకాశాలకు మద్దతు ఇస్తూనే, సామాజిక ఆస్తులను బలోపేతం చేస్తూనే ఉంది.

తమ అడవిపై హక్కులను పొందిన దశాబ్దానికి పైగా, తాము ఆధారపడే వనరులను నిర్వహించడానికి సమాజాలను విశ్వసించినప్పుడు ఏమి జరుగుతుందో చెప్పడానికి పచ్‌గావ్ ఒక శక్తివంతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

ఆ గ్రామం 1,006 హెక్టార్ల పూర్వీకుల భూమిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది, కానీ దాని అత్యంత ముఖ్యమైన విజయం అంతగా కనిపించకపోవచ్చు: జీవనోపాధులను మరియు నిర్ణయాధికారాన్ని దృఢంగా సమాజ చేతుల్లోనే ఉంచుతూ దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని నిర్మించడం.

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -24-6-26-ఉయ్యూరు.–

ప్రచార సాహిత్య ప్రవీణ విమర్శన భూషణ శ్రీ గుమ్మలూరు సత్య నారాయణ గారి నా సహస్రమాస జీవిత యాత్రా చరిత్ర.43 వ భాగం.23.6.26.

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.5 వ భాగం.23.6.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రు డు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.226 వ భాగం.23.6.26

రచన: డాక్టర్ పి. శ్రీనివాసాచార్

భారతదేశ సాంస్కృతిక వారసత్వానికి కాశ్మీర్ అందించిన కృషి ఏమిటి? జ్ఞానోపాసన లేదా కళాసాధనల క్షేత్రంలో కాశ్మీర్‌కు గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని కల్పించిన అక్కడి ప్రజల విశిష్ట ప్రతిభ ఏమిటి? ‘ఆచరణాత్మక’ ఆలోచనలు మరియు ప్రాంతీయ భావనలు ప్రబలంగా ఉన్న ఈ రోజుల్లో ఇటువంటి ప్రశ్నలు తలెత్తడం సహజం. దక్షిణ భారతదేశంలోని మనలో చాలామందికి కాశ్మీర్ కేవలం సంస్కృత విద్యా కేంద్రంగా మాత్రమే తెలుసు. కొందరు అక్కడ పర్యటించి, ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించి ఉండవచ్చు. కానీ, కాశ్మీర్ ఆకర్షణకు అక్కడి ప్రకృతి ఎంత కారణమో, అక్కడి ప్రజల విశిష్ట ప్రతిభ కూడా అంతే కారణమని చాలా తక్కువ మంది గుర్తిస్తారు. ఈ అందమైన ప్రాంత నివాసితులు అసాధారణమైన వ్యక్తులుగా ఉండటం సహజమే అనిపిస్తుంది – వారు తమ వ్యక్తిగత సౌందర్యానికి మరియు తమ సాధనలకు సమానంగా ప్రసిద్ధి చెందారు. కాశ్మీరీల సౌందర్యం తరతరాలుగా ప్రసిద్ధి చెందింది; గొప్ప మొఘల్ చక్రవర్తులు కూడా ఈ మనోహరమైన దేశపు అద్భుత సౌందర్యానికి దాసోహమయ్యారు. అయితే, లలిత కళల రంగంలో అక్కడి ప్రజలు సాధించిన అద్భుత విజయాల ద్వారా కాశ్మీర్ పొందిన కీర్తితో పోలిస్తే అది ఏమాత్రం సరితూగదు. బిల్హణుని వంటి కవిని, హర్ష రాజు వంటి రసికుడిని, జయాపీడుని వంటి సంగీత-నృత్య ప్రియుడిని మరియు కాశ్మీరీ ‘అలంకారికుల’ (సాహిత్య విమర్శకుల) వంటి వారిని ప్రపంచంలో మరే ఇతర దేశమూ అందించలేకపోయింది. అనేకమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం కాళిదాసు కూడా కాశ్మీరీయుడే; ఈ అభిప్రాయానికి బలమైన ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇక వాస్తు మరియు శిల్పకళా అవశేషాల విషయానికొస్తే, నేడు అవి శిథిలావస్థలో ఉన్నప్పటికీ, కాశ్మీరీల లలిత కళా నైపుణ్యానికి ఆ కట్టడాలు గొప్ప సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్నాయి. ఈ రంగాలలో కాశ్మీరీల సాధనల గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా వివరించడం అసాధ్యం; కాబట్టి, ఆ సాధనల ముఖ్య లక్షణాలను తెలియజేయడం మరియు ఈ అంశాలను లోతుగా అధ్యయనం చేయడానికి తమ జీవితాలను అంకితం చేసిన వారి అభిప్రాయాలను ఉదహరించడం మాత్రమే మనం చేయగలిగే పని.

వాస్తుకళను భవన నిర్మాణ శాస్త్రంగా నిర్వచిస్తారు. కానీ దాని శాస్త్రీయ ప్రాతిపదిక కవిత్వం, సంగీతం లేదా ఇతర లలిత కళల శాస్త్రీయత కంటే ఏమాత్రం ఎక్కువ లేదా ప్రధానమైనది కాదు. “కవిత్వం కూడా కేవలం భావోద్వేగం, ఆలోచన లేదా కేవలం శైలి మాత్రమే కాదు.” “ఒక అందమైన భావన తగిన రీతిలో ఒక అందమైన వ్యక్తీకరణగా రూపుదాల్చాలి” – అది వాస్తుశిల్పం, చిత్రలేఖనం, కవిత్వం లేదా సంగీతం – ఏ రంగంలోనైనా సరే. ఒక కళాకృతికి నిర్దిష్ట రూపాన్ని ఇవ్వడానికి అవసరమైనంత మేరకే శాస్త్రీయ అంశాలు ఆ కళాత్మక రూపంలో ప్రవేశిస్తాయి. కాశ్మీర్ వాస్తుశిల్పం మరియు శిల్పకళలోని శాస్త్రీయ కోణం బహుశా అభివృద్ధి యొక్క ప్రాథమిక దశను సూచిస్తుండవచ్చు. కాశ్మీరీ వాస్తుశిల్పి లేదా శిల్పి తమ పనికి సంబంధించిన శాస్త్రీయ పద్ధతులను కొంతవరకు గాంధార లేదా గ్రీస్ ప్రాంతాల నుండి గ్రహించి ఉండవచ్చు. కానీ వారి కళాత్మక ప్రేరణ మరియు వ్యక్తీకరణలో ఉన్న స్వదేశీ స్వభావాన్ని లేదా అద్భుతమైన నైపుణ్యాన్ని ఎవరూ కాదనలేరు. విషయాలను సమగ్రంగా చూసే అరుదైన శక్తి వారికి ఉంది; అలాగే, వాస్తుశిల్పం మరియు శిల్పకళల మధ్య సంపూర్ణ సమన్వయాన్ని సాధించడానికి అత్యవసరమైన ఆ రెండింటి పరస్పర సంబంధంపై వారికి సహజమైన అవగాహన ఉంది. అనేక గొప్ప భారతీయ దేవాలయాలు ఈ సూత్రాన్ని విస్మరించడం వల్ల గందరగోళమైన రూపాన్ని కలిగి ఉంటాయి. అటువంటి దేవాలయాలలోని వివిధ భాగాల మధ్య నిర్దిష్టమైన సంబంధం ఉండదు; తరతరాలుగా దానికి కొత్త నిర్మాణాలు జోడించబడుతూ ఉండటంతో, చివరికి అది ఒక ఏకైక, సుసంఘటిత కట్టడంలా కాకుండా, విడివిడి నిర్మాణాల సమూహంలా కనిపిస్తుంది. దక్షిణ భారతదేశంలోని అనేక ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు ఈ కోవకు చెందినవే. చాళుక్య  హోయసల దేవాలయాలలో ఈ లోపం కనిపించదు; కానీ వాటిలో శిల్ప అలంకరణలు మరీ ఎక్కువగా ఉండటం ఒక లోపంగా పరిగణించవచ్చు. హోయసల దేవాలయం ఒక శిల్పకళా మ్యూజియంలా ఉంటుంది, అక్కడ ఉండే అసంఖ్యాక శిల్పాల మధ్య ఆ దేవాలయపు వాస్తు సౌందర్యం చాలా వరకు కనుమరుగవుతుంది. వాస్తవానికి కాశ్మీరీల వాస్తుశిల్పం లేదా శిల్పకళ అత్యున్నత ప్రమాణాలతో లేనప్పటికీ, ఈ రెండు అంశాలలోనే కాశ్మీరీ దేవాలయాలు మన దేవాలయాల కంటే మెరుగ్గా నిలుస్తాయి. కాశ్మీర్‌లో దేవాలయాన్ని ఒక సమగ్రమైన యూనిట్‌గా (ఏకైక నిర్మాణంగా) భావించి నిర్మించేవారు, కాబట్టి నిర్మాణం పూర్తయ్యాక దానికి కొత్తగా ఏమీ జోడించడానికి అవకాశం ఉండేది కాదు. దాని ప్రణాళిక మరియు అమరిక ఒక్క చూపులోనే స్పష్టంగా అర్థమయ్యేవి; ఆ అద్భుతమైన సరళత మరియు రూపకల్పనలోని ఏకత్వమే కాశ్మీర్ మధ్యయుగ వాస్తుశిల్పం యొక్క ఆకర్షణకు ప్రధాన కారణం.

కాశ్మీరీ వాస్తుశిల్పం లేదా శిల్పకళలో ప్రత్యేకంగా విశిష్టమైనది గానీ, లేదా మౌలికమైనది గానీ ఏమీ లేదు. కాశ్మీరీ నిర్మాణకర్త అనేక కొత్త రూపకల్పన మరియు అలంకరణ రూపాలను కనిపెట్టలేదు. “అతను తన వద్ద అప్పటికే ఉన్న మూలాంశాలను ఒక కొత్త కళాత్మక కలయికగా పునఃసమకూర్చాడు,” ఇది చాలా అందంగా, హుందాగా ఉంటుంది మరియు అది ఉద్భవించిన ప్రాథమిక రూపం కంటే సౌందర్యంలో ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది.

కాశ్మీరీ దేవాలయాల యొక్క మరొక ముఖ్యమైన లక్షణం, ఉపయోగించిన సున్నపురాయి మరియు గ్రానైట్ దిమ్మెల యొక్క భారీతనం మరియు వాటి నునుపుతనం యొక్క ముగింపు. పరిహసపురంలోని చైత్యం యొక్క మొత్తం నేల కోసం సుమారు 14 x 12 x 6 అడుగుల కొలతలు గల ఒకే దిమ్మె సరిపోతుంది. అదే ప్రదేశంలో ప్రాంగణంలో ఒకే రాతి దిమ్మె నుండి చెక్కబడిన ఒక జలాశయం పొందుపరచబడింది. సహజంగానే, వాస్తుశిల్ప అలంకరణ మరియు శిల్ప ఫలకాలను దిమ్మెలను వాటి స్థానంలో ఉంచడానికి ముందు స్థూలంగా మాత్రమే చెక్కారు మరియు తుది నునుపుతనం అక్కడే చేశారు.

స్తంభం మరియు తోరణం యొక్క అద్భుతమైన కలయిక కాశ్మీరీ శైలి యొక్క ప్రధాన లక్షణం. త్రిదళ తోరణం కాశ్మీరీ కట్టడాలలో ఒక సాధారణ లక్షణం మరియు ఇది కాశ్మీర్ యొక్క తరువాతి కాలపు ముస్లిం స్మారక కట్టడాలలో కూడా కనిపిస్తుంది. ఈ ప్రత్యేక లక్షణం యొక్క మూలం మరియు ప్రాముఖ్యత తెలియదు. ఫెర్గూసన్ ఊహ ప్రకారం, “కాశ్మీర్ యొక్క ఈ త్రిదళ తోరణం యొక్క రూపురేఖలు, అజంతాలోని చైత్య మందిరాల వంటి ప్రాచీన గుహాలయాలలోని ఒక భాగం నుండి ప్రేరణ పొంది ఉండవచ్చు.” మరోవైపు హావెల్ దీనిని ప్రాచీన భారతీయ సంకేతవాదానికి ఆపాదిస్తూ, ఇది “తామర మరియు రావి లేదా మర్రి ఆకు కలయికతో ఏర్పడిన ఒక సంయుక్త తేజస్సు లేదా కాంతి వలయం” అని నమ్ముతాడు. అతను ఇంకా ముందుకు వెళ్లి, “గాంధార గ్రీకో-రోమన్ కళాకారుల త్రిదళ తోరణం, అంతకు ముందున్న భారతీయ మూల నమూనాకు కేవలం ఒక తరువాతి కాలపు అనుకరణ మాత్రమే” అని వాదిస్తాడు – ఈ వాదనను ఇప్పటివరకు ఎవరూ తీవ్రంగా ఖండించలేదు. ఈ కేవలం విద్యాపరమైన సమస్యలను పక్కన పెడితే, కేవలం కళాత్మక దృక్కోణం నుండి చూస్తే ఈ కాశ్మీరీ దేవాలయాల యొక్క అత్యంత అందమైన లక్షణాలలో త్రిదళ తోరణం ఒకటి అనే వాస్తవాన్ని కాదనలేము.

అయితే, కాశ్మీరీ దేవాలయం యొక్క అత్యంత ఆకర్షణీయమైన లక్షణం, దానిని అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టి ఉన్న గంభీరమైన స్తంభాల వరుస. కానీ స్తంభం మరియు ముఖభాగం అనేవి గ్రీస్ నుండి స్పష్టంగా స్వీకరించబడినవిగా చెప్పబడే రెండు ప్రధాన వాస్తు రూపాలు. ఫెర్గూసన్ అభిప్రాయం ప్రకారం, “గ్రీకు ప్రభావం గాంధార దేశం ద్వారా ప్రవేశపెట్టబడి ఉండాలి,” ఈ మూలం నుండే అనేక సూక్ష్మమైన అలంకరణలు కూడా గుర్తించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, అవంతీశ్వర దేవాలయం యొక్క ముఖద్వారం గోడలపై ఉన్న తోరణాల మధ్య భాగాలలో ఉపయోగించిన చదరంగపు గళ్ల నమూనా, మార్తాండ దేవాలయంలో కనిపించే సింహాలు మరియు అట్లాంటెస్‌ల వరుసలు, మరియు పటాన్‌లోని శంకర-గౌరీశ్వర దేవాలయం యొక్క వరండాల స్తంభాలపై ఉన్న జిగ్‌జాగ్ నమూనాలు. కానీ, గాడిగల స్తంభాలు మినహా, పైన పేర్కొన్న వివిధ వివరాలలో ఏ ఒక్కటి కూడా గ్రీస్ నుండి వాస్తవంగా స్వీకరించబడిందని నిశ్చయంగా నిరూపించలేదు. ఉదాహరణకు, పెడిమెంట్ చాలా ఎత్తుగా ఉండటం వల్ల దానిని కేవలం గ్రీకు నమూనా యొక్క అనుకరణగా వర్గీకరించలేము. బదులుగా, ఇది దేశీయ చెక్క రూపాల యొక్క తార్కిక అభివృద్ధి అయి ఉండవచ్చు, ఎందుకంటే అవే ఈ ప్రత్యేక రూపంలోకి పరిణామం చెందడానికి ఎక్కువ అవకాశం ఉంది. కాశ్మీరీ దేవాలయం యొక్క సాధారణ రూపంలో నిటారుగా, ఏటవాలుగా ఉండే రేఖల ఆధిపత్యం కనిపిస్తుంది. డాక్టర్ గ్రేవ్లీ ప్రకారం, “అవే నిటారుగా, ఏటవాలుగా ఉండే రేఖలను ద్వారాలు మరియు వరండాలను కప్పడానికి కూడా ఉపయోగించారు. ఇవి వాస్తవానికి ప్రధాన పైకప్పులో ఒక భాగం, మరియు స్పష్టంగా అదే చెక్క నిర్మాణానికి నకలు.”

ఒకవేళ నిజంగా కాశ్మీరీ నిర్మాణదారులు గ్రీస్ నుండి స్వీకరించి ఉంటే, అలంకరణ  వివరాలలో గ్రీకు రూపాలు ఇంత స్పష్టంగా లేకపోవడం ఆశ్చర్యకరం. ప్రధాన రూపాలలో స్వీకరించడంతో పోలిస్తే, అలంకరణ  వివరాల విషయాలలో స్వీకరించడంపై చాలా తక్కువ నియంత్రణ ఉంది  ఇది మరింత తరచుగా జరుగుతుంది. ఉదాహరణకు, అమరావతిలో ప్రధాన రూపాలు నిస్సందేహంగా భారతీయమైనవే అయినప్పటికీ, అలంకరణలో  ఇతర వివరాలలో గ్రీకు రూపాలు అప్పుడప్పుడు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల, “గాంధారలో సర్వసాధారణంగా కనిపించే హనీసకేల్, అకాంతస్, పూసలు మరియు రీళ్లు, ఆకులు  బాణాలు మొదలైన అత్యంత విశిష్టమైన గ్రీకు అలంకరణలు ఏవీ కూడా కాశ్మీర్‌లో ఇప్పటివరకు ఎక్కడా కనుగొనబడలేదు” అనేది ప్రత్యేకంగా గమనించదగిన విషయం.

దీనికి విరుద్ధంగా, పూర్తిగా భారతీయ మూలాలున్న అలంకరణ నమూనాలు, అంటే అనేక మార్పులతో కూడిన నీటి కుండ, తామర పువ్వు, తామర రేకులు, ఆకులతో కూడిన తోకలు గల హంసలు, చిలుకలు మరియు ఇతర జంతువులు, శిరస్సులపై యక్షుల వంటి ఆధార రూపాలు, స్తంభాల పైభాగంలో గరుడుని రూపాలు, మానవ సవారీదారులతో కూడిన లీయోగ్రాఫ్‌లు, శృంగార మానవ జంటలు, తోరణాల మధ్యలో గంధర్వులు మరియు అనేక ఇతరాలు చాలా అధిక సంఖ్యలో ఉన్నాయి. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, రాయ్ బహదూర్ దయా రామ్ సాహ్ని  అనేక ఇతర పండితుల ప్రకారం, హిందూ  బౌద్ధ కాశ్మీర్ స్మారక కట్టడాల అంతర్గత అమరిక ప్రాథమికంగా భారతీయమైనది. వీటన్నింటినీ బట్టి చూస్తే, కాశ్మీర్ స్మారక కట్టడాలు ప్రాథమికంగా భారతీయ శైలిలో ఉన్నాయని స్పష్టమవుతుంది. అప్పుడప్పుడు కాశ్మీరీ వాస్తుశిల్పి బయటి నుండి ఒకటి రెండు రూపాలను స్వీకరించినప్పటికీ, ఇది అతని సామర్థ్యపు శ్రేష్ఠతను తీవ్రంగా తగ్గించదు.

క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే, శిల్పకళ లేదా వాస్తుశిల్పం – ఏ రంగంలోనైనా, భారతదేశపు గొప్ప సాంస్కృతిక వారసత్వానికి కాశ్మీర్ తనవంతు గణనీయమైన కృషిని అందించింది. అయితే, ఈ కృషి కేవలం కొత్త రూపాలను సృష్టించడంలోనో లేదా పాత ఆకృతులకు కొత్త పరిణామ మార్గాలను కనుగొనడంలోనో మాత్రమే లేదు; బదులుగా, ఇప్పటికే ఉన్న రూపాలకు కొత్త కోణాన్ని ఇవ్వడంలోనూ, వాటి నేపథ్యానికి అనుగుణంగా ఆ భావనలను మరియు రూపాలను ఒక ప్రత్యేక శైలిలో వ్యాఖ్యానించడంలోనూ ఇది ఇమిడి ఉంది. కాశ్మీరీ కళాకారుడికి సహజంగానే ఉన్న కళాత్మక దృక్పథం, ఏ ఒక్క నిర్దిష్ట రూపానికో లేదా కళలోని ఏదో ఒక ప్రత్యేక సౌందర్య లక్షణానికో అధిక ప్రాధాన్యతనివ్వకుండా అతన్ని నిరోధించింది. అతిశయోక్తికి గానీ, ప్రకృతిని గుడ్డిగా అనుకరించడానికి గానీ అతనికి ఏమాత్రం ఆసక్తి ఉండేది కాదు. తన సృష్టిలోని వివిధ అంశాల మధ్య, అలాగే తన కళాఖండం  చుట్టూ ఉన్న ప్రకృతి మధ్య సమతుల్యతను సాధించడానికి అతను ప్రయత్నించేవాడు. అందుకే, ఆలయ నిర్మాణానికి ఎంచుకున్న స్థలం యొక్క సహజ సౌందర్యం కాశ్మీరీ నిర్మాణకర్తకు అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా ఉండేది. ఆ కళాఖండం అది నెలకొల్పబడిన అందమైన నేపథ్యంతో సామరస్యంగా కలిసిపోవాలి; విశ్వంలోని సమస్త వ్యవస్థలో అత్యంత అందమైన కట్టడానికి కూడా ఒక నిర్దిష్ట పాత్ర ఉండేది తప్ప, అది కేవలం తనలో తాను పరిపూర్ణమైన వస్తువుగా ఉండేది కాదు. కాశ్మీరీ కళాకారుడికి ఇది కేవలం కళా సృష్టికి సంబంధించిన ఒక సూత్రం మాత్రమే కాదు, జీవితం మరియు విశ్వం పట్ల అతనికున్న సహజమైన దృక్పథం – అంటే అతని అంతర్గత మతపరమైన భావనలలో ఒక భాగం. అందుకే అతను ఆలయాల కోసం ఎల్లప్పుడూ అత్యంత అందమైన సహజ ప్రదేశాలను ఎంచుకునేవాడు; కళను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకోవడమే కాకుండా, “ఆ ప్రదేశం యొక్క సహజ లక్షణాలను కూడా ప్రత్యేకంగా చాటిచెప్పేవాడు.”

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -23-6-26-ఉయ్యూరు —

కాశ్మీర్  లలిత కళలు(త్రివేణి )

 డాక్టర్ పి. శ్రీనివాసాచారి-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

అన్ని లలిత కళలలోనూ, కవిత్వం, సంగీతం  నృత్యం ప్రాచీన కాశ్మీర్‌లో అత్యంత అనుకూలమైన స్థానాన్ని పొందాయని చెప్పవచ్చు. అద్భుతమైన ప్రకృతి సౌందర్యం  అత్యంత ఆకర్షణీయమైన సౌందర్యవతులు కలిగిన ఆ ప్రాంతంలో, అనేక హృదయాలు కవితాత్మక భావనలతో స్పందించడం, అనేక కంఠాలు గానంలో పులకించడం సహజమే కదా! కాశ్మీర్ నిజమైన ‘రసికుల’ (కళాభిజ్ఞుల) నిలయం; కవిత్వంలోని లలితమైన  ఆకర్షణీయమైన అంశాలన్నింటినీ కాశ్మీరీయులు అత్యంత సూక్ష్మంగా గ్రహించేవారు. భరతుని నృత్య  సంగీత సూత్రాలకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి స్పష్టమైన, శాస్త్రీయ వివరణను అందించింది కాశ్మీరే; అలాగే కవిత్వం  సాహిత్యంలో విమర్శనా సూత్రాలను (కావ్యశాస్త్రం) క్రమబద్ధంగా రూపొందించడంలోనూ మనం ఈ అందమైన ప్రాంతం వైపే చూస్తాము. ‘రస’, ‘ధ్వని’ వంటి సిద్ధాంతాల ప్రస్తావన చాలు, ‘అలంకార శాస్త్రం’ అనే విస్తృతమైన విజ్ఞానాన్ని దాదాపు పూర్తిగా కాశ్మీరీ పండితులే తీర్చిదిద్దారని గుర్తుచేయడానికి. కాశ్మీరీ పండితులు తమ పాండిత్యానికి  వివేకానికి తరతరాలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. నాటి కాలంలో పరిగణించబడే పద్నాలుగు విద్యాశాఖలలో ప్రావీణ్యం కలిగి ఉండటమే కాకుండా, లలిత కళలలోని సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడంలోనూ నాటి కాశ్మీరీయులు దిట్టగా ఉండేవారు. శంకరుడు  రామానుజుడి వంటి మత స్థాపకులు కూడా, తాము రచించిన గొప్ప తాత్విక గ్రంథాలను ప్రచురించడానికి లేదా కొత్త సిద్ధాంతాలను స్థాపించడానికి ముందు కాశ్మీరీ పండితుల ఆమోదాన్ని పొందాల్సి వచ్చేది.

అయితే, ఒక విషయాన్ని అంచనా వేయడం, ఆస్వాదించడం లేదా విమర్శించడం వేరు; కానీ సౌందర్యానికి ఒక స్పష్టమైన రూపాన్ని ఇవ్వడం పూర్తిగా వేరైన విషయం. గొప్ప కవిలో మంచి విమర్శకుడిని గానీ, మంచి విమర్శకుడిలో గొప్ప కవిని గానీ మనం అరుదుగా చూస్తుంటాము. ఒక సంస్కృత రచయిత మాటల్లో చెప్పాలంటే, కవి తన సొంత కుమార్తెలోని సూక్ష్మ సౌందర్యాన్ని  ఆమె అలంకరణల విశేషాలను సరిగ్గా గుర్తించలేని తండ్రి వంటివాడు. కాబట్టి, విమర్శకుల నుండి సాటిలేని కవుల సృష్టిని ఆశించలేము. కానీ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, సంస్కృత సాహిత్య విమర్శకు పుట్టినిల్లైన కాశ్మీర్, అత్యున్నత స్థాయి కవులను కూడా అందించింది. మహాకవి కాళిదాసు కూడా కాశ్మీరీయుడేనని భావిస్తారు; ఆయన కావ్యాలలో ఈ అందమైన ప్రాంతం గురించిన ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ప్రస్తావనలు పుష్కలంగా కనిపిస్తాయి. అతని రచనలను పరిశీలిస్తే కాశ్మీరం పట్ల అతనికి ఉన్న అనురాగం స్పష్టమవుతుంది; అంతేకాక, కాళిదాసు కాశ్మీర ప్రాంతానికి చెందినవాడనే వాదనకు ‘మేఘదూతం’ బలమైన సాక్ష్యాలను అందిస్తుంది. ఈ వివాదాస్పద అంశాన్ని పక్కన పెడితే, కాశ్మీరం కవుల నిలయంగా గుర్తింపు పొందడానికి మంథ, దామోదర గుప్తుడు, భౌమకుడు, శివస్వామి, రత్నాకరుడు, అభినవుడు, క్షేమేంద్రుడు, మంఖుడు మరియు జయరథుడు వంటి అనేకమంది కవులు కారణం. కాలక్రమేణా వీరిలో చాలామంది కవుల రచనలు కనుమరుగయ్యాయి. అయినప్పటికీ, నేటికీ లభిస్తున్న రచనలు మరియు తర్వాతి కాలపు గ్రంథాలలో వీరి గురించి పేర్కొన్న స్పష్టమైన ప్రస్తావనలు, వీరు తమదైన శైలిలో అత్యంత విశిష్టమైనవారని, గొప్ప మహాకవుల సరసన నిలిచే స్థాయిని కలిగి ఉండేవారని నిస్సందేహంగా రుజువు చేస్తున్నాయి.

ఈ సందర్భంలో దామోదర గుప్తుడు మరియు క్షేమేంద్రుల గురించి కేవలం పైపైన కాకుండా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అవసరం ఉంది. వీరు సంప్రదాయ ‘కావ్య’ రచనల బాటలో నడవకుండా, కొత్త మార్గాలను అన్వేషించారు; దురదృష్టవశాత్తు, తర్వాతి కాలంలో చాలా తక్కువ మంది కవులు మాత్రమే ఆ కొత్త మార్గాల వైపు ఆకర్షితులయ్యారు.

దామోదర గుప్తుడు ప్రసిద్ధ రాజు జయాపీడుని ప్రధాన మంత్రి. ఆయన రాజనీతిజ్ఞుడిగానూ, సాహిత్యవేత్తగానూ సమానమైన కీర్తిని పొందారు. ఆయన ‘కుట్టనీమతం’ అనే ఒక వినూత్నమైన, స్వతంత్ర రచనను చేశారు. ప్రేమికులు లేక నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్న ఒక నర్తకి, ఒక వృద్ధ వేశ్య (కుట్టని) వద్దకు వెళ్లి సలహా కోరగా, ఆమె ఇచ్చిన ఉపదేశాన్ని ఈ కావ్యం వివరిస్తుంది. దుర్మార్గులు లేదా విలాసలోలురు అనుసరించే పద్ధతులను బయటపెట్టడం, అలాగే అప్రమత్తత లేని  అనుభవం లేని యువకులను సర్వనాశనం నుండి రక్షించడానికి వారికి సకాలంలో హెచ్చరిక చేయడం ఈ కావ్య ఉద్దేశ్యం. ఒక చిన్న కథ ఉపకథల ఆధారంగా అల్లబడిన ఈ రచనలో, వేశ్యలు అమాయక యువకులపై ప్రయోగించే కళలు లేదా ఎత్తుగడల గురించి చమత్కారమైన వివరణ కనిపిస్తుంది. ఈ రచనలోని ఇతివృత్తం ఎంత ఆసక్తికరంగా ఉంటుందో, దాని శైలి కూడా అంతే అద్భుతంగా ఉంటుంది. ఈ కావ్యంలో అనేక రకాల అంశాలు, పాత్రలు  సంఘటనలు ఉన్నప్పటికీ, కవి ఎక్కడా తడబడలేదు. వ్యక్తుల గురించి అయినా లేదా ప్రకృతి గురించి అయినా వర్ణించడంలో ఆయనకు అద్భుతమైన నైపుణ్యం ఉంది; తన అసాధారణ ఊహాశక్తి మరియు భావ వ్యక్తీకరణ సామర్థ్యంతో, ఆయన తాను చెప్పదలచుకున్న దృశ్యాన్ని మన కళ్ల ముందు స్పష్టంగా మరియు సమగ్రంగా ఆవిష్కరిస్తారు. ఇందులోని పాత్రలు ఎంత సహజంగా ఉంటాయంటే, వాటిలో కొన్ని ఆ కాలంలో జీవించిన వ్యక్తుల నిజమైన చిత్రణలే అని భావించడంలో తప్పులేదు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, వివిధ భావోద్వేగాలను మేళవించడంలో కవికి అరుదైన ప్రతిభ ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, హరలత కథనంలో శృంగార, కరుణ  శాంత రసాలను ఆయన అద్భుతంగా మిళితం చేశారు; అలాగే మంజరి కథనం భయానక, అద్భుత  శృంగార రసాల విచిత్ర సమ్మేళనానికి మరొక చక్కని ఉదాహరణ.

దామోదర గుప్తుడు పెద్ద సమాసాలను లేదా క్లిష్టమైన పదబంధాలను చాలా అరుదుగా ఉపయోగిస్తారు. ఆయన తరచుగా ‘ధ్వని’ (సూచ్యార్థం) పద్ధతిని అనుసరించినప్పటికీ, అర్థం ఎక్కడా క్లిష్టంగా లేదా బలవంతంగా అనిపించదు. దీనికి ఆరంభ పద్యం ఒక చక్కని ఉదాహరణ:

“మన్మథుడికి జయం కలుగుగాక! రతీదేవి ముఖమనే వంద రేకుల పద్మాన్ని ముద్దాడే తుమ్మెద అతడు; అనురాగంతో కూడిన యువతుల కంటి మూలల నుండి విసిరే చూపులే అతని నివాస స్థానాలు.” ఈ క్రింది పద్యాలలో చమత్కారం  హాస్యం రెండూ ఉన్నాయి: –

“మిత్రమా, ఒక మొరటైన ప్రేమికుడు ఈ రోజు నాతో చేసిన విచిత్రమైన పని గురించి నీకు చెబుతాను విను; ఆ పరవశపు క్షణంలో నేను కళ్లు మూసుకుని ఉండగా, నేను చనిపోయానని భావించి అతను భయపడి నన్ను వదిలేశాడు.”

“అందమైన పరచు వస్త్రం కలిగిన పడక, ప్రేమగల జీవిత భాగస్వామి, సౌకర్యవంతమైన ఆసనం – వీటన్నింటి విలువ, అత్యవసరమైన ఒక క్షణంలో జరిగే ఆ రహస్య కలయిక విలువలో లక్షలో ఒక వంతుకు కూడా సమానం కాదు.”

క్షేమేంద్రుని ‘సమయమాతృక’, ‘కలావిలాస’ అనే రచనలు స్వభావరీత్యా ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, ‘కలావిలాస’లో మోసపూరితమైన మధ్యవర్తి (procuress) పాత్రకు బదులుగా, సమస్త కుయుక్తులకు నిలువుటద్దంలా నిలిచే ‘మూలదేవుడు’ అనే పాత్ర ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది; సంస్కృత సాహిత్యంలో ఇలాంటి పాత్రలు తరచుగా కనిపిస్తుంటాయి. మూలదేవుడు తన శిష్యుడైన చంద్రగుప్తుడికి తన అసాధారణమైన తెలివితేటల రహస్యాలను నేర్పించడానికి అంగీకరిస్తాడు. ‘డంభం’ (కపటమైన అహంకారం) అనే గుణం భూమికి దిగివచ్చి తపస్వులు, వైద్యులు, సేవకులు, గాయకులు, స్వర్ణకారులు, వ్యాపారులు  నటుల మధ్య రాజ్యమేలుతోందని అతను శిష్యుడికి బోధిస్తాడు – ఈ మాటలు నేటికీ సత్యమనిపిస్తాయి. క్షేమేంద్రుని చిత్రణలో స్పష్టమైన ఆధునికత కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, నకిలీ వైద్యుడు (quack) చాలా మంది రోగుల ప్రాణాలు తీసినప్పటికీ, చివరకు గొప్ప విజేతగా గుర్తింపు పొంది ఘనంగా వెలుగొందుతాడు; రాగి పాత్రలా గుండుగా ఉన్న తల కలిగిన వ్యక్తి కూడా బట్టతల సమస్యకు కచ్చితమైన పరిష్కారం చూపిస్తానని హామీ ఇచ్చి, తన మందులను కొనుగోలు చేసేవారిని సంపాదించుకుంటాడు; అలాగే, రకరకాల మాయాజాలాలు చేస్తూ, తన వద్దకు వచ్చేవారు వినాలని కోరుకునే విషయాలనే చెప్పే జ్యోతిష్యుడు, తన భార్య తన వెనుక ఏం చేస్తోందో మాత్రం తెలుసుకోలేకపోతాడు.

కాశ్మీర్‌లో అప్పట్లో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న దాదాపు అన్ని శాస్త్రాలను, కళలను క్షేమేంద్రుడు అధ్యయనం చేశాడు. గణితం, వైద్యం, శస్త్రచికిత్స, రాజనీతి, కామశాస్త్రం, మంత్రశాస్త్రం, జ్యోతిష్యం వంటి అనేక అంశాలను అతను అభ్యసించినట్లు తెలుస్తోంది. అయితే, అతను తన పాండిత్యాన్ని ఎప్పుడూ ప్రదర్శించుకోలేదు. విశాలమైన పదజాలం అతని సొంతం; తాను వ్యక్తం చేయాలనుకున్న భావాలను, అనుభూతులను అక్షరబద్ధం చేయడానికి అతను ఆ పదజాలాన్ని సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకున్నాడు. అతను గొప్ప యాత్రికుడు; కాబూలీలు, తురుష్కులు, చైనీయులు, జలంధరులు, గౌడులు, దర్దులు మరియు ఆఫ్ఘన్‌ల వంటి వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలతో సన్నిహితంగా మెలిగేవాడు. తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగాన్ని విజ్ఞులైన వ్యక్తులతో సంభాషిస్తూ గడిపిన అతను, కేవలం తర్కవాదాలు, వ్యాకరణ చర్చలకే పరిమితమయ్యే వారి సాంగత్యాన్ని మాత్రం దూరంగా ఉంచాడు. అతను జీవితాన్ని అధ్యయనం చేసిన వ్యక్తి.

క్షేమేంద్రుడు అనేక రచనలు చేశాడు; వాటిలో చాలా వరకు సంక్షిప్త రూపాలు లేదా సారాంశాలే అయినప్పటికీ, అతని స్వంత రచనల శైలి మాత్రం సాధారణ కావ్య శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. వాస్తవికత అతని స్వంత రచనలన్నింటిలోనూ ప్రధాన లక్షణం; వ్యంగ్యం, విమర్శ అతని ప్రత్యేక నైపుణ్యాలు. సంస్కృత వ్యంగ్య సాహిత్యంలో ఆయన రచించిన ‘దర్పదలన’ ఒక అద్భుతమైన కళాఖండం; ఇది స్విఫ్ట్ మరియు పోప్ వంటి గొప్ప వ్యంగ్య రచయితల రచనలతో సమానంగా నిలవగలదు. తన ‘దేశోపదేశం’ మరియు ఇతర రచనలలో, క్షేమేంద్రుడు అన్ని రూపాల్లోనూ కనిపించే కపటత్వాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. ఆ కాలంలో ఉన్న ఏ దుర్గుణమూ ఆయన పదునైన దృష్టి నుండి తప్పించుకోలేకపోయింది; అయితే, అత్యంత కఠినంగా విమర్శించే ఇతర వ్యంగ్య రచయితల మాదిరిగా కాకుండా, క్షేమేంద్రుడు ఎల్లప్పుడూ సమాజ సంస్కరణకు సంబంధించిన నిర్మాణాత్మకమైన పరిష్కారాలను సూచించడానికి సిద్ధంగా ఉండేవాడు.

ఇదే వాస్తవిక దృక్పథం కాశ్మీరీ రచయితలను భారతదేశంలో దాదాపుగా విస్మరించబడిన ఒక సాహిత్య ప్రక్రియ—అంటే చరిత్ర—పై ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపేలా ప్రేరేపించింది. భారతదేశంలో చరిత్ర పట్ల నిర్లక్ష్యం వహించడానికి గల కారణాలను మనం ఇక్కడ చర్చించాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ, హిందూ కాలానికి సంబంధించిన ఏకైక గొప్ప చారిత్రక గ్రంథం కాశ్మీరీ బ్రాహ్మణుడైన కల్హణుడు రచించినదే కావడం గమనార్హం. ఇది కేవలం ఒక మినహాయింపు మాత్రమే కాదు; కాశ్మీరీ రచయితలు రాసిన మరికొన్ని రచనలు కూడా చరిత్ర గ్రంథాలుగానే పరిగణించబడతాయి. క్షేమేంద్రుని ‘నృపావళి’, ‘నీలమత-పురాణం’ మరియు ‘విక్రమాంకదేవ-చరిత’ వంటివి ఒక రకమైన చారిత్రక రచనలే, అయితే అవి కల్హణుని రచనతో ఏమాత్రం సరితూగలేవు.

‘రాజతరంగిణి’ అనేది కేవలం పొడి పొడి చారిత్రక వాస్తవాలను తెలిపే ఒక సాధారణ వృత్తాంతం కాదు. ఇది ఐరోపాలోని మధ్యయుగ చారిత్రక వృత్తాంతాల కంటే గిబ్బన్, మెకాలే మరియు కార్లైల్ వంటి వారి రచనలను పోలి ఉంటుంది. కవిత్వ సౌందర్యం కోసం చారిత్రక సత్యాన్ని త్యాగం చేసిన సందర్భం ఇందులో ఎక్కడా కనిపించదు; పైగా, చారిత్రక సంఘటనలను కేవలం యథాతథంగా చెప్పడానికి బదులుగా, తన గాఢమైన భావోద్వేగం  ఊహాశక్తితో వాటిని అత్యంత వాస్తవికమైన జీవన చిత్రణగా మలిచాడు. కేవలం పద్య రూపంలో ఉన్న వచనం కంటే కవిత్వం అనేది ఉన్నతమైనదైతే, ఇది నిజమైన కవిత్వమే అనడంలో సందేహం లేదు. కవిత్వానికి సంబంధించిన అన్ని ప్రమాణాల దృష్ట్యా చూసినా, ‘రాజతరంగిణి’ ఒక గొప్ప కావ్యంగా ఉన్నత స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, అదే సమయంలో ఖచ్చితమైన చరిత్రగా దానికున్న విలువను ఏమాత్రం కోల్పోలేదు.

శాస్త్రీయత లేని చర్చలలో తరచుగా ఒక వాదన వినిపిస్తుంటుంది: కవి నుండి సత్యం పట్ల నిజాయితీ లేదా వాస్తవాల పట్ల సంపూర్ణ విశ్వసనీయతను ఆశించకూడదని వారు అంటారు. ఈ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించేవారు తరచుగా మెకాలే మాటలను ఉదహరిస్తుంటారు: “కవిత్వం అంటే ఊహలో ఒక భ్రమను కలిగించేలా పదాలను ఉపయోగించే కళ; చిత్రకారుడు రంగుల ద్వారా చేసే పనిని కవి పదాల ద్వారా చేసే కళే కవిత్వం.” కానీ మెకాలే, తన అలవాటు ప్రకారం సంపూర్ణ నిశ్చయాత్మక వాక్యాలు  షరతులు లేని ప్రతిపాదనలను ఉపయోగించినప్పటికీ, కవిత్వం యొక్క నిజమైన  కీలకమైన ప్రాముఖ్యత కంటే దాని సాంకేతికత గురించే ఎక్కువగా ఆలోచించాడు. కవిత్వం యొక్క గొప్ప శక్తి వాస్తవికతకు దూరమైన భ్రమను కలిగించడం కాదు, కానీ “వస్తువులతో వ్యవహరించే తీరు ద్వారా, వాటి పట్ల  వాటితో మనకున్న సంబంధాల పట్ల మనలో ఒక అద్భుతమైన, సంపూర్ణమైన, నూతనమైన మరియు సన్నిహితమైన అవగాహనను మేల్కొల్పే శక్తి.”

నిస్సందేహంగా, కవిత్వ సత్యం అనేది విజ్ఞానశాస్త్రంలో వ్యక్తమయ్యే సత్యం లాంటిది కాదు. అట్లాంటిక్ తీరంలో సంభవించిన తుఫాను గురించిన వాస్తవ వాతావరణ నివేదికకు, అదే విషయంపై ఒక ప్రసిద్ధ కవి రచించిన అందమైన పద్యానికి మధ్య ఉన్నంత తేడా ఈ రెండింటి మధ్య ఉంది. వాతావరణ నివేదిక శాస్త్రీయంగా మరింత కచ్చితమైనది, అయినప్పటికీ…

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -23-6-26-ఉయ్యూరు 

ప్రచార సాహిత్య ప్రవీణ విమర్శన భూషణ శ్రీ గుమ్మలూరు సత్య నారాయణ గారి నా సహస్రమాస జీవిత యాత్రా చరిత్ర.42 వ భాగం.22.6.26.

డెల్టా శిల్పి నదీ మాతృక బ్రహ్మ సర్ ఆర్ధర్ కాటన్ జీవిత చరిత్ర.11 వ భాగం.22.6.26.

మహాకవి కాళిదాసు అభిజ్ఞాన శాకుంతలం.4 వ భాగం.22.6.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రు డు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.225 వ భాగం.22.6.26.

కన్యాశుల్కం’(త్రివేణి )

(ఒక విశ్లేషణాత్మక పరిశీలన)

రచన: ఎస్. ఎం. వై. శాస్త్రి—ఆంగ్లరచనకు నా అనువాదం

తెలుగు వాడుక భాషలో రాయబడిన మొట్టమొదటి స్వతంత్ర నాటకం ‘కన్యాశుల్కం’. సామాజిక ఇతివృత్తంతో వచ్చిన తొలి తెలుగు నాటకం కూడా ఇదే; అంతేకాక, ఇప్పటివరకు తెలుగు సాహిత్యంలో వచ్చిన నాటకాలన్నింటిలోనూ ఇది అత్యుత్తమమైనది.

దీని రచయిత శ్రీ జి. వి. అప్పారావు గారు, సామాజిక సంస్కరణను ముందుకు తీసుకువెళ్లడానికి  “తెలుగు భాష రంగస్థలానికి పనికిరాదు” అనే అప్పటి ప్రబలమైన అపోహను తొలగించడానికి ఈ నాటకాన్ని రాశారు. సంచార మరాఠీ నాటక బృందాలు తెలుగు ప్రాంతాలలో హిందీ నాటకాలను ప్రదర్శించి డబ్బు సంపాదించేవి.; ప్రేక్షకులకు ఆ భాష అర్థం కాకపోయినా ఆనందంగా వినేవారు. “అజ్ఞానపు ఆనందం” (bliss of ignorance) అనే భావనకు ఇంతకంటే బలమైన ఉదాహరణ మరొకటి ఉండదు.

అనేక ఇతర భాషల మాదిరిగానే, తెలుగులో కూడా సాహిత్యపరమైన వచన శైలి వాడుక భాషకు భిన్నంగా ఉండేది (ఇప్పటికీ అలాగే ఉంది). అది అత్యంత కృత్రిమమైన  సంప్రదాయబద్ధమైన రూపం. ఏ భాషలోనైనా పురోగతి అనేది సాహిత్య రూపం వాడుక భాషకు దగ్గరగా రావడం ద్వారానే సాధ్యమవుతుంది. అయితే, పండితులు ఈ విధానాన్ని వ్యతిరేకించేవారు. అత్యంత కృత్రిమమైన  కాలం చెల్లిన సాహిత్య భాష, సజీవమైన భావాలను వ్యక్తం చేయడానికి లేదా సామాన్య ప్రజలకు చేరువ కావడానికి సరిపోదని రచయిత అప్పారావు గారు గుర్తించారు. వాడుక భాషా వాదనను సమర్థించిన వారిలో ఆయన అగ్రగామి  అత్యంత దృఢమైన మద్దతుదారు. “కేవలం వాదనల ద్వారా తెలుగుకు కొత్త సాహిత్య భాషా రూపం ఏర్పడదని నాకు తెలుసు,” అని ఆయన రాశారు. “ఒక గొప్ప రచయిత రచనలు చేయడం ద్వారానే అది సాధ్యమవుతుంది: కాబట్టి మనం అందుకు తగిన భూమికను సిద్ధం చేద్దాం.” తన ఆలోచనల ఆచరణీయతను నిరూపించడానికి  ఒక నమూనాను రూపొందించడానికి ఆయన ఈ నాటకాన్ని రాశారు. ఆయన కేవలం ఒక నమూనాను మాత్రమే కాకుండా, ఒక అద్భుత కళాఖండాన్ని (masterpiece) సృష్టించారు. ఎవరూ సులభంగా అందుకోలేని ఒక ఉన్నత ప్రమాణాన్ని ఆయన నెలకొల్పారు. ఇందులోని భాష అద్భుతంగా ఉంటుంది; తరచుగా సంగీతమయంగా సాగుతుంది. నేడు తెలుగులో వెలువడుతున్న సాహిత్యంలో ఎక్కువ భాగం ‘వ్యావహారిక భాష’ (వాడుక భాష)లోనే ఉంటోందంటే, ఆ ఘనతలో గణనీయమైన భాగం ఆయనకే దక్కుతుంది.

ఈ నాటకాన్ని రాయడంలో ఉన్న రెండవ ఉద్దేశ్యం సామాజిక సంస్కరణను సమర్థించడం. వితంతు వివాహాలు, కన్యాశుల్క (పెళ్లి కూతురు కోసం డబ్బు తీసుకునే) పద్ధతి నిర్మూలన, బాల్య వివాహాల వ్యతిరేకత మరియు వేశ్యలను ఉంచుకునే విధానం పట్ల అసహ్యం వంటి అనేక కోణాలతో కూడిన సామాజిక సంస్కరణ ఆవశ్యకతే ఈ నాటక ఇతివృత్తం. అయితే, భారీ మొత్తాలకు ఆశపడి చిన్నారి బాలికలను వృద్ధులకు ఇచ్చి వివాహం చేయడం  అమ్మాయిలను అమ్మేయడం వంటి దురాచారాలపై ఆయన తీవ్రమైన విమర్శలు గుప్పించారు; ఇతర సామాజిక దురాచారాలను కూడా సందర్భోచితంగా ప్రస్తావించారు. తాను ఎండగట్టాలనుకున్న సామాజిక దురాచారాలను బహిర్గతం చేయడానికి ఆయన ఒక సంక్లిష్టమైన ఇతివృత్తాన్ని  బలమైన పాత్రలను రూపొందించారు.

ఈ నాటకంలోని ప్రధాన ఇతివృత్తం ఇది: అగ్నిహోత్రావధాని అనే సంకుచిత భావాలు కలిగిన సంప్రదాయవాద బ్రాహ్మణుడు, తన రెండవ కుమార్తె సుబ్బికి (సుమారు ఎనిమిది ఏళ్ల వయసు) అరవై ఐదేళ్ల వయసున్న ధనవంతుడు, పిసినారి అయిన లుబ్ధావధానితో 1,800 రూపాయల కట్నం కోసం వివాహం జరిపించాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. ఇదే తరహా పరిస్థితుల్లో తమ పెద్ద కుమార్తె బుచ్చమ్మకు ఎదురైన దుస్థితిని తలచుకుని బాధపడుతున్న అగ్నిహోత్రావధాని భార్య వెంకమ్మ, ఈ వివాహాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తుంది. ఈ పథకం అమలైతే ఆత్మహత్య చేసుకుంటానని హెచ్చరిస్తూ, ఈ విపత్తును అడ్డుకోవాలని తన సోదరుడు కరటక శాస్త్రిని వేడుకుంటుంది. వరుడైన లుబ్ధావధాని మొదట్లో వివాహం చేసుకోవడానికి ఇష్టపడలేదు; డబ్బు ఖర్చు చేయాల్సి వస్తుందన్న అతని అయిష్టత, భార్య ఉండాలన్న కోరిక కంటే బలంగా ఉండేది. కానీ, తన తెలివితేటలతో జీవనోపాధి పొందే గ్రామ చతురుడు రామప్ప పంతులు, పెళ్లి చేసుకోకపోతే దురదృష్టం వెంటాడుతుందని జ్యోతిష్యం చెప్పి అతన్ని భయపెట్టి పెళ్లికి ఒప్పిస్తాడు (దీనివల్ల డబ్బు ఖర్చయినా సరే). అంతేకాకుండా, ఇప్పుడు భార్యను పొందడం వల్ల భారీ ఆర్థిక లాభం కలుగుతుందని కూడా రామప్ప పంతులు జోస్యం చెబుతాడు! తన బావమరిదిని ఈ పని నుండి మళ్లించడం అసాధ్యమని గ్రహించిన కరటక శాస్త్రి, ఒక ఉపాయాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు. ‘గుంటూరు శాస్త్రి’ అనే వేషధారణలో, తన శిష్యుడిని తన కుమార్తెగా అలంకరించి రామప్ప పంతులును కలుస్తాడు. ఒకప్పుడు తన స్నేహితురాలై, ప్రస్తుతం రామప్ప పంతులు వద్ద ఆశ్రయం పొందుతున్న నర్తకి మధురవాణి సహాయంతో, అగ్నిహోత్రావధానితో కుదిరిన సంబంధాన్ని రద్దు చేసుకుని, దానికి బదులుగా తన ‘కుమార్తె’ను లుబ్ధావధానికి సిఫార్సు చేసేలా రామప్ప పంతులును ఒప్పిస్తాడు. ఈ మార్పుకు లుబ్ధావధానిని ఆకర్షించడానికి, ఆ కొత్త ‘అమ్మాయి’ని… 1,200 మాత్రమే,  రామప్ప పంతులు తన సేవల కోసం ఈ మొత్తంలో సగం పొందాలి. రామప్ప పంతులు అగ్నిహోత్రావధాని నుండి లుబ్ధావధాని యొక్క మైత్రిని నిరాకరిస్తూ ఒక లేఖను ఫోర్జరీ చేసి, రెండవ మ్యాచ్‌ని పరిష్కరించాడు.

అయితే, తనకు దక్కాల్సిన న్యాయమైన వాటా విషయంలో మోసపోయానని రామప్ప పంతులు గ్రహిస్తాడు. అతను లేని సమయంలో, గుంటూరు శాస్త్రి లబ్ధావధానిని ఒప్పించి ఒక ‘రాత్రిపూట వివాహం’ జరిపించి, డబ్బుతో సహా ఎటువంటి ఆనవాళ్లూ లేకుండా అదృశ్యమవుతాడు. కోపం  అసహనంతో, ఆ అమ్మాయి రహస్యంగా రెండో పెళ్లి చేసుకున్న వితంతువు అయి ఉండవచ్చని రామప్ప పంతులు ఒక అనుమానాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు; లేకపోతే, ఆమె తండ్రి అంతలా అదృశ్యమయ్యేవాడా? ఈ మాట లబ్ధావధానిని తీవ్ర ఆందోళనకు గురిచేస్తుంది; తన కొత్త భార్య మొదటి భర్త తన గొంతు నులిమి చంపుతున్నట్లు అతనికి పీడకల వస్తుంది. ఆ గందరగోళంలో, ‘పెళ్లికూతురు’ తప్పించుకుని, తన వేషధారణను తొలగించి తన యజమాని వద్దకు చేరుతుంది. రామప్ప పంతులు మధురవాణి దగ్గర ఒక నగను అప్పుగా తీసుకుని, పెళ్లి కోసం ఆ పెళ్లికూతురికి ఇచ్చి ఉంటాడు. తన యజమానిని కలిసే ముందు ఆ శిష్యుడు ఆ నగను మధురవాణికి తిరిగి ఇచ్చేస్తాడు, కానీ ఆ నగను తిరిగి తీసుకురాకపోతే రామప్ప పంతులిని ఇంట్లోకి రానివ్వనని ఆమె నిరాకరిస్తుంది. పెళ్లికూతురు అదృశ్యమైనట్లు లబ్ధావధాని గుర్తిస్తాడు. అంతేకాకుండా, ఆ అమ్మాయి హత్య మరియు నగ దొంగతనం కేసులను రామప్ప పంతులు అతనిపై మోపుతాడు. ఇంతలో, జరిగినదేమీ తెలియని అగ్నిహోత్రావధాని, బంధుమిత్రుల భారీ పరివారంతో పెళ్లికి వస్తాడు, కానీ కాబోయే వరుడికి అప్పటికే పెళ్లయిందని తెలుసుకుంటాడు. అతను లబ్ధావధానిని శారీరకంగా దండిస్తాడు, కానీ ‘అమ్మాయి’ హత్యకు సంబంధించి లబ్ధావధానిపై తాను పెట్టబోయే తప్పుడు కేసు కోసం డబ్బు సమకూర్చేలా రామప్ప పంతులు అతన్ని ప్రేరేపిస్తాడు. తన దురాశకు బలై బాలవితంతువుగా మిగిలిన తన పెద్ద కుమార్తె, ప్రయాణ సమయంలో తన సోదరుడి ట్యూటర్ గిరిశంతో కలిసి పారిపోయిందని కూడా అగ్నిహోత్రావధాని తెలుసుకుంటాడు. గిరిశంపై అపహరణ కేసును అగ్నిహోత్రావధాని నమోదు చేస్తాడు: కానీ అమ్మాయి వయస్సు తప్పుగా నమోదు చేయబడటం  గిరిశం గురించిన పూర్తి వివరాలు తెలియకపోవడంతో, ఆ కేసు ముందుకు సాగక నిలిచిపోయి, చివరకు ఉపసంహరించుకోవాల్సి వస్తుంది. తనపై క్రిమినల్ కేసు నమోదు చేస్తారన్న భయంతోనూ, వృద్ధాప్యంలో పెళ్లి చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తన అవివేకానికి సిగ్గుపడి, లబ్ధావధాని అత్యంత ఉత్తముడైన న్యాయవాది సౌజన్య రావు కాళ్ళపై పడతాడు. సౌజన్య రావు ప్రభావంతో, లబ్ధావధాని తన వితంతు కుమార్తెకు పునర్వివాహం చేయడానికి కూడా అంగీకరిస్తాడు. సౌజన్య రావు రామప్ప పంతులు మోసాన్ని బయటపెట్టి, అతన్ని హెచ్చరిస్తాడు. ఇంతలో, లబ్ధావధాని ఎదుర్కొంటున్న క్లిష్ట పరిస్థితిని తెలుసుకున్న కరటక శాస్త్రి, మధురవాణి దగ్గరకు వెళ్తాడు. ఆభరణాన్ని తిరిగి ఇవ్వమని ఆమెను కోరి, దానిని  డబ్బును లబ్ధావధానికి పంపడం ద్వారా, తాను ఆ నేరం చేయలేదని నిరూపించుకోవాలని అతను భావిస్తాడు. మధురవాణి ఆభరణాన్ని ఇస్తుంది, కానీ స్వయంగా సౌజన్య రావు దగ్గరకు వెళ్తుంది. సౌజన్య రావు ఒక సంస్కర్త; నాట్యగత్తె ముఖం చూడకూడదని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేసి ఉంటాడు; అందుకే ఆమె పురుష వేషధారణలో ఆయన దగ్గరకు వెళ్లి, ఆయన నమ్మకాన్ని గెలుచుకున్నాక తన అసలు రూపాన్ని, ఆ పెళ్లి నాటకం వెనుక ఉన్న కుట్రను బయటపెడుతుంది. తద్వారా ఆ విపత్తు విజయవంతంగా తప్పించబడుతుంది. లబ్ధావధాని తన తప్పు తెలుసుకుని సంస్కరణ మార్గం వైపు మళ్లుతాడు. అగ్నిహోత్రావధాని మాత్రం చివరి వరకు పశ్చాత్తాపపడడు, కానీ దానివల్ల వచ్చిన నష్టమేమిటి? తన కుమార్తెకు పెళ్లి చేయాలన్న అతని పథకాలు విజయవంతంగా భగ్నమయ్యాయి. అతని పెద్ద కుమార్తె ఇల్లు వదిలి పారిపోయింది. పెళ్లి ఏర్పాట్ల కోసం, అలాగే లబ్ధావధాని  గిరిశంలపై న్యాయపోరాటం కోసం అతను తన ఆస్తిలో ఎక్కువ భాగాన్ని వృథాగా ఖర్చు చేయాల్సి వచ్చింది.

కథ చిక్కుముడిలా అల్లుకుపోయి, చివరికి అరుదైన నైపుణ్యంతో విప్పబడుతుంది; సంఘటనలు ఆశ్చర్యకరమైన వేగంతో సాగుతాయి. ఈ నాటకంలోని పాత్రలు విభిన్నంగా ఉంటాయి,  వాటిని లోతైన అవగాహనతో నిజ జీవితం నుండి గ్రహించారు.

అగ్నిహోత్రవధాని ఒక అంధుడు, సంకుచిత మనస్తత్వం కలవాడు, సంప్రదాయవాది, మొండి బ్రాహ్మణుడు. అతడు వ్యతిరేకతను గానీ, సలహాను గానీ సహించడు; దౌత్యాన్ని ధిక్కరిస్తాడు. అతని పద్ధతి ప్రత్యక్ష దాడి. తన ఇంటికి వచ్చిన అతిథిని దూషించేంత నిర్దయుడు; తన కుటుంబం మొత్తం వ్యతిరేకించినా, తన భార్య ఆత్మహత్యాయత్నం చేసినా సైతం లెక్కచేయకుండా, చనిపోతున్న వ్యక్తికి తన కూతురిని ఇచ్చి పెళ్లి చేయడానికి సిద్ధపడతాడు. అతను చివరి వరకు లొంగడు. అతని హిమాలయ పర్వతమంత మొండితనంలో ఒక వైభవం ఉంది, ఎందుకంటే గెలవడానికి కూడా దిగజారకూడదని అతనికి తెలుసు.

అగ్నిహోత్రవధానికి భిన్నంగా, వృద్ధ వరుడైన లుబ్ధవధాని ఒక బలహీనుడు. అతని ఏకైక బలం అతని పిసినారితనమే, కానీ ఆ పిసినారితనంలో కూడా సరిపడా బలం లేదు. అయితే, అతనిలో ఉన్న ఏకైక మంచి లక్షణం ఏమిటంటే, అతనిలో అసహ్యకరమైన నీచత్వం ఏమాత్రం లేదు. అతను ప్రతిదానికీ మూల్యం చెల్లిస్తాడన్నది నిజమే అయినప్పటికీ, బెదిరింపులు, భయపెట్టడం ద్వారా ఆ విషయాన్ని అతను పట్టించుకోకుండా చేయగలడన్నది స్పష్టమే. చివరికి అతను సాంఘిక సంస్కరణల ఆశయానికి లొంగిపోయాడు, కానీ అది కేవలం అత్యవసర పరిస్థితుల వల్ల కలిగిన మార్పు మాత్రమే. అతనిలో అద్భుతమైన ‘హృదయ పరివర్తన’ ఏమీ లేదు. చివరి వరకు అతను తన సలహాదారులలో ఒకరిపైనో లేదా మరొకరిపైనో ఆధారపడి బతికే ఒక మత్తుపానీయుడిలా ఉండిపోయాడు. అతను మనలో జాలిని మాత్రమే రేకెత్తించగలడు, కానీ అగ్నిహోత్రవధనిలా మన ప్రశంసను గానీ, మధురవాణిలా మన సానుభూతిని గానీ కలిగించలేడు.

రామప్ప పంతులు గారు మరింత దృఢమైన మనస్తత్వం కలవారు. ఆయన ఒక అత్యుత్తమ దౌత్యవేత్త; సామ్రాజ్యాలను నిర్మించడంలోనూ, కూల్చడంలోనూ ఆనందించే రకం. ఆయనది అత్యంత సారవంతమైన మెదడు; పరిస్థితి ఎంత సంక్లిష్టంగా లేదా కష్టంగా ఉన్నా, దాని నుండి బయటపడటానికి ఆయన ఎప్పుడూ వెనుకాడరు. అతనికి దయ, సంకోచం, భయం లేవు; అతను పుట్టుకతోనే ఒక దుర్మార్గుడు, తన స్వలాభం కోసం ఎలాంటి నేరమైనా చేయడానికి వెనుకాడడు. కానీ అతను చేసే ఏ పనిలోనూ అనాగరికత ఉండదు. అతను రూపొందించే లేదా అమలు చేసే ప్రతి ప్రణాళికలోనూ అపారమైన నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. అతని చాకచక్యం చూసి ఎవరైనా ఆశ్చర్యపోతారు!

కరటక శాస్త్రి అన్ని విధాలా రామప్ప పంతులుకు సరిసమానుడు: కాకపోతే, అదృష్టవశాత్తు అతను ధర్మబద్ధమైన పక్షాన ఉన్నాడు,  తన శక్తులను ఒక సత్కార్యం కోసం ఉపయోగించాడు. అతను ఎంత సునాయాసంగా పనిచేస్తాడంటే, మనం అతన్ని గమనించడమే దాదాపుగా మర్చిపోతాం. అందరి ప్రయత్నాలను విఫలం చేసేది అతనే. అతను ఆ బూటకాన్ని పన్ని, అమలుపరిచే సాహసం, మరియు ఎంతో అప్రమత్తంగా ఉండే రామప్ప పంతులును సైతం మించిపోయే చాకచక్యం సాటిలేనివి.

సౌజన్య రావు బలవంతుడైన మంచివాడు, కానీ మౌనంగా ఉండేవాడు కాదు; అయితే తన సూత్రాలను ఒక మూఢనమ్మకంగా భావించేవాడు కాదు. నాట్యకత్తెలను చూడనని వ్రతం చేసిన అతను, లుబ్ధవధానిని కాపాడే సాక్ష్యాలను రాబట్టడం కోసం ఒక నాట్యకత్తెను ముద్దుపెట్టుకోవడానికి అంగీకరిస్తాడు.

కానీ తెలుగు నాటక సాహిత్యంలో మధురవాణి కంటే మధురమైన వ్యక్తిత్వం మరొకటి లేదు. ఆమె వసంతసేన కంటే వాస్తవికమైనది;  ఎంతోమంది మొండి గుణవంతురాలైన నాయికల కంటే ప్రియమైనది. ఆమె సంస్కారవంతురాలు, పరిణతి చెందినదిసద్గుణవంతురాలు. ఆమెకు తనదైన సూత్రాలు ఉన్నాయి,  ఆమె గంభీరంగా ఆడుతుంది. ఆమెలో అనాగరికత లేదు. ఆమె ఒక మనిషిని నిర్దాక్షిణ్యంగా నాశనం చేయగలదు; మనస్సాక్షికి ఎలాంటి పశ్చాత్తాపం లేకుండా అతన్ని మోసం చేయగలదు; అయినప్పటికీ అత్యంత సహజంగా గొప్ప త్యాగ శిఖరాలకు ఎదగగలదు. ఆమె వృత్తి ఆమెలోని సున్నితమైన భావాలను చంపలేదు.

ఈ సంక్లిష్టమైన కథలోకి గిరీశం ప్రవేశిస్తాడు. గిరీశం అగ్నిహోత్రవధాని కుమారుడైన వెంకటేశం  గురువు, అతను లుబ్ధవధానికి బంధువు. అతను ఒక బూటకపు సంఘ సంస్కర్తకు ప్రతీక – సంఘ సంస్కరణ ఒక ఫ్యాషన్ కాబట్టి సంఘ సంస్కర్త అయ్యాడు! అతని అద్భుతమైన సంభాషణా నైపుణ్యమే అతని బలం. అతను అప్పుడప్పుడు తన సూత్రాలను మార్చుకోవడం సౌకర్యంగా భావించడం కేవలం దురదృష్టకరం, కానీ దానిని సమర్థించుకోవడానికి ఒప్పించే వాదనలను కనుగొనడంలో అతను ఎప్పుడూ వెనుకాడడు; అలాగే అతను తన సూత్రాలను ఆచరణలో పెట్టలేకపోవడం కూడా దురదృష్టకరం. నాట్యకత్తెలంటే అతనికి బలహీనత, అందుకే సిద్ధాంతపరంగా అతను నాట్యానికి వ్యతిరేకిగా ఉండాలి! గిరిశం ఒక ముచ్చటైన కొంటెవాడు. కానీ అతను దుష్టబుద్ధి కలవాడు కాదు. రామప్ప పంతులుతో పోలిస్తే, అతను ఒక పుణ్యాత్ముడు. రామప్ప పంతులు లబ్ధవైహని వితంతు కుమార్తె అయిన మీనాక్షిని వశపరచుకుని విడిచిపెడుతుండగా, అదే తరహా పరిస్థితులలో ఉన్న గిరీశం , అగ్నిహోత్రవధాని వితంతు కుమార్తె అయిన బుచమ్మతో పారిపోయి, పవిత్రమైన వివాహం చేసుకోవాలని పథకం వేస్తాడు. గిరీశం  తన కబుర్లలో తరచుగా పిల్లచేష్టలు ప్రదర్శిస్తాడు. “నాతో మాట్లాడటమే ఒక విద్య” అని అతను గొప్పలు చెప్పుకుంటాడు. కానీ అతని ఊహాశక్తిలో ఒక గొప్పతనం ఉంది, అది మనల్ని నివ్వెరపరిచి, అందరికీ అతనిపై అభిమానాన్ని పెంచుతుంది. అతను ఒక మహాకాయుడిలా రంగస్థలంపై కదులుతూ, తన ‘గతిశీల తర్కం’తో ప్రత్యర్థులను ఓడిస్తాడు. అతని ‘ప్రతిభావంతమైన’ తర్కానికి ఒక ఉదాహరణ ఇవ్వవచ్చు. బాల్య వివాహాలను వ్యతిరేకించిన అతను, పరిస్థితుల ఒత్తిడికి లోనై వాటిని సమర్థించేవాడిగా మారి, తన ప్రవర్తనను ఈ వాదనతో సమర్థించుకుంటాడు: “వితంతు వివాహం ఉత్తమమైన సామాజిక సంస్కరణ – నాగరికతకు చిహ్నం. ‘వితంతువు’ అంటే, అందమైన యువతి అని అర్థం, అంతేగానీ అరడజను మంది పిల్లలున్న ముసలి స్నేహితురాలు కాదు. బాల్య వివాహాలు లేకుండా యువ వితంతువులు ఎలా ఉంటారు? అందువల్ల బాల్య వివాహాలు…”

(2)

ప్రస్తుత ప్రదర్శన విధానం ప్రకారం, విజయనగరంలో తనకు పరిస్థితులు అనుకూలంగా లేవని (అక్కడ ఉండటం భరించలేనంతగా ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తోందని) భావించడంతో గిరిశం పాత్ర ప్రవేశం జరుగుతుంది. అతను చాలా మందికి అప్పుపడి ఉంటాడు. అక్కడ అతను అగ్నిహోత్రావధాని కుమారుడైన తన శిష్యుడు వెంకటేశాన్ని కలుస్తాడు. వెంకటేశం పరీక్షలో మరోసారి విఫలమై, తన తండ్రి ఆగ్రహానికి భయపడి గ్రామానికి తిరిగి వెళ్లడానికి సంకోచిస్తుంటాడు. వెంకటేశం తల్లిదండ్రులకు తమ కొడుకు అద్భుతమైన ఫలితాలతో ఉత్తీర్ణుడయ్యాడని నమ్మబలకడానికి, అలాగే సెలవుల్లో అతనికి ‘పై తరగతి’కి సంబంధించిన పాఠాలు బోధించడానికి, అతనితో కలిసి గ్రామానికి వెళ్లాలని గిరిశం పథకం వేస్తాడు.

రెండవ సన్నివేశంలో రామప్ప పంతులు పరిచయం అవుతాడు; అతను మధురవాణిని తన ‘ఉంపుడుగత్తె’గా ఉంచుకోవడానికి ఆమెతో ఒప్పందం కుదుర్చుకుంటుంటాడు. ఈ సందర్భంలో ఒక హాస్యభరితమైన సన్నివేశం చోటుచేసుకుంటుంది: ఆమె మాజీ ప్రేమికుడు గిరిశం ఆమెకు వీడ్కోలు చెప్పడానికి అక్కడికి వస్తాడు, కానీ అతని అప్పుదార్లలో ఒకరైన (అతని ‘ప్రేయసి’లలో కూడా ఒకరైన పూటకూళ్ళమ్మ అతన్ని వెంబడిస్తూ అక్కడికి వస్తుంది.

రెండవ అంకంలో అగ్నిహోత్రావధాని పరిచయం అవుతాడు; తన రెండవ కుమార్తె వివాహాన్ని లుబ్ధావధానితో జరిపించడానికి అతను నిశ్చయించుకున్నాడని తెలుస్తుంది. ఇక్కడి నుండే అసలు నాటకం మొదలవుతుంది. ఈ అనర్థాన్ని నివారించడానికి ప్రయత్నించమని కరటక శాస్త్రిని అతని సోదరి ఒప్పిస్తుంది. రామప్ప పంతులు తన అసలు ప్రణాళికను మార్చుకుని, ఆ సంబంధాన్ని లుబ్ధావధానితో జరిపించేలా ప్రోత్సహించేలా కరటక శాస్త్రి చేసే ప్రయత్నాలకు సంబంధించిన సన్నివేశాలు నాటకానికి కీలకమైనవి అయినప్పటికీ, అవి అప్పుడప్పుడు మాత్రమే ప్రదర్శించబడతాయి. కానీ, ఈలోగా సుమారు ఆరు సన్నివేశాల పరంపరలో గిరిశం కథలో ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తాడు. అగ్నిహోత్రావధాని విధవరాలైన కుమార్తె బుచ్చమ్మను మొదటి చూపులోనే ఇష్టపడిన గిరిశం, ఆమె ఆలోచనా విధానాన్ని మార్చి, తనను వివాహం చేసుకునేలా (విధవా పునర్వివాహానికి అంగీకరించేలా) చేయాలని నిర్ణయించుకుంటాడు. అద్భుతమైన సన్నివేశాల పరంపర ద్వారా ఆమె మనసును గెలుచుకుని, చివరికి తనతో పారిపోవడానికి ఆమె అంగీకారాన్ని పొందుతాడు. ఈ సన్నివేశాలన్నీ తప్పనిసరిగా ప్రదర్శించబడతాయి మరియు వీటి ప్రదర్శనకు గంటన్నర నుండి రెండు గంటల సమయం పడుతుంది. బుచ్చమ్మ మనసును గెలుచుకోవడానికి అతను అనుసరించే సూక్ష్మమైన, హాస్యోక్తితో కూడిన విధానం ‘కన్యాశుల్కం’ అసలు కథాంశంలో భాగం కాదు. ఇలాంటి సన్నివేశాలన్నింటినీ ప్రదర్శించడం వల్ల నాటక నిడివి విపరీతంగా పెరిగిపోతుంది. అంతకంటే బాధాకరమైన విషయం ఏమిటంటే, నాటకాన్ని కుదించే ప్రయత్నంలో కథా గమనాన్ని ముగించే కీలకమైన చివరి ఘట్టాలను తొలగిస్తున్నారు. చివరలో నాటకాన్ని హడావిడిగా నడిపి, దాదాపు ఎప్పుడూ అకస్మాత్తుగా ముగించేస్తుంటారు. అగ్నిహోత్రావధాని ఊరి చెరువు దగ్గరకు వచ్చి, అప్పటికే లుబ్ధావధాని వివాహం జరిగిపోవడం, తన కూతురు పారిపోవడం తెలుసుకునే ఘట్టం నాటకంలో ఒక సహజమైన విరామ స్థానం. సాధారణంగా రంగస్థలంపై ఇక్కడితోనే నాటకాన్ని ఆపేస్తుంటారు. కరటక శాస్త్రి (గుంటూరు శాస్త్రి) రామప్ప పంతులును మోసం చేసే సన్నివేశాలు, అలాగే నాటకీయమైన ప్రతీకార చర్యలకు సంబంధించిన ఘట్టాలు ప్రదర్శించబడటం లేదు; నిజానికి ఇవే ‘కన్యాశుల్కం’లోని దురాచారాలను పూర్తిగా బయటపెట్టి, సామాజిక సంస్కరణ ఆవశ్యకతను చాటిచెబుతాయి. సాధారణంగా జరిగే ప్రదర్శనను చూసిన తర్వాత ప్రేక్షకులకు కలిగే భావన పూర్తిగా గందరగోళంగా ఉంటుంది. దీనివల్ల నాటకంలోని గంభీరమైన ఇతివృత్తం పూర్తిగా లోపిస్తుంది.

రచయిత తన రెండవ ముద్రణ ముందుమాటలో ఇలా రాశారు: “చిన్న చిన్న మార్పులతో నాటకాన్ని తిరిగి ముద్రించాలన్నది నా అసలు ఉద్దేశ్యం. కానీ నా స్నేహితుడు శ్రీ ఎస్. శ్రీనివాస అయ్యంగార్ (ఆయన సాహిత్య విచక్షణపై నాకు ఎంతో గౌరవం ఉంది) సూచన మేరకు దీనిని పూర్తిగా పునర్వ్యవస్థీకరించాను. ఈ ప్రక్రియలో దీని పరిమాణం గణనీయంగా పెరిగింది.” అసలు ప్రణాళికకు కట్టుబడి ఉండకపోవడం, అస్తవ్యస్తంగా కొత్త అంశాలను చేర్చడం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఫలితంగా, ఈ రచనలో సమగ్రత లోపించింది; గ్రామీణ జీవనాన్ని చిత్రించే చిన్న చిన్న వివరాలు సరైన పొంతన లేకుండా సన్నివేశాల్లో చొప్పించబడ్డాయి. రంగస్థల ప్రదర్శనలో వీటిని వదిలేయడం మంచిది, సాధారణంగా అలాగే చేస్తుంటారు కూడా. కానీ ఒక నాటకంగా దీనికి ఉన్న అత్యంత తీవ్రమైన లోపం ఏమిటంటే, బుచ్చమ్మ తనను పెళ్లి చేసుకునేలా ఒప్పించడానికి గిరీశం పన్నాగం పన్ని, దానిని అమలు చేసే సన్నివేశాలను ఇందులో చేర్చడం.

ప్రస్తుత రూపంలో ‘కన్యాశుల్కం’ను రెండు స్పష్టమైన భాగాలుగా విభజించవచ్చు. ఒకటి గంభీరమైన నాటకం కాగా, మరొకటి స్థూలమైన హాస్యం (farce). మొదటిది ‘కన్యాశుల్క నాటకం’ – ఇది “ఆడపిల్లలను అమ్మడం” మరియు బాల్య వివాహాల వంటి దురాచారాలను చర్చిస్తూ, సామాజిక సంస్కరణను సమర్థిస్తుంది. మరొకటి, ఉపరితల సంస్కర్తను బట్టబయలు చేసే గిరీసం ప్రహసనం.

ప్రస్తుత రంగస్థల రూపంలో ఉన్న గిరీసం, ఈ గంభీర నాటకాన్ని ప్రదర్శించడానికి అనవసరం మాత్రమే కాదు; దాని సరైన వ్యాఖ్యానానికి అతను ప్రాణాంతకం. సాంఘిక సంస్కరణల ప్రతిపాదకులు పూర్తిగా బూటకపు మనుషులనే పక్షపాత అభిప్రాయాన్ని అతను వాస్తవానికి కలిగిస్తాడు. దాని ఫలితంగా, చివరిలో నాటకాన్ని రంగస్థలంపై వికృతం చేయడం, ‘కన్యాశుల్కం’లోని గంభీర నాటకం  యోగ్యతలను మెచ్చుకోకుండా చేస్తుంది. ఈ నాటకం ఇప్పుడు గంభీర నాటకం మరియు స్థూల ప్రహసనం యొక్క విచిత్రమైన, కళారహితమైన కలగూరగంపగా ప్రదర్శించబడుతోంది. ఈ రెండు అంశాలను వేరు చేసి, వాటిని ప్రత్యేక భాగాలుగా ప్రదర్శిస్తే, రెండింటి గొప్పతనం పెరుగుతుంది.

ప్రధాన కథాంశాన్ని కచ్చితంగా పాటిస్తూ, నాటక పురోగతికి ఆటంకంగా ఉన్న అనవసరమైన ప్రతి సన్నివేశాన్ని తొలగిస్తే, ఈ నాటకం ప్రస్తుతం ఉన్నదానికంటే రంగస్థలంపై అపారంగా విజయం సాధిస్తుంది. అప్పుడు రెండవ అంకం, మొదటి దృశ్యం తర్వాత, గిరీషాం మరియు అగ్నిహోత్రవధాని కలుసుకునే సన్నివేశం కనిపిస్తుంది.మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -22-6-26-ఉయ్యూరు

కవి కాళిదాసు(త్రివేణి )-2 –చివరిభాగం

ఇది కాళిదాసు వాదన: ప్రియజనులను కోల్పోయిన ప్రేమికుడు అందరికంటే ఎక్కువగా బాహ్య సౌందర్యాలను ఆస్వాదిస్తాడు. తన ప్రియురాలిని అక్కడ వెతుక్కోవాలనే లేదా వారిలో ఆమెను గుర్తించాలనే స్వార్థపూరిత ఉద్దేశ్యంతోనే అయినా, అతను వాటిలో సౌందర్యాన్ని కనుగొంటాడు. ఆమెను లేదా ఆమెలోని ఏ భాగాన్నైనా అతి సూక్ష్మంగా పోలి ఉన్న వస్తువు అతని కళ్ళను ఆకర్షిస్తుంది;  ఈ సౌందర్యాన్ని ఎక్కడైనా కనుగొనడానికి అతని కళ్ళు ఎల్లప్పుడూ అప్రమత్తంగా ఉంటాయి కాబట్టి, అతను వెతికిన ప్రతిచోటా సౌందర్యాన్నే కనుగొంటాడు. ఉదాహరణకు, అతను ఒక సెలయేటిలో తన పోగొట్టుకున్న ప్రేయసిని చూశానని అనుకుని, ఇలా ఉద్ఘాటిస్తాడు:

ఆ అలల వంపు నిజంగా ఆమె కోపపు ముఖమే,

ఎగిరే హంసల వరుస ఆమె నడుము పట్టీయే;

గాలికి చెల్లాచెదురైన నురుగు చారలే,

రెపరెపలాడే ఆమె వస్త్రమే, ఆమె సొంత వస్త్రమే;

ఆ వంకరటింకర ప్రవాహం ఇప్పుడు నాకు అలా అనిపిస్తోంది

ఆమె తడబాటు నడకలా. అది ఆమెనే – ఎందుకంటే ప్రకృతి కుట్రలు పన్నలేదు –

అది ఆమెనే, ఆమెనే, ఇప్పుడు తన ఆగ్రహంతో ఒక సెలయేటిగా మారింది.

‘ఇది విక్రమ-ఊర్వశి నాల్గవ అంకం నుండి తీసుకోబడింది, ఇది ఇటువంటి అందమైన  సముచితమైన కల్పనలతో నిండి ఉంది.’ ఇప్పుడు, నిజానికి, పైన చెప్పిన భాగంలో, వర్డ్స్‌వర్త్‌కు కనిపించినట్లుగా కేవలం కనిపించడం కంటే, ప్రయాణిస్తున్న హంస దుఃఖిస్తున్న ప్రేమికుడిని మరింత సానుభూతితో కూడిన అందంతో ఆకర్షిస్తుంది,

“హంస మరియు నీడ, రెండింతలు తేలడానికి”3

నిజానికి, కాళిదాసు చిత్రించిన విరహవేదన అనుభవించే ప్రేమికులు వ్యక్తం చేసే భావనలు, పైన పేర్కొన్న సందర్భం కంటే విస్తృతమైన సానుభూతిని కలిగి ఉంటాయి. ఆ మేఘం ద్వారా తన ప్రియురాలికి తన సందేశం చేరేలా, విరహంతో తల్లడిల్లుతున్న యక్షుడు ఆ మేఘంతో ఎలా వేడుకుంటున్నాడో వినండి:

ఆ సుకుమారమైన తీగలో నీ సున్నితమైన అంగాలను చూస్తున్నాను,

బెదిరిన లేడి కళ్ళలో నీ చంచలమైన చూపులను గుర్తిస్తున్నాను,

నదీ జలాల చిన్న అలలలో నీ వంపు తిరిగిన కనుబొమ్మలను పోల్చుకుంటున్నాను,

అందమైన ఈకలు కలిగిన నెమలి గర్వంలో నీ మెరిసే కేశాలను చూస్తున్నాను;

చల్లని చంద్రబింబంలో నీ అందమైన ముఖాన్ని తరచుగా దర్శిస్తున్నాను,

నది ప్రవాహపు వంపులలో నీ సరసమైన చిరుకోపాన్ని (భ్రూభంగిమను) చూస్తున్నాను;

కానీ అయ్యో! ఈ అందాలన్నీ కలగలిసిన ఆ సుందర రూపాన్ని

నేను ఎప్పటికీ చూడలేను, ఆ సమగ్ర సౌందర్యాన్ని ఇక ఎన్నటికీ దర్శించలేను!

ఎంత అద్భుతం! యక్షుని విరహ వేదనను ఎంత స్పష్టమైన, హృదయ విదారకమైన స్వరంతో ఇది మనకు తెలియజేస్తుందో కదా!

ఇప్పుడు మరో సందర్భాన్ని పరిశీలించాలి – అదే సంతోషకరమైన కలయికలో ఉన్న ప్రేమికుని స్థితి. ఇక ఆలస్యం చేయకుండా ఇలా అడుగుదాం: “విక్రముడికి తన ప్రేయసి రూపంగా కనిపించిన అదే నది – ఆ గాఢమైన పొగమంచుతో కూడిన నది – సంతోషంగా ఉన్న ప్రేమికుడికి ఎలా అనిపిస్తుంది?”

ఆ నదిలోని రెల్లు గడ్డి అతనికి చేతుల్లా అనిపిస్తుంది,

అవి ఆమె అందాలను దాచడానికి –

అతి ఉత్సాహంతో ఆమె వస్త్రాన్ని పట్టుకుని,

ఆమె సౌందర్యాన్ని కప్పివేస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తాయి.

ఇవి గాఢమైన కవితా భావనను, చెట్ల కొమ్మల ఊపుతో లయబద్ధంగా స్పందించిన హృదయాన్ని, ప్రకృతిని ప్రాణంతో ఉట్టిపడుతున్నట్లుగా చూసిన మనస్సును ప్రతిబింబిస్తాయి. అతని కవితలన్నీ అపరిమితమైన విస్తృతి కలిగినవి; ఏ ఉదాహరణలూ వాటిని పూర్తిగా వివరించలేవు. మనం ఏ వైపు చూసినా సమానమైన సౌందర్యం మనకు కనిపిస్తుంది, ప్రతిచోటా సాహిత్యపరమైన ఆనందాలు మన కోసం వేచి ఉంటాయి.

IV

ప్రపంచాన్ని ముగ్ధులను చేయడానికి జన్మించిన ఇతర కవులందరిలోనూ, ప్రకృతి సౌందర్య కవిగా కాళిదాసు నిస్సందేహంగా అత్యున్నత స్థానంలో నిలుస్తాడు. మీరు ప్రకృతిలోని అత్యంత మధురమైన అందాలను, కవితా చిత్రణలోని అర్థవంతమైన సంక్షిప్తతను, రంగులమయమైన ప్రకృతి దృశ్యాలను  అద్భుతమైన పుష్పాలతో విరాజిల్లే ప్రకృతి సామ్రాజ్యాలను ఆస్వాదించాలనుకుంటే, అతని కవితలన్నింటినీ మీకు వినిపించే అవకాశాన్ని నాకు ఇవ్వమని కోరుతున్నాను. అతని కవితల ద్వారా ప్రకృతి దృశ్యాలను మీకు కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపించాలంటే, అది భారతదేశమంతటా  దాని నదుల వెంబడి మిమ్మల్ని పర్యటనకు తీసుకువెళ్ళినంత గొప్ప అనుభూతిని ఇస్తుంది. ఒక భారతీయ విమర్శకుడు ఎత్తి చూపినట్లుగా, కాశ్మీర్‌లో పెరిగే ఒక ప్రత్యేకమైన పువ్వును వర్ణించిన ఏకైక కవి కాళిదాసు.

అందుకే రైడర్ ఇలా అంటాడు, “కవితా ప్రవాహం అరుదైనదేమీ కాదు; మేధో పట్టు కూడా అంత అసాధారణమేమీ కాదు; కానీ ఈ రెండింటి కలయిక ప్రపంచం ప్రారంభమైనప్పటి నుండి బహుశా పన్నెండు సార్ల కన్నా ఎక్కువ కనపడలేదు. ఈ సామరస్యపూర్వకమైన కలయిక ఆయనలో ఉన్నందువల్ల, కాళిదాసు అనక్రియాన్, హోరేస్, షెల్లీలతో కాకుండా, సోఫోక్లిస్, వర్జిల్, మిల్టన్‌ల సరసన నిలుస్తాడు.” లోతైన, జాగ్రత్తతో కూడిన అధ్యయనం లేకుండా ఏ మనిషి కూడా ఆయనలా రాయలేడని కూడా స్పష్టమవుతోంది. ఆయన విస్తృతమైన విద్య, అపారమైన సంస్కృతి గల వ్యక్తి. పన్నెండేళ్ల అధ్యయనం అవసరమని నమ్మే వ్యాకరణ శాస్త్రంలో ఆయన ప్రావీణ్యం సంపాదించారు; నాటకశాస్త్రం, అలంకారశాస్త్రంపై ఉన్న రచనలలో ఆయన నైపుణ్యం సాధించారు; ఆయనకు తత్వశాస్త్రంలోని అత్యంత లోతైన వ్యవస్థలు తెలుసు, ఖగోళశాస్త్రం, న్యాయశాస్త్రంలోని ప్రాథమిక అంశాలు తెలుసు. అదే సమయంలో, ఒక ఖండమంతా విహరించడానికి, సూక్ష్మంగా పరిశీలించడానికి ఆయన సమయం కేటాయించుకున్నారు. ఆ వ్యక్తి యొక్క అన్ని కోణాలలోనూ, ఈ విశిష్టమైన గుణగణాల సమతుల్యత ఆయనకు సహాయపడుతుంది. ఈ విధంగా ఆ గొప్ప భవభూతి తన జీవితమంతా మూడు నాటకాలను నిర్మించడంలో గడిపాడు; ఆయన ఎంతటి మహోన్నత ఆత్మ అయినా, తన శ్రమలోని అతి నిశిత పరిశీలన వలనే బాధపడ్డాడు. ఈ విషయంలోనూ, ఇతర విషయాల్లోనూ, కాళిదాసు తన మేధో సమతుల్యతను, ఆధ్యాత్మిక చొరవను కాపాడుకున్నాడు: దీనికి ఎంతటి గొప్ప ఆత్మశక్తి అవసరమో, ఒక మేధావి వర్గంతో అభిప్రాయ భేదం చూపే దురదృష్టం కలిగిన ప్రతి ఒక్కరికీ తెలుసు.

కాళిదాసు హృదయానికి చెందిన గొప్ప కవి, ఒక అత్యంత గొప్ప నాటకకర్త. అదే సమయంలో, కాళిదాసు కవిత్వంలో ప్రకాశవంతమైన ప్రకృతి అత్యంత యథార్థంగా మానవరూపం దాల్చింది; మిల్టన్ కవిత్వంలోని వలె విశాలంగా గంభీరంగానూ, వర్డ్స్‌వర్త్ లేదా టెన్నిసన్ కవిత్వంలోని వలె సూక్ష్మంగా అందంగానూ, తనలో ఆకర్షణలతో పాటు సంగీతం కూడా నిండి ఉంది. కుమారసంభవంలోని మూడవ స్కంధంలో శివుని వంటి ఉదాత్తమైన వర్ణనలకు, సంతే స్కంధంలో పార్వతి వంటి అందమైన వర్ణనలకు తగినట్లుగా ఆయన కవిత్వం సాధించే గంభీరమైన, శ్రావ్యమైన గంభీరత సాటిలేనిది. గోథే కవిత్వం గురించి బీథోవెన్ చెప్పిన మాట కాళిదాసు కవిత్వానికి నూటికి నూరుపాళ్లుగా వర్తిస్తుంది – అది కేవలం అర్థంతోనే కాకుండా లయతో కూడా మనపై ప్రభావం చూపుతుంది. వర్డ్స్‌వర్త్ లాగే, కాళిదాసు కూడా నిత్యజీవితంలోని విషయాలను, సంఘటనలను సుందరంగా తీర్చిదిద్దాడు. ఆయన గొప్ప గేయ కవులలో ఒకడు. ఆయన చారిత్రక కవిత్వంలో నిష్ణాతుడు – స్కాట్ రచించిన ‘లార్డ్ ఆఫ్ ది ఐల్స్’ వంటి కవిత్వంలో. ఎందుకంటే, ఆయన తన రఘువంశ లిఖిత రికార్డులను అనుసరించవలసి వచ్చింది, అయినప్పటికీ ఆ రికార్డులు కూడా ఇతిహాస ధోరణిలో, కల్పిత పరాక్రమవంతులతో నిండి ఉన్నాయి. షేక్స్‌పియర్, మిల్టన్‌లు రెండు రకాల సొనెట్‌లను సృష్టించినట్లయితే, కాళిదాసు తన మేఘదూతంలో ఒక కొత్త ప్రక్రియను సృష్టించాడు. అందువల్ల మనం ఏ కవిని తీసుకున్నా, కాళిదాసు అతనికి సమానంగా నిలుస్తాడు. కాళిదాసు ప్రతిభ కవిత్వంలోని అన్ని విభిన్న రంగాలలో అత్యున్నత శ్రేణిలో వ్యక్తమవుతుంది. రైడర్ ఆయనను మిల్టన్‌తో సమానంగా పరిగణించాడు. మిల్టన్ ప్రధానంగా ఏమైతే ఉన్నాడో, కాళిదాసు కూడా అదే – ఒక ఇతిహాస రచనా కవి. మిల్టన్‌కు ఉన్న గొప్ప పాండిత్యం, అంతకంటే ఎక్కువే కాళిదాసుకు కూడా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే ఆయన ఆనాటి పోకడలకు వ్యతిరేకంగా శ్రమించడంలో అతి నిష్ఠకు దూరంగా ఉన్నాడు. మరియు మిల్టన్‌లో లేనిది కూడా కాళిదాసు – ఒక గొప్ప మానవ కవి.

కాళిదాసు హిందూ సంస్కృతికి సారాంశంగానూ, ఆ సంస్కృతికి అత్యంత ప్రియమైన కవిగానూ విశ్వవ్యాప్తంగా ప్రశంసించబడ్డాడు. శకుంతల వివాహం మొదట్లో అనురాగపూరితమైన ఆకర్షణతో కూడుకున్నది, అందుకే ఆమె అందుకు తగిన కష్టాలను అనుభవించాల్సి వచ్చింది; కఠినమైన అనుమానం  దీనమైన అవమానాల ద్వారా ఆమె ప్రేమలోని కేవలం శారీరక ఆకర్షణ తొలగిపోయి పవిత్రమైనప్పుడు మాత్రమే, ఆమె నిజమైన ఆనందాన్ని పొందింది. ఆ గొప్ప పరీక్ష తర్వాత, బాధాకరమైన అనుభవాల వల్ల మరింత సౌందర్యవతిగా, ధైర్యవంతురాలిగా  మృదుస్వభావిగా మారి ఆమె ఆ ఆనందానికి అర్హురాలైంది. మరొక ఉదాహరణను పరిశీలిస్తే, ‘కుమారసంభవం’లో, కేవలం ఒక సాధారణ స్త్రీగా ఉన్న పార్వతి శివుని ప్రేమను పొందలేకపోయింది; తన సౌందర్యంపై ఆమెకు ఉన్న అల్పమైన విశ్వాసం (అహంకారం అని కూడా అనవచ్చు) దెబ్బతిన్న తర్వాత, ఆమె తన అందం వ్యర్థమని భావించి దానిని నిందించుకుంది; అవమానం, సేవ తపస్సు ద్వారానే ఆమె చివరకు ఆ మహాదేవుని ప్రేమను పొందింది. అటు శివుడు కూడా తపస్సు ద్వారా కలిగిన గొప్ప ఆలోచనా శుద్ధి మరియు మనశ్శుద్ధితో ఆ మధురమైన బాధ్యతను స్వీకరించడానికి సిద్ధమయ్యాడు; తద్వారా వారి ప్రేమ ఫలితంగా, దురాక్రమణదారులైన రాక్షసులను ఓడించగల ఒక వీరుడు (కుమారస్వామి) జన్మించాడు. కాళిదాసు కేవలం ప్రేమ గురించే కాకుండా, అంతకంటే లోతైన ప్రేమ మరియు శాంతి గురించి కూడా గొప్పగా వర్ణించాడని ఇది తెలియజేస్తుంది. అందుకే దివంగత శ్రీ వి. కృష్ణస్వామి అయ్యర్ ఇలా అనేవారు: “కాళిదాసు యొక్క అత్యుత్తమ రచనల గురించి తెలియని వ్యక్తికి హిందూ సంస్కృతి యొక్క నిజమైన అంతరార్థం గురించి ఏమీ తెలియనట్టే.”

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -21-6-26-ఉయ్యూరు .

కవి కాళిదాసు(త్రివేణి)-1

ఎస్. బాలకృష్ణన్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

మహాభారతం, రామాయణం నిస్సందేహంగా మన గొప్ప కావ్య వారసత్వాలు, కానీ కాళిదాసు మన అత్యున్నత కవి.

కాళిదాసు గురించి రాస్తూ ఆర్థర్ రైడర్ ఇలా అంటారు: “సజీవ ప్రకృతిలోని అంశాలను ఆయనంత కచ్చితంగా గమనించిన మనిషి ఈ భూమిపై అరుదుగా మాత్రమే కనిపించాడు; అయితే ఆయన కచ్చితత్వం శాస్త్రవేత్తది కాదు, కవికి సహజమైనది.” రైడర్ చెప్పింది అక్షరాలా నిజం. ఎందుకంటే కాళిదాసు ఒక ఖండంలోని పూలు, చెట్లు, సెలయేర్లు  ప్రకృతి దృశ్యాలను సూక్ష్మంగా తెలుసుకున్నాడు; అంతకంటే ముఖ్యంగా, వాటిని సహానుభూతితో గమనించాడు. మంచుతో కూడిన వైభవం, స్వచ్ఛత, అద్భుతమైన గంభీరత మరియు అపారమైన శక్తి కలిగిన హిమాలయాలు; శాశ్వతమైన మంచుతో గాలి పాడే సంగీతం; చల్లని హిమాలయ పవనాలు; గంగ  చల్లని, మృదువైన తుంపర్లతో నిండిన గాలి; సుదూర మలయ పర్వతాల నుండి వీచే వెచ్చని దక్షిణపు గాలి; పర్వత ప్రాంతపు పైన్ చెట్లను తాకుతూ ప్రవహించే పవిత్ర గంగ – ఇవేవీ మాత్రమే మన కవి దృష్టిని ఆకర్షించలేదు. చిన్న చిన్న సెలయేర్లు, అతి చిన్న పూలు కూడా ఆయన దృష్టిలో నిలిచాయి; కేవలం కురిసే వర్షాలు, మేఘాలే కాదు, ఇంకా ఎన్నో ఆయన పరిశీలనలో ఉన్నాయి; ఒక గొప్ప వ్యక్తి మాటల్లో చెప్పాలంటే, ఆయన పూల కన్నీటిని కంటికి కనిపించే ముత్యాలుగా మార్చాడు.

ఇప్పటివరకు సాధారణ పాఠకుడు కూడా రైడర్‌తో ఏకీభవిస్తాడు. కానీ రైడర్ మరో అడుగు ముందుకు వేసి – అది చాలా పెద్ద అడుగు – ఇలా అంటారు: “కాళిదాసు , డార్విన్ మధ్య సమావేశాన్ని ఊహించుకోవడం చాలా ఆనందదాయకం. వారు ఒకరినొకరు సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకునేవారు; ఎందుకంటే ఇద్దరిలోనూ ఒకే రకమైన ఊహాశక్తి, పరిశీలించిన వాస్తవాల సంపదతో పని చేసింది.” మరి ఆ ఇద్దరు మహానుభావుల మధ్య అంత భారీ వ్యత్యాసం ఎందుకు ఉంది? ఒకరు గొప్ప విప్లవకారుడిగా ఉంటూ సహజ చరిత్ర (natural history) రంగాన్నంతటినీ తన సొంతం చేసుకున్నట్లుగా ఎందుకు నిలిచారు? మరొకరు గొప్ప కవులలో ఒకరిగా – కవిత్వంలోని వివిధ విభాగాలలో ఆయన సాధించిన అద్భుత విజయాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే అత్యున్నత కవిగా – ఎందుకు నిలిచారు? మహాకావ్య రచన, నాటకం  భావగీతాల రచనలో సమానమైన ప్రతిభ చూపిన కవి, అలాగే ‘మేఘదూతం’లో ఒక కొత్త ప్రక్రియను సృష్టించడం ద్వారా కవిత్వ రచనలోనూ వినూత్నతను ప్రదర్శించిన కవి ఆయన.

రస్కిన్ దీనికి సులభంగా సమాధానం ఇస్తారు. మన కవి జ్ఞానంలోని కచ్చితత్వం ఆయన భావోద్వేగాల సున్నితత్వంతో మిళితమై ఉండేది; రస్కిన్ కోరుకునేది సరిగ్గా అదే.

ఇక సరళమైన కీట్స్ సంగతి? గర్వంతో కూడిన తత్వశాస్త్రం ఒక దేవదూత రెక్కలను ఇంద్రధనస్సుకు కత్తిరిస్తుందని ఆయన అన్నారు. ఒకవేళ ఆయన కుమార-సంభవంలో సౌందర్య శాశ్వతత్వపు వర్ణనలను, సూర్యాస్తమయం, పర్వతాలపై సంధ్యా సమయం, రాత్రివేళల చిత్రాలను, వసంతం మరియు ప్రేమల సాటిలేని చిత్రాన్ని చదివి ఉంటే ఎలా భావించి ఉండేవారు? వాటన్నిటిపై కాళిదాసు శైలి  మాయాజాలం ప్రసరించింది! కాళిదాసు ఏ దేవదూత రెక్కలనూ కత్తిరించలేదు: కేవలం ప్రేమతో తరచుగా మెరుగుపడి, ఒక స్త్రీ సాన్నిధ్యంతో సౌందర్యవతియై, ప్రకృతిచే తిరిగి పవిత్రపరచబడిన ఒక ఉదాత్తమైన మానవ సౌందర్యాన్ని మాత్రమే కత్తిరించాడు. నిజానికి కాళిదాసు ఇంద్రధనస్సు నుండి ఏ దేవదూత రెక్కలనూ సృష్టించలేదు, కానీ అస్తమిస్తున్న సూర్యుని కాంతితో ఒక వారధిని నిర్మించాడు – అయితే దీనితో కీట్స్ సంతోషించి ఉండేవాడు:

చూడు నా ప్రియతమా, ఎలా సూర్యుడు

జలాలపై కంపింపజేసే కిరణాలతో

పశ్చిమ ఆకాశం నుండి ఇప్పుడు ప్రారంభించాడు

సరస్సుపై బంగారు వంతెనను.

(రైడర్ అనువాదం).

ఈ సందర్భంలో (కాళిదాసుని ‘ప్రకృతి కవిత్వం’ అనే అంశానికి సంబంధించి) నేను ఇప్పుడు ఒక ఉదాహరణను ఉదహరిస్తాను – నాకు తెలిసినంతవరకు ఇది విమర్శకుల దృష్టి నుండి తప్పించుకుంది – ఎందుకంటే దీని వెనుక ఉన్న కవి ప్రేరణ, ఏమాత్రం పట్టించుకోని పాఠకుడికి కూడా నిస్సందేహమైనది. కాళిదాసు తన రఘువంశంలో రామాయణమనే సుదీర్ఘ ఇతిహాసాన్ని ఆరు చిన్న సర్గలుగా సమర్థవంతంగా, అద్భుతంగా కుదించాడు. ఈ పరిమితమైన పరిధిలోనే, విజయవీరుడిని అతని పూర్వీకుల నగరానికి తిరిగి తీసుకువెళ్తున్నప్పుడు, గగన రథం ప్రయాణించే దృశ్యాలను, రాజ్యాలను వర్ణించడానికి అతను ఒక పూర్తి సర్గను (పదమూడవది) కేటాయించాడు. ఇలియడ్ మరియు ఒడిస్సీ రెండింటి కంటే రెండింతలు పొడవైనదిగా భావించబడే తన ఇతిహాసంలో వాల్మీకి స్వయంగా ఈ విజయయాత్రను కేవలం ఒక చిన్న అధ్యాయంలోనే వర్ణించాడు. ఇప్పుడు కాళిదాసు దీనిని మాత్రమే విస్తృతం చేసి, తాను మాత్రమే ఇవ్వగల సౌందర్యాన్ని దీనికి ప్రసాదించాడు. అందువల్ల, అతని సంక్షిప్త కథలో ఇది నిజంగా చాలా ప్రముఖ స్థానాన్ని ఆక్రమించింది. దీని ప్రాముఖ్యత మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే దీనికి ముందున్న సర్గ కూడా ప్రత్యేకంగా సంక్షిప్తమైన కథనం. విశాలమైన, సూక్ష్మమైన సౌందర్యం గల దృశ్యాలన్నింటినీ ఎంత వేగవంతమైన, అద్భుతమైన చిత్రణతో మనకు అందించారు! కానీ గమనించండి: దీనికి అనవసరంగా ఎక్కువ భాగం కేటాయించబడలేదా? అవును; ఎందుకంటే? ఎందుకంటే కాళిదాసు ప్రకృతిని ఎంతగానో ప్రేమిస్తాడు;  ఇక్కడ అతను తన ఉత్తమమైన దానిని ఆమెపై కురిపిస్తాడు. అతను ప్రేమ  స్త్రీల కంటే ఎక్కువగా ఆమెను ప్రేమిస్తాడు. అతని కవితా స్వభావంలో ప్రేమ కంటే ప్రకృతి ప్రేమే ఎక్కువ భాగం ఉంటుంది.  ఏదైనా అతివేశపూరితమైన వాంఛ—అతను చెప్పినట్లుగా ‘అచంచల సంకల్పం గల భయంకరమైన దేవుడు’ అయిన శివునిపైకి పాకినట్లుగా, అలాంటిది ఏదైనా అతని వక్షస్థలంపైకి పాకితే—దాని అమాయక సంతానంతో కూడిన బాహ్య ప్రకృతిపై ప్రేమతో,  శాశ్వతమైన దానిపై ధ్యానంతో అణచివేయబడి, తిరిగి శాంతపరచబడి, ఉన్నతీకరించబడి, పవిత్రపరచబడింది.

కాళిదాసు రచించిన గొప్ప కావ్యాలలో ‘రఘువంశం’ ఒకటి; అందులో పదమూడవ సర్గ అత్యంత రమణీయమైన వాటిలో ఒకటి. ఇది ఆ కవి  గొప్పతనాన్ని చక్కగా చాటిచెబుతుంది. ఈ సర్గకు సంబంధించిన ఒక విశేషం గురించి ఇంతకుముందు భాగంలోనే ప్రస్తావించాము. ఇప్పుడు మళ్ళీ మన ఊహలో ఆ విమానంలో ప్రయాణిస్తూ, కింద కదులుతున్న దృశ్యాలను తిలకిద్దాం. మేఘాల మధ్య ఎగురుతున్నప్పుడు సముద్రపు గాలిలోని తాజాదనాన్ని, చల్లని ఆకాశపు స్పర్శను అనుభవిస్తూ, కింద గర్జిస్తున్న సముద్రపు గంభీరమైన ధ్వనిని మనం వింటాము. సముద్రం వెనక్కి తగ్గుతుండగా భూమి కనిపించే దృశ్యం మనల్ని మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది; ఇప్పుడు మనం పవిత్రమైన ప్రయాగ క్షేత్రం పైన ఉన్నాము, ఇక్కడే రెండు పవిత్ర జలధారలు కలుస్తాయి:

ఓ నిర్దోషమైన అంగసౌష్టవం కలిగిన నా ప్రియతమ సీతా,

ఇక్కడ చూడు, పవిత్ర గంగానది స్వచ్ఛమైన తరంగాలను

నీలి రంగు యమునా నదీ జలాలతో కలసిపోతుండగా,

తన సవతితో (యమునతో) కలిసి గంగ ప్రవాహం భిన్నంగా మారడాన్ని చూడు.

ఇది ఒక ముత్యాల హారంలా కనిపిస్తోంది,

అందులో పచ్చల కాంతి మిళితమై మెరుస్తోంది;

మరికొన్ని చోట్ల, తెల్లని తామర పూల మాలలా,

మధ్యమధ్యలో నీలి తామరలు పొదిగినట్లుంది;

అక్కడ మానస సరోవరం నుండి వచ్చిన రాజహంసల వరుస,

ముదురు బూడిద రంగు రెక్కలున్న హంసల మధ్య కనిపిస్తోంది;

ఇక్కడ తెల్లని గంధం పూసిన నేలలా,

నల్లని గంధపు అలంకరణలతో కూడిన ఆకులతో ఉన్నట్లుంది;

అక్కడ, ఆ దృశ్యం ఎంతో అందంగా,

చీకటి అంచుల మధ్య వెన్నెల కాంతిలా భాసిస్తోంది;

మరికొన్ని చోట్ల, శరదృతువు మేఘాల తెల్లని రేఖల్లా,

వాటి మధ్యలో స్వచ్ఛమైన ఆకాశం కనిపిస్తున్నట్లుంది;

ఇక్కడ ఇది శివుని స్వరూపంలో ఒక భాగంలా అనిపిస్తోంది,

పవిత్ర భస్మంతో పూర్తిగా అలంకరించబడి,

నల్లని పాములతో శోభిల్లుతున్నట్లుగా; ఆహా, ఇలా

ఆ రెండు జలధారల కలయిక అద్భుతమైన శోభను సంతరించుకుంది.

చాలామంది ఇది కాస్త అతిశయోక్తి అని అనుకోవచ్చు. కానీ ప్రతి ఉపమానం ఆ రెండు నదీ ప్రవాహాల రంగులు వేర్వేరు చోట్ల కలిసే విధానంలోని సూక్ష్మ భేదాలను స్పష్టం చేస్తుంది. కాళిదాసు దృష్టిలో అనంతమైన మహత్తరమైన దానికి, అనంతమైన సూక్ష్మమైన దానికి మధ్య ఎప్పుడూ పెద్ద దూరం లేదని ఇది మనకు ఎంతటి శక్తివంతమైన మాటలతో చెబుతుందో కదా! జలధారల కలయిక అతనికి ముత్యాల హారంలా, తామర పూల మాలలా, పక్షుల సమూహంలా, అలంకారప్రాయమైన పత్రాలలా, వెన్నెల మరియు నీడలలా, మేఘాలలా, చివరగా సాక్షాత్తు శివుడిలా అనిపిస్తుంది. ఈ విషయాన్ని నేను మరీ ఎక్కువగా విశ్లేషించదలుచుకోలేదు. ఒకవేళ అతను ఆ గొప్ప సమన్వయాన్ని (Great Equation) సాధించి ఉండకపోతే, పక్షులను, తామరలను మరియు శివుడిని ఎలా అనుసంధానించగలిగేవాడు? కాళిదాసు నమ్మకం  సత్యంపై మీకు ఏమైనా సందేహం ఉందా? ఒకవేళ ఉంటే, నా మాట క్లుప్తంగా ఇదీ: కవి  అంతర్దృష్టి ఎప్పటికీ విఫలం కాదు; వెళ్లి అణువు మరియు నక్షత్రాలకు సంబంధించిన విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని చదవండి.

‘జీవజాలం  పరస్పర అనుసంధానం’ (web of life) గురించి చాలామందికి అవగాహన ఉన్నప్పటికీ, డార్విన్ అల్లినంత అద్భుతంగా దానిని ఎవరూ ఆవిష్కరించలేదనేది ఒక సాధారణ నానుడి. కవికి అంతర్దృష్టులే సరిపోతాయి; సకల జీవరాశిలోనూ, విశ్వంలోనూ అంతర్లీనంగా ఉన్న ఐక్యతా సూత్రాన్ని కాళిదాసు అనుభూతి చెందాడు. అతని దృష్టిలో, మానవ జీవిత నాటకం విశ్వవ్యాప్త జీవన నేపథ్యంతో కూడుకున్నది. టాగూర్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, మానవ జీవితం ప్రకృతి యొక్క సంగీత సామరస్యానికి అనుగుణంగా సాగుతుంది. మళ్ళీ టాగూర్ మాటల్లోనే చెప్పాలంటే, “వేసవి సాయంత్రం నాటి చంద్రకిరణాలు – జలధారల కలకలారావాలతో ప్రతిధ్వనిస్తూ – ఆ సంగీతాన్ని తమ సొంత రాగంలో ఒక భాగంగా స్వీకరిస్తాయి. ఆ లయకు అనుగుణంగా కదంబ వనం ఊగుతూ, ఋతువు తొలి చల్లని వర్షంలో మెరుస్తూ ఉంటుంది; సుగంధ పుష్పాల పరిమళాన్ని మోసుకొచ్చే దక్షిణపు గాలులు తమ మృదువైన కలకలారావంతో దానికి హాయిని చేకూరుస్తాయి.” ఇలా, మానవ ప్రేమకు సంబంధించిన అతని చిత్రణ ఒక ‘అనంతమైన కాన్వాస్’ (విశాలమైన నేపథ్యం) పై రూపుదిద్దుకుంటుంది. ‘కుమారసంభవం’లోని మూడవ సర్గ దీనికి అత్యంత బలమైన నిదర్శనం.

అతని దృష్టిలో మనిషి ప్రకృతి నుండి వేరు చేయలేనివాడు. రైడర్ చెప్పినట్లుగా, కాళిదాసును కేవలం మానవ హృదయ కవి అనలేము, అలాగే కేవలం ప్రకృతి సౌందర్య కవి అని కూడా అనలేము. “అతనిలో ఈ రెండు లక్షణాలు దాదాపు రసాయనిక సమ్మేళనంలా కలిసిపోయాయి,” అని రైడర్ అంటారు. “నేను అస్పష్టంగా చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తున్న విషయాన్ని ‘మేఘదూతం’ (Cloud-Messenger) అద్భుతంగా సంక్షిప్తీకరిస్తుంది. దాని పూర్వభాగం ప్రకృతి సౌందర్య వర్ణన అయినప్పటికీ, అందులో మానవ భావోద్వేగాలు పెనవేసుకుని ఉంటాయి; ఉత్తర భాగం మానవ హృదయ చిత్రణ అయినప్పటికీ, ఆ చిత్రం ప్రకృతి సౌందర్య నేపథ్యంతో రూపుదిద్దుకుంటుంది.” అందువల్ల, వర్డ్స్‌వర్త్ వంటి గొప్ప కవులు, మానవుడు తన చుట్టూ తాను ఎంతగా కేంద్రీకృతులైతే—ప్రపంచం అతనికి అంతగా భారంగా అనిపిస్తే—ప్రకృతి నుండి అంతగా దూరం అవుతాడని నిరాశావాదానికి దగ్గరగా ఉన్న అభిప్రాయాన్ని కలిగి ఉండగా, కాళిదాసు దీనికి విరుద్ధమైన అభిప్రాయాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. మానవుడు అహంకారిగా ఉండనివ్వండి, కానీ తన ప్రియురాలి కోసం ప్రేమను దూరం చేసుకోకుండా ఉంటే చాలు, అప్పుడు ప్రపంచంలో అంతా సవ్యంగా ఉంటుంది. ప్రేమే—అదే పరిష్కారం. స్త్రీ పురుషులు ప్రేమించుకున్నంత కాలం ప్రపంచంలో అంతా సవ్యంగానే ఉంటుంది!2 సకల ప్రాణుల పట్ల సానుభూతి, తమ ప్రియమైన వారిపై ఉండే నిజమైన మరియు గాఢమైన ప్రేమ నుండే పుడుతుందని కాళిదాసు అంటారు – ఆ ప్రేమ కలయికలో ఉన్నా, వియోగంలో ఉన్నా సరే.

ఇప్పుడు మనం దీనిని ఆయన రచనల నుండి ఉదాహరిద్దాం. మానవాళి  స్వార్థపూరిత ప్రయోజనాలు – ఇవే వర్డ్స్‌వర్త్‌ను “ప్రకృతిలో మనకు చెందినది చాలా తక్కువగా కనిపిస్తుంది” అని ఆవేదనతో అరవడానికి కారణమయ్యాయి – ఈ అహంభావం, ప్రకృతిలో సానుభూతిని వెతుక్కోవడానికి ప్రయత్నిస్తుందని,  అది స్త్రీల విషయంలో అత్యంత సుందరంగా ఆ పని చేస్తుందని కాళిదాసు అంటారు. మనం స్త్రీల విషయంతోనే ప్రారంభిద్దాం,  కలయికలోని ప్రేమ అనే ఆనందకరమైన సందర్భాన్ని తీసుకుందాం.

IIఆ దృశ్యాన్ని ఊహించుకుందాం. సూర్యాస్తమయ వేళలో ఒక అందమైన యువతి వద్దకు మనం వెళ్ళి ఆమెను అడుగుదాం,

ఓ కన్య, ఓ కన్య, మధురంగా నవ్వుతున్నదానా,

సంధ్యా చీకటిలో మూసుకుపోతున్నట్టుగా,

ఓ సుఖ కన్య, ఏ గొప్ప ఆలోచన

నిన్ను అలా నవ్వేలా, ఆనందంగా, మధురంగా నవ్వేలా చేస్తోంది?

దానికి కాళిదాసుని శిష్యురాలు జవాబిస్తుంది, “అయ్యా”–ఆమె ఇప్పుడు సూర్యాస్తమయ వేళలో పగటిపూట వికసించిన కలువ పువ్వు వైపు చూపిస్తూ–”అయ్యా, కలువ పువ్వు ఇప్పుడు మూసుకుపోతోంది, కానీ ఉదయాన్నే అది ఎంత సంతోషంగా ఉంటుందో,” ఆపై ఆమె పాడుతుంది,

కలువ పువ్వు మూసుకుపోతోంది, ఓ,

కలువ పువ్వు నెమ్మదిగా మూసుకుపోతోంది–

ఇప్పుడు తన ప్రియమైన తలను అయిష్టంగా వంచుతోంది:

పాపం! తన ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా–ఓ ఎంత అయిష్టంగా ఉందో

తేనెటీగకు స్వాగతం పలికే తన ద్వారం మూయడానికి!

అయినా ప్రియమైన కలువ పువ్వు, ఉదయపు గాలి వీచినప్పుడు అది మళ్ళీ వికసిస్తుంది,

మరియు ప్రియమైనదానా! ఉదయాన్నే అది ఎంత సంతోషంగా తల ఎత్తుకుంటుంది!

అప్పుడు ఆమె ధన్యురాలు అవుతుంది

తేనెటీగకు తన వక్షోజాలను తెరిచినప్పుడు.

ఈ విధంగా, కాళిదాసు నాయిక తన స్త్రీ జాతి వారి భావాలలోని సౌందర్యాన్ని ఎరిగినందున, నిమ్న జీవరాశుల పట్ల సానుభూతి చూపుతుంది.

III

కాళిదాసును ‘కాళిదాస రచనలన్నింటినీ చదవండి’ అని మనం అభ్యంతరం తెలిపి ఉంటే, ఆయన కేవలం ఇలా కేక వేసి ఉండేవారు: “ప్రతి రకమైన జీవితం ప్రేమ  ఐదు అంకముల మహానాటకం కాదా—ఆరాటం (లేదా, మీరు కోరుకుంటే ఆకర్షణ), కలయిక, పరిపూర్ణత, చుట్టూ ఉన్న సకల ప్రాణులపై ప్రభావం (సంతోషకరమైన మనో పరివర్తన);  దానికి ఆవల ప్రేమ యొక్క విజయం? . . . ప్రేమ అనే భావనతో ఆత్మలో ఎవరు నూతనోత్తేజం పొందరు? ప్రేమ  లోతైన, సరళమైన జ్ఞానం ఏ దుఃఖాలను నయం చేయదు? ప్రేమ తప్ప మరేది జీవితాన్ని ఆనందమయం చేస్తుంది? ప్రేమ తప్ప మరేది ప్రకృతిలో అత్యంత లోతైన సౌందర్యాలను, గొప్ప సత్యాలను, అద్భుతమైన ప్రణాళికలను కనుగొంటుంది? ప్రేమ తప్ప మరేది మనిషిని సానుభూతితో మిగిలిన సృష్టితో ఏకం చేసి, వాటి పట్ల అతని ప్రేమను, దయను విస్తరింపజేస్తుంది?” మొదలైనవి.

ఇప్పుడు మనం మనం మొదలుపెట్టిన విషయానికి తిరిగి వచ్చాము, అదేమిటంటే, సకల ప్రాణుల పట్ల సానుభూతి అనేది మన ప్రియమైన వారిపై ఉండే నిజమైన ప్రేమ నుండి పుడుతుంది; ఇప్పుడు మనం ఉదాహరణలను పరిశీలిద్దాం. అతని దాసీల విషయానికి తిరిగి వద్దాం. తన దాసత్వంలో సంతోషంగా ఉన్న అతని ప్రియురాలిని మనం చూశాము;  ఆమె పెదవుల నుండి ఉప్పొంగి వస్తున్న ఆమె పాటను మనం విన్నాము. ఇప్పుడు అతని ప్రేమికురాలి వ్యధను విందాం; ప్రియునిచే విడిచిపెట్టబడిన ఆమె, తన బాధను పాటల ద్వారా కాస్తయినా తగ్గించుకోవాలని ఒక కరుణరసభరితమైన పాటను ఇలా పాడుతోంది:

ఓ ఝుమ్మని మోగే అతిథీ, మధుపమా!

వాడిపోయిన రంగు గల ఆ మామిడి పూవును ముద్దాడావు,

నీ శక్తిమేర సర్వస్వం దానికే ధారపోశావు,

అయినా, అది నిన్ను కోరిన ఆ ఒక్క వరాన్ని,

ఎంతో సున్నితంగా దానికి అనుగ్రహించావు,

నీ అనురాగపు మత్తునంతటినీ దానికి పంచావు,

సువాసనలు వెదజల్లే గాలి వీచే చోటికి ఎగిరిపోయే చంచల స్వభావం కలవాడా!

మరి ఇప్పుడు ఆ కపట స్వభావం గల తామర పువ్వుకు

ఎలా ఆకర్షితుడివయ్యావు, అయ్యో!

దాని హృదయంలో ప్రేమ లేదని నాకు తెలుసు,

కానీ అక్కడ దొరికే తాజా మకరందం తీయగా ఉంటుందని నువ్వు భావిస్తున్నావు;

అయ్యో, ఇలాంటి ఆకర్షణలకు నువ్వు లొంగిపోతావా?

కొత్త మకరందం కోసం పాత దానిని మర్చిపోతావా?

ఇక్కడ ఈ దుఃఖిత కన్య, సుఖ కన్య ఉపయోగించిన అదే పువ్వు-తేనెటీగ భావనను ఉపయోగిస్తుంది. కానీ, స్త్రీలకు వసంతమే ఎల్లప్పుడూ స్ఫూర్తి అని అంగీకరించకపోయినా, అదే భావన ప్రతి సందర్భంలోనూ దాదాపుగా మౌలికంగా, పాతబడిన పునరావృతంలా కాకుండా ఉండేలా మార్పు చేయబడింది.

అందువల్ల, స్త్రీల విషయంలో, అతని మాటలు కాళిదాసు స్వంత దృక్కోణం నుండే నిరూపించబడ్డాయి. స్త్రీల విషయంలో ఇది చాలా మంచిది. కానీ పురుషుల విషయంలో, ఆ పురుషులు కాస్త అతిగా ధ్యానమగ్నమయ్యే ధోరణితో కనిపిస్తారు, అది ఒక పురుషునికి తగనిది. అయితే విమర్శకుడి పని కవి యొక్క భావనను ఎత్తి చూపడమే కానీ దానిని విమర్శించడం కాదు.

సశేషం

మీ గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -21-6-26-ఉయ్యూరు 

వ్యక్తిగా కాళిదాసు(త్రివేణి )-2(చివరిభాగం )

రచన: ఎం. ఆర్. సంపత్కుమారన్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

రాజసభతో పరిచయం ఉన్నప్పటికీ, ఆయన సామాన్య ప్రజల జీవితంలోని కష్టసుఖాలకు లేదా వారి లోకానికి దూరంగా ఉండిపోలేదు. ‘శకుంతల’ నాటకంలో ఆయన చిత్రించిన జాలరి పాత్ర చిన్నదే అయినప్పటికీ, సామాన్య ప్రజల మనస్తత్వాన్ని ఆయన ఎంత లోతుగా అర్థం చేసుకున్నారో అది తెలియజేస్తుంది. ఆ జాలరి వృత్తిని చూసి పోలీసులు ఎగతాళి చేసినప్పుడు, అతను జ్ఞానయుక్తమైన మాటలతో వారిని మందలిస్తాడు. రక్తపాతంతో కూడిన జంతు బలులు ఇవ్వడానికి వెనుకాడని సున్నిత హృదయుడైన బ్రాహ్మణుడి ఉదాహరణను అతను ప్రస్తావిస్తాడు. ఆత్మ యొక్క నిజమైన విలువను ఇతర ప్రమాణాలతో కొలవాలి. చేపలు పట్టడం క్రూరమైన పని కావచ్చు, కానీ తన పూర్వీకుల వృత్తిని అనుసరించడం నేరం కాదు. ఆ వాదనలో చివరికి ఆ జాలరిదే పైచేయి అవుతుంది. ఆయన రచనలలో సామాన్య ప్రజలకు సంబంధించిన మరిన్ని దృశ్యాలు కూడా కనిపిస్తాయి. “చెరకు తోటల నీడలో వరి పంటను కాపాడే” పల్లెటూరి యువతులు పాటల ద్వారా రఘు మహారాజు కీర్తిని గానం చేస్తారు. అవంతి ప్రాంతంలోని వృద్ధులు తమ పాతకాలపు ప్రేమ గాథలను చెప్పుకుంటారు (మేఘదూతం). మలకూట ప్రాంతంలోని రైతుల భార్యలు, ఎలాంటి కృత్రిమమైన హావభావాలు లేకుండా, వర్షాన్ని మోసుకొచ్చే మేఘాలను ఆసక్తితో కూడిన చూపులతో ఆహ్వానిస్తారు (మేఘదూతం). శీతాకాలంలో, “పండిన పంటను ఇంటికి చేర్చే హడావిడితో గ్రామాలు కళకళలాడుతుంటాయి” (ఋతుసంహారం). రాజు జారీ చేసే ఆప్యాయతతో కూడిన ప్రకటనలను ప్రజలు సరైన సమయంలో కురిసే వర్షంలా స్వాగతిస్తారు (శకుంతల). కాళిదాసు పరిశీలనా దృష్టి రాజులు, రైతులు, జ్ఞానులైన మునులు, లౌకిక వ్యవహారాల్లో మునిగి తేలే బ్రాహ్మణులు, అణగారిన జాలర్లు  అధికారం చలాయించే పోలీసులు ఇలా అన్ని వర్గాల ప్రజలనూ స్పృశించింది. ఆయన ఎంచుకున్న ఇతివృత్తాలకు అనుగుణంగా ఉన్నత వర్గాల స్త్రీపురుషుల గురించే ఎక్కువగా రాసిన మాట వాస్తవమే అయినప్పటికీ, సామాన్య ప్రజానీకం ఆయనకు అపరిచితులు కాదు. కాళిదాసు కేవలం రాజసభలకే పరిమితమైన కవి కాదు.

మానవాళి పట్ల ఆయనకు ఉన్న ఆసక్తి విస్తృతమైనది; కేవలం ‘మానవ జీవితంలోని విషాద గీతాన్ని’ వినడంతోనే ఆయన సంతృప్తి చెందలేదు. ప్రకృతిలోని అన్ని కోణాలు ఆయనను ఆకట్టుకున్నాయి. హిమాలయాల ఔన్నత్యం, గంగానది గంభీర ప్రవాహం, అడవిలో పులులు మరియు సింహాల ఉధృతమైన కదలికలతో పాటు, చిన్న పువ్వులు, ఆకులు, పండ్లు, కలకలలాడే సెలయేరు ఆడుకుంటున్న జింక వంటి దృశ్యాలను కూడా ఆయన మన కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రించారు. ప్రతి దృశ్యం సౌందర్యంతో నిండి ఉంటుంది; అంతేకాక, ఆయన పరిశీలన మరియు వర్ణనలో సాటిలేని కచ్చితత్వం ఉంటుందని అవి నిరూపిస్తాయి. దీనికి ఉదాహరణలను కనుగొనడం కష్టం కాదు. ప్రొఫెసర్ రైడర్, ఇతర అంశాలతో పాటు, ‘మేఘదూత’లోని ‘డీప్ రివర్’ (గభీర నది) ప్రస్తావనను ఉదహరించారు:

కానీ, ఆమె మబ్బుల తెరను దొంగిలించి తీసివేయి,

ఆమె రెల్లు గడ్డి ఆ వస్త్రాన్ని పట్టుకున్న చేతుల్లా కనబడుతున్నా,

ఆమె సౌందర్యాన్ని దాచడానికి

మరియు ఇక్కడ నేటి వేగరాజులు బహుశా చూసే, కానీ అంత సులభంగా వ్యక్తపరచలేని దాని వర్ణన ఉంది:

రథం ముందుకు, ముందుకు సాగిపోతుండగా,

నా తలతిరిగిన కళ్ళకు ఆ చిన్న మెరుపులు పెద్దవిగా కనిపిస్తాయి.

రెండుగా చీల్చబడినది అస్పష్టంగా మారి కలిసిపోయినట్లు అనిపిస్తుంది;

ప్రకృతిలో వంకరగా ఉన్నది నిటారుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

నా పక్కన ఉన్నవి ఒక్క క్షణంలో కనబడతాయి

దూరంగా, దూరంలో ఉన్నవి దగ్గరగా.

అయితే, వైభవం , సౌందర్యం రెండింటినీ సమానంగా ప్రదర్శించగల అతని కల్పనాశక్తి పరిధి గురించి మాట్లాడటమే మనకు మరింత సముచితం. ఒకవైపు, కైలాస పర్వతాన్ని శివుని ‘సమూహ నవ్వు’గా వర్ణించడంలో ఉన్న ఔన్నత్యాన్ని చూడండి:

అంత ప్రకాశవంతంగా దాని శిఖరాలు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తాయి

దేవతల నిత్య నవ్వుకు రూపమూ, పదార్థమూ ఇవ్వబడినట్లు.

(మేఘదూత)

లేదా కుమార-సంభవంలోని ప్రారంభ పంక్తులను చూడండి:

సుదూర ఉత్తర దిక్కున ఉన్న దేవా, హిమ పర్వత శ్రేణి

ఇతర పర్వతాలపై రాజఠీవిగా నిలుస్తుంది;

భూమి యొక్క కొలదండము, విశాలమై, నిర్విఘ్నమై, తూర్పు, పడమర సముద్రాలలో కలిసిపోతుంది.

దీనికి భిన్నంగా, శకుంతల ముఖరేఖల చుట్టూ తిరుగుతున్న తుమ్మెదను ఉద్దేశించి దుష్యంతుడు చేసిన సుందరమైన సంబోధనను గమనించండి; ఇది మనకు కరోలిన్ గీత రచయితల సౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

ఆత్రుతగా ఉన్న తేనెటీగలా, నువ్వు మెల్లగా ఎగురుతావు

వణికే కనురెప్ప అంచుపై,

కంపించే చెంప వైపు.

ఆమె చెంప చుట్టూ మెల్లగా ఝుమ్మని తిరుగుతూ,

ఆమె చెవిలో గుసగుసలాడుతూ, నువ్వు వెతుకుతావు

అందించాల్సిన రహస్యాల కోసం.

ఆమె చేతులు అటు ఇటు నిన్ను తాకుతుండగా, నువ్వు ఒక ముద్దును దొంగిలిస్తావు,

ప్రేమే సర్వస్వం, తేనెను తయారుచేసేవాడా.

నాకు ఆమె పేరు తప్ప మరేమీ తెలియదు,

ఆమె కులం తెలియదు, ఆమె ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో తెలియదు–

ఓ నా ప్రత్యర్థి, ఆమెను తీసుకో.

ఇక మరో ప్రశ్నకు వస్తే, కాళిదాసు మతం ఏమిటి? హిందూమతం అనే పేరు అనేక శాఖలను, దృక్కోణాలను తనలో ఇముడ్చుకుంది. కాళిదాసు శైవుడని తరచుగా సూచించబడింది, మరియు ఢిల్లీకి చెందిన పండిట్ లక్ష్మీధర్ యొక్క ఇటీవలి రచనలో కాళిదాసు విశ్వాసాన్ని కాశ్మీర్ శైవం యొక్క ప్రత్యాధిజ్ఞ తత్వంతో గుర్తించడానికి ఒక ప్రయత్నం జరిగింది. అయితే, అంతరార్థాన్ని గ్రహించాలనే ప్రలోభాన్ని మనం జయిస్తే, కాళిదాసు ఏ సంకుచిత వర్గవాది లేదా మూర్ఖపు ఉత్సాహి కాదనే నిర్ధారణకు రావడం అనివార్యం. ఆయన వేదాంతం యొక్క విస్తృత మౌలిక సూత్రాలను అనుసరించినట్లు కనిపిస్తుంది: అయినప్పటికీ ఆయన ఏ నిర్దిష్ట సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించాడో కచ్చితంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. శివుడు, విష్ణువు మరియు బ్రహ్మ ముగ్గురూ ఆయనచే సమానంగా పూజించబడతారు: మ ఆయన దృష్టిలో ప్రతి ఒక్కరూ, సకల మతాలు ప్రస్తావించే ఆ ఒక్క పరమ సత్యానికి కేవలం ఒక నామం మరియు ప్రతీక మాత్రమే. “మనం అంచనా వేయగలిగినంత వరకు,” అని ప్రొఫెసర్ రైడర్ రాశారు, “కాళిదాసు కలహాలు సృష్టించే వర్గాల మధ్య అందరి పట్ల సానుభూతితో, ఎవరి పట్ల మతోన్మాదం లేకుండా సంచరించారు.” మౌలిక సూత్రాలపై ఈ విశ్వాసం, సంకుచిత దురభిమానం నుండి ఈ స్వేచ్ఛ ఆయన ఆలోచనలన్నింటికీ ఒక ప్రశాంతమైన నేపథ్యాన్ని ఇస్తాయి: కానీ ప్రొఫెసర్ కీత్ సూచించినట్లుగా, ఇది ఆయనను ఉపరితలవాదిగా మార్చదు. ఆయన రచనలలో సమాజంపై గానీ, విధి నిర్ణయాలపై గానీ తిరుగుబాటు, లేదా స్నేహరహిత విశ్వంపై అసహనపూరిత నిరసనలు మనకు కనిపించనంత మాత్రాన, ఆయనకు మానవ జీవితంలోని లోతైన భావాల గురించి తెలియదని మనం చెప్పలేము. ఆయన శోక చిత్రణలన్నింటిలోనూ ఒకరకమైన సంయమనం కనిపిస్తుంది. ప్రియజనులను కోల్పోయిన తీవ్రమైన వేదన కూడా తరచుగా విశ్వాసం మరియు నిస్పృహ అనే విస్తృత నేపథ్యం ముందు ఉంటుంది, ఇది ఆ వేదన యొక్క వ్యక్తిగత తీవ్రతను తగ్గిస్తూనే, దాని స్థాయిని పెంచుతుంది. కర్మను నమ్మడం, విశ్వ క్రమం యొక్క న్యాయంపై విశ్వాసం ఉంచడం, వ్యతిరేకంగా కనిపించే అన్ని సాక్ష్యాలు ఉన్నప్పటికీ, అది అతివిశ్వాసంతో కూడిన ఆశావాదానికి పాల్పడటంతో ఎంతమాత్రం సమానం కాదు. గొప్ప కవిత్వం నిశ్చయంగా నిరాశను కీర్తించడానికి పర్యాయపదం కాదు. అయినప్పటికీ, వేదాంతం యొక్క గొప్పతనం  సమగ్రత ఉన్నప్పటికీ, కాళిదాసు, గొప్ప కవులందరిలాగే, జీవితం యొక్క అంతిమ రహస్యం పట్ల సున్నితంగా ఉండేవాడు. సన్యాసిగానో, స్వప్న తత్వవేత్తగానో కాకుండా, కాళిదాసు (ఒకవేళ ఈ సూచన చేయగలిగితే) కళా రంగాల నుండి యోగి యొక్క పారవశ్య అనుభవం వైపు ప్రయాణించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆలోచన గ్రహించలేని లోతైన విషయాల గురించి దుష్యంతుడు కేవలం ఒక సూచనతో, అంతకు మించి ఏమీ చెప్పకుండా ఇలా అంటాడు:

మధురమైన దృశ్యాల ఎదుట,

లేదా శబ్దాల సామరస్యం ముందు,

మానవుడు ఎన్నడూ సంతృప్తిని మరచిపోతాడు,

విచారకరమైన వాంఛలకు బంధించబడి.

జ్ఞాపకాలు తప్పక ఉంటాయి

భూమిపై చూడని విషయాలవి,

ప్రకృతి యొక్క గాఢమైన ఇష్టాలు,

పుట్టుకకు పూర్వపు ప్రేమలు.

ఇప్పటివరకు, మనం కవి వ్యక్తిత్వంలోని కొన్ని లక్షణాలను గ్రహించాము,  అతని మతాన్ని అర్థం చేసుకునే మన ప్రయత్నంలో, బహుశా మనం అతని హృదయానికి సాధ్యమైనంత దగ్గరగా వచ్చాము. అయినప్పటికీ మనం తెలుసుకున్నది అంత ఎక్కువేమీ కాదు,  మనం గీస్తున్న ఈ రూపురేఖల పరిమాణాన్ని గ్రహించడానికి, లెస్లీ స్టీఫెన్ షేక్స్‌పియర్‌ను అడిగినట్లుగా అతనిని అడగడం అవసరం: అతను ఎవరిని పోలి ఉన్నాడు? అతను ఏ మానసిక రకానికి చెందినవాడు? అతను అతీంద్రియ అనుభవాలలో లీనమైన ఒక యోగియా, లేదా ఎల్లప్పుడూ తన దేవుడిని కీర్తించడంలో నిమగ్నమైన భక్తుడా? ప్రేమ గురించి  దానిపై తన అసహ్యం గురించి కూడా రాసిన భర్తృహరిలా అతను భోగవిలాసాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడా? ఆయన ఒక లక్ష్య సాధన స్పృహతో, తన కవిత్వం పట్ల గర్వంతో ఉన్నారా? భవభూతి వలె, కొద్దిమందే అయినా తగిన తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక ప్రేక్షకవర్గాన్ని ఎంచుకుంటున్నారా? టాగోర్ సూచించినట్లుగా ఆయన ఒక కఠినమైన నీతివాదా? లేక సౌందర్యారాధనను నమ్మేవారా? తన భావాలలో సన్యాసిలా కాకుండా స్వేచ్ఛాజీవిగా ఉన్నారా?

ఇలాంటి ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఆయన రచనలు మొత్తంగా మనపై కలిగించే ముద్రను మనం విశ్లేషించాల్సి ఉంటుంది. ఈ ముద్ర, ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, అద్భుతమైన సమతుల్యత  సామరస్యంతో కూడుకున్నది. ఆయన ఆత్మలో ఎటువంటి వైరుధ్యాలు కనిపించవు; ఇతర సామర్థ్యాలను నిర్లక్ష్యం చేస్తూ ఒకే సామర్థ్యం అసాధారణంగా అభివృద్ధి చెందడం కనిపించదు. ఆయనలో తనలో తానే చీలిపోయిన ఇల్లు గానీ, సందేహాలు, అపనమ్మకాలతో నిండిన హామ్లెట్ గానీ మనకు కనిపించవు. ఆయన గొప్ప హాస్యం ‘వెర్రితనానికి దగ్గరైనది’ కాదు. ఆయన ప్రతిభ వివేకవంతమైనది, స్పష్టమైన దృష్టి కలది; దాని సమతుల్యత, నిలకడలోనే ఎంతో సుందరమైనది. ఆయన తన కాలంలోని సమస్త జ్ఞానాన్ని తన పరిధిగా భావించిన పండితుడు, కానీ పాండిత్య భారం ఆయనపై తేలికగానే ఉండేది: ఆయన ఒక ఆస్థానీకుడు  సంస్కారవంతుడు, నిమ్నవర్గాలు  నిరక్షరాస్యుల సాంగత్యంలో కూడా ఇబ్బందిగా భావించేవాడు కాదు;  మానవ సాంగత్యాన్ని తృణీకరించని ప్రకృతి ప్రేమికుడు. ఆయన ఎంతమాత్రం తీవ్రమైన ఆధ్యాత్మికవేత్త లేదా భక్తిపరుడు కానప్పటికీ, ఆ పదానికి నిజమైన అర్థంలో మతభక్తి గలవాడు. ఆయన స్వభావంలోని ఈ విశిష్టమైన సమతుల్యత కారణంగానే, ఆయన అన్ని మానవ సమస్యలను ప్రశాంతతతో, వివేకంతో పరిష్కరిస్తారు. ఆయన కేవలం ఆవేశాన్ని గానీ, నిరాశను గానీ ఎన్నడూ కీర్తించలేదు. ఆయన శృంగార ప్రేమను విశ్వసించారు  శకుంతలలో తొలిచూపు ప్రేమ వికసించడాన్ని అందంగా చిత్రించడానికి ఏ కళనూ వదల్లేదు. కానీ, బాధలచేత శుద్ధి చేయబడని అన్ని ఆవేశాల యొక్క అశాశ్వత స్వభావం గురించి కూడా ఆయనకు తెలుసు. మొదటి అంకంలోని దుష్యంతుడు, ఆరవ అంకంలోని దుష్యంతుడు భిన్నమైనవారు (కనీసం ఈ విషయంలోనైనా టాగోర్ వాదన నిజం). ఎన్నో వివాహాలు చేసుకున్న ఆ రాజుకు, శకుంతల అతని అనేక సాహసాలలో ఒకటి మాత్రమే: నిర్లక్ష్యానికి గురైన రాణి హంసవతి ఒక పాటలో దీనంగా అడిగినప్పుడు మనకు ఈ రహస్యం తెలుస్తుంది: “తాజా తేనె తీయగా ఉంటుందని నాకు తెలుసు. కానీ మీరు మర్చిపోగలరా?” పశ్చాత్తాపం మరియు బాధ ఈ అశాశ్వతమైన ఆవేశాన్ని మరింత శాశ్వతమైనదిగా మారుస్తాయి: మరియు రాజు తాను దాటిన అగ్నిపరీక్ష వలన హోదాను పొందుతాడు. అలాగే శకుంతల కూడా. లోకరీతుల గురించి ఏమీ తెలియని ఆమె, మొదట్లో “మొక్కలు, పువ్వుల వలె తనను తాను మరచిపోయి, ప్రకృతి ప్రేరణలకు విధేయంగా” ఉంటుంది. కానీ మరీచిలోని దివ్యమైన ఆశ్రమంలో చిత్రీకరించబడిన, పరిత్యజించబడిన భార్య యొక్క చివరి చిత్రం, ఎన్నో భావాలతో నిండి ఉంది. అది ఆమె ఆత్మశక్తిని, ఆమె శీలంలోని సహజమైన స్వచ్ఛతను వెల్లడిస్తుంది; సుదీర్ఘమైన వియోగ పరీక్ష ఈ రెండింటినీ మరింత ప్రస్ఫుటంగా బయటపెట్టింది. కాళిదాసు రజోగుణాన్ని అవగాహనతో చూశాడు: కానీ ప్రేమను గౌరవించాడు. ‘సౌందర్యమనే బాహ్య వస్త్రాలన్నింటినీ తొలగించి, సద్గుణమనే స్వచ్ఛమైన తెల్లని కాంతివలయంతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రేమ’ కోసమే ఆయన తన కళలోని అత్యుత్తమ వనరులను కేటాయించాడు. కుమార-సంభవంలో రజోగుణానికి, తపస్సుకు మధ్య శాశ్వతమైన వైరుధ్యం చిత్రీకరించబడింది, కానీ ఆ సంఘర్షణ నుండి నేర్చుకోవలసిన పాఠం ఆత్మరతి కాదు, శరీరాన్ని కఠినంగా దండించడం కూడా కాదు. టాగోర్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, “ప్రేమ యొక్క అంతిమ లక్ష్యం సద్గుణమేనని ఆయన ప్రకటిస్తాడు.”

కాళిదాసులో అద్భుతమైన హాస్యస్ఫూర్తి ఉందని ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు; ఇది ఆయనకున్న సమతుల్యత మరియు ఔచిత్య భావనల ఫలితం. ఆయన నాటకాలలోని విదూషకులు కేవలం సాధారణ పరిహాసాలు మాత్రమే కాకుండా అంతకంటే లోతైన విషయాలు మాట్లాడతారు. ఆ కవి హాస్యం దేవతలను కూడా వదలదు. ‘విక్రమోర్వశీయం’లోని విదూషకుడు ఇలా అంటాడు: “స్వర్గం ఎవరికి కావాలి? అక్కడ తినడానికి గానీ, తాగడానికి గానీ ఏమీ ఉండదు. అది కేవలం చేపల మాదిరిగా కళ్లు మూయకుండా ఉండే ప్రదేశం!” దేవతలు కనురెప్పలు వాల్చరనే ప్రాచీన నమ్మకాన్ని ఉద్దేశించి ఈ మాట అంటారు. ఇక ‘కుమారసంభవం’లో సాక్షాత్తు శివుడినే లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసిన ఒక అద్భుతమైన నిందాత్మక ఘట్టం ఉంది; అందులో శివుడి జటాజూటం, విచిత్రమైన వేషధారణ మరియు ప్రవర్తనలను ధైర్యంగా ఎగతాళి చేస్తారు. ఈ విమర్శను చేసినవారూ, దానికి గురైనవారూ ఒకరే కావడం వల్ల ఆ ఘట్టం మరింత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. ‘శకుంతల’ నాటకంలోని జాలరి సన్నివేశం గొప్ప హాస్యరసానికి (farce) అద్భుతమైన అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. కాళిదాసు కేవలం హాస్యరచయిత మాత్రమే కాదు; షేక్‌స్పియర్, డికెన్స్ వంటి గొప్ప హాస్యరచయితల మాదిరిగానే ఆయనలో విశాలమైన మానవతా దృక్పథం, ఉదారమైన సహనశీలత ఉన్నాయి.

ఇది ఆ కవి వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన ఒక స్థూల చిత్రణ. అయితే, దీనికి మరిన్ని వివరాలను జోడించి, ఆయన వ్యక్తిగత లక్షణాలను ఏమైనా ప్రత్యేకంగా గుర్తించడం సాధ్యమేనా? ‘షేక్‌స్పియర్ అనే వ్యక్తి’ (Shakespeare the Man) గురించి రాస్తూ, బ్రాడ్లీ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని (తగిన ఆధారాలతో సహా) సూచించారు: ‘బార్డ్ ఆఫ్ ఏవాన్’ (షేక్‌స్పియర్)కు కుక్కలంటే ఇష్టం ఉండేది కాదట. కాళిదాసు విషయంలో కూడా, ఆయనను మనకు మరింత దగ్గర చేసే అంతటి చిన్న విషయం లేదా లక్షణం ఏదైనా ఉందా? కాస్త సంకోచంతోనే అయినా, ఒక విషయాన్ని నేను చెప్పదలుచుకున్నాను: క్రీడ పేరుతో జింకలను చంపడాన్ని కాళిదాసు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. వేటలో ఏదైనా ప్రమాదం లేదా సవాలు ఉన్నప్పుడు మాత్రం ఆయన దాన్ని మెచ్చుకునేవారు. సేనాని భద్రసేనుడు దుష్యంతుడితో ఇలా అంటాడు:

వేటగాడి శరీరం దృఢంగా, బలంగా, చురుకుగా మారుతుంది;

కోపం, భయం మనస్సుపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో

అతను క్రూర మృగాల నుండి నేర్చుకుంటాడు; కదిలే లక్ష్యాలపై

తన నైపుణ్యాన్ని పరీక్షించుకోవడం అతనికి ఇష్టం. అదే జీవితంలో గొప్ప ఆనందం.

అయితే, ఆశ్రమంలోని జింకలను చంపవద్దని దుష్యంతుడిని కోరే ఒక తాపసి (ఋషి) మాటల్లో కాళిదాసు ఉంచిన ఆ అద్భుతమైన ఉపమానాన్ని గమనించండి:

సున్నితమైన జింక ప్రాణానికి,

పదునైన ఉక్కు ఆయుధానికి సంబంధం ఏమిటి? పూల మీద మంటలు విసిరినట్లు ఉంటుంది అది!

రఘువంశంలోని తొమ్మిదవ స్కంధంలో దశరథుని వేట వర్ణన మధ్యలో, కవి అత్యంత హృద్యమైన ఒక సంఘటనను పొందుపరిచాడు. దశరథుడు బాణంతో ఒక లేడిని సంధించడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు: విల్లు ఎక్కుపెట్టి, బాణం సంధించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. సరిగ్గా అప్పుడే, ఆ లేడి ఆడ జింక ప్రమాదాన్ని పసిగట్టి, తన శరీరాన్ని అడ్డుగా పెట్టి తన భర్తను కాపాడుతుంది. ఈ దృశ్యానికి రాజు హృదయం చలించిపోయి, వెంటనే బాణాన్ని అమ్ములపొదిలో తిరిగి పెట్టేస్తాడు. ఇలాంటి భావనే శకుంతల గ్రంథంలో కూడా వ్యక్తమైంది. దుష్యంతుడు ఇలా మధనపడతాడు:

విల్లు ఎక్కుపెట్టి ఉంది, బాణం దగ్గరలోనే ఉంది:

అయినా నేను వంచలేను

తమ స్నేహితురాలితో మృదువైన చూపులు పంచుకుంటున్న లేడి పిల్లల ముందు ఆ ధనుస్సును.

ఆ స్నేహితురాలు మరెవరో కాదు, శకుంతల. వినోదం పేరుతో అమాయక జంతువులను అర్థరహితంగా వధించడాన్ని కాళిదాసు తీవ్రంగా ద్వేషించడానికి కారణం ఏదో రోగగ్రస్తమైన సెంటిమెంటాలిటీ ప్రేమ కాదు. తన ప్రియురాలైన శకుంతల వియోగంతో దుష్యంతుడు ఆత్మజాలిలో మునిగి ఉన్నప్పుడు, రాజులో పౌరుషం పుట్టించడానికి మాతలి విదూషకుడిని అపహరించినట్లు నటిస్తుంది. భావోద్వేగాల ప్రభావం బలహీనపరుస్తుందని కాళిదాసు గ్రహించినప్పటికీ, వేట క్రీడ తరచుగా దిగజారిపోయే నిష్ఫలమైన నరమేధాన్ని చూసి ఆయన తీవ్రంగా అసహ్యించుకున్నాడు. దుష్యంతునికి చెప్పినట్లుగా, “ఆయుధం యొక్క కర్తవ్యం బాధలో ఉన్నవారిని ఆదుకోవడం, అమాయకులను గాయపరచడం కాదు.” అయినప్పటికీ, కవికి ఉజ్జయినిపై ఉన్న సుప్రసిద్ధమైన ప్రేమ మరొక స్పష్టమైన వ్యక్తిగత లక్షణం. మేఘదూతలో, యక్షుడు మేఘాన్ని, అది దారికి దూరంగా ఉన్నప్పటికీ ఉజ్జయినిని సందర్శించమని ఇలా ఉద్బోధిస్తాడు:

ఓ ఉత్తర మార్గమా, పడమర వైపు ఎగురు!

అందమైన ఉజ్జయినిలోని రాజభవనపు వరండాలను నీవు తృణీకరించవద్దు

మరియు నీ కాంతులకు రెపరెపలాడే మాయా నేత్రాలు,

నీ శృంగార హృదయాన్ని ఆనందపరచకపోతే

నీ దృష్టి వరం నిరుపయోగం

మరియు మళ్ళీ:

ఓ అందమైన ఉజ్జయిని! అవంతికి ప్రసాదించబడిన రత్నమా,

గ్రామ పెద్దలు తమ ఆనంద గాథలు చెప్పుకునే చోట

మరియు పాత ప్రేమకథలు! ఓ ప్రకాశవంతమైన స్వర్గపు భాగమా,

ఒక దేవతా బృందానికి నిలయమా, వారి యోగ్యత

స్వర్గం నుండి పడిపోయినప్పటికీ, భూమిపై స్వర్గాన్ని దించడానికి సరిపోయింది!

కవి ఉజ్జయినిలో జన్మించాడా లేక కాశ్మీర్‌లో జన్మించాడా అనేది వివాదాస్పదమైన విషయం. కానీ అతను తన జీవితంలో కనీసం కొంత భాగాన్నైనా ఆ ప్రాచీన సామ్రాజ్య రాజధానిలో గడిపాడని, దానిని గాఢంగా ప్రేమించాడని మాత్రం నిశ్చయం.

కాళిదాసు యొక్క సౌందర్యం, సున్నితమైన అభిరుచి, మాధుర్యం  భావనిశిత స్పర్శ గురించి భారతదేశంలోని అతని వారసులు ప్రశంసించారు. అతని ఆత్మ ప్రశాంతత, అంతరాత్మ సామరస్యం అనే గ్రానైట్ పునాదిపైనే వారి వాదనలు నిలబడినట్లు అనిపిస్తుంది. సంతోషకరమైన, సమచిత్తమైన స్వభావం అతనికున్న అరుదైన వరంలా కనిపిస్తుంది; అయినప్పటికీ, అతని సానుభూతులు లోతులేనివిగా లేదా పైపైవిగా ఉండేవి కావు. ప్రొఫెసర్ రైడర్ ఇలా వ్రాశారు: కాళిదాసు ‘స్వార్థపరుడుగానూ, సన్యాసిగానూ కాకుండా, ప్రతి సౌందర్య రూపాన్ని గ్రహించే మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలతో, సార్వభౌమమైన  దైవసమానమైన నడకతో స్త్రీపురుషుల మధ్య సంచరించి ఉండాలి.’ ఈ లక్షణాలకు మనం ధర్మంలోని మౌలిక సూత్రాల పట్ల నిజమైన ప్రశంస, తాత్విక మరియు సహనశీలత, విశ్వ సానుభూతిమానవ హృదయ స్పందనల పట్ల అంతర్దృష్టి, కేవలం పాండిత్యాన్ని మించిన జ్ఞాన సంస్కృతి, మాతృభూమిపై ప్రేమ, దాని ప్రకృతి సౌందర్యం వృక్ష, జంతు సంపద పట్ల ఇష్టం, సమతుల్య దృష్టి మరియు చురుకైన హాస్య చతురత, ఉజ్జయిని పట్ల అభిమానం  వినోదం పేరుతో జింకలను నేరపూరితంగా వధించడాన్ని తీవ్రంగా ద్వేషించడం వంటివి జోడిస్తే – బహుశా మనం కవి వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన ఒక స్పష్టమైన చిత్రాన్ని పొందామని చెప్పుకోవచ్చు, ఇది మరీ అస్పష్టంగా లేదు  ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ఆయన రచనల ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంది.

ఈ వ్యాసంలో ఉదహరించిన అనువాదాలు చాలా వరకు ప్రొఫెసర్ రైడర్ నుండి, కొన్ని కేదార్‌నాథ్ దాస్ గుప్తా నుండి మరియు ఒకటి అరబిందో ఘోష్ నుండి తీసుకోబడ్డాయి.

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -20-6-26-ఉయ్యూరు 

—

వ్యక్తిగా కాళిదాసు(త్రివేణి )-1

రచన: ఎం. ఆర్. సంపత్కుమారన్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

ఒక కవి వ్యక్తిత్వంలోని రహస్యాన్ని అతని రచనల ద్వారా తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నించడం సాహసోపేతమైన (లేదా అవివేకంతో కూడిన) పని; కవికి సంబంధించిన వ్యక్తిగత డైరీలు లేదా అతని గురించి వివరంగా రాసిన జీవిత చరిత్రకారులు (బాస్‌వెల్ వంటివారు) అందుబాటులో ఉన్నప్పుడు కూడా ఇది కష్టమైన పనే. ఇక కాళిదాసు విషయంలో అయితే, ఈ ప్రయత్నం మరింత సాహసోపేతమైనది, లేదా ఒక రకంగా చెప్పాలంటే ‘అతి చొరవ’తో కూడినది అవుతుంది. ఎందుకంటే, కాళిదాసు తన గురించి ఎటువంటి డైరీలు గానీ, ఆత్మకథలు గానీ వదిలిపెట్టలేదు; కేవలం మూడు నాటకాలు మరియు నాలుగు కావ్యాలు (ఋతుసంహారం కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంటే) మాత్రమే మిగిలాయి. అంతేకాక, అతని గురించి వివరంగా రాసిన సమకాలీన చరిత్రకారుడు లేదా ‘బాస్‌వెల్’ వంటి వ్యక్తి ఎవరూ లేరు. “కాళిదాసు ఎలాంటి వ్యక్తి?” అనే ప్రశ్నకు సమాధానం వెతకడానికి చేసే ఈ ప్రయత్నానికి, ‘అతి చొరవతో కూడిన కుతూహలం’ తప్ప మరో సమర్థన దొరకదు. అయితే, రచయితల పుస్తకాల ద్వారా మాత్రమే కాకుండా, వారిని వ్యక్తిగతంగా మరింత సన్నిహితంగా తెలుసుకోవాలని కోరుకోవడం ఆధునిక కాలంలో మనకు అలవాటైన ఒక బలహీనత అని గుర్తుచేసుకుంటే, ఈ ‘అతి చొరవ’ అంత పెద్ద తప్పిదంగా అనిపించకపోవచ్చు. తగిన జీవిత చరిత్రకారుడు లేనప్పుడు, మనం మన ఊహలకు స్వేచ్ఛనిచ్చి, ఆ రచయిత గురించి ఒక చిత్రాన్ని సృష్టించుకుంటాం—అది ఆరాధించడానికి కావచ్చు లేదా విమర్శించడానికి కావచ్చు. కేవలం ఒక పేరు మాత్రమే ఉంటే అది మన గౌరవాన్ని లేదా తిరస్కారాన్ని పొందడానికి సరిపోదు. మనం ఇష్టపడే లేదా ద్వేషించే రచయిత మనకు అంతకంటే ఎక్కువ కావాలి: మన మనసులో అతను మాంసపు ముద్దలతో, రక్తంతో కూడిన ఒక మనిషిగా కనిపించాలి; మన ప్రశంసలతో సంతోషపెట్టగలిగే లేదా విమర్శలతో అసహనానికి గురిచేయగలిగే వ్యక్తిగా ఉండాలి. మన భావాలను శూన్యంలో వృథా చేయడం మనకు ఇష్టం ఉండదు; వాటికి ప్రతిస్పందనగా మనుషుల స్పందనలే కావాలి. మనకు విసుగు పుట్టించే రచయితల విషయంలో మాత్రమే మనం ఈ ఆధునిక బలహీనతకు లోనుకాము. చుట్టూ ఉన్నవారి మంచి అభిప్రాయాన్ని కోరుకునే ఏ వ్యక్తీ కాళిదాసు రచనలు తనకు నిద్ర తెప్పిస్తాయని ఒప్పుకోరు కాబట్టి, కాళిదాసును చదివిన వారందరూ—కొంతమంది కఠినమైన, రాజీపడని ‘మేధావులు’ తప్ప—ఏదో ఒక సమయంలో వ్యక్తిగా కాళిదాసును ఊహించుకునే ఆ ‘అతి చొరవ’కు పాల్పడే ఉంటారు.  ఒక జనాదరణ పొందిన దుర్గుణం క్షమించదగినదిగా మారి, గొప్పవారి సాంగత్యంలో పాపం చేస్తున్నామనే భావనను కలిగించినట్లే, దేవదూతలు కూడా అడుగు పెట్టడానికి భయపడే లోకాలలోకి చేసిన ఒక సాహసోపేతమైన వృత్తాంతం ఇదిగో…

అగోచరమైన డైరీలు, రసవత్తరమైన ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు,  మానసిక విశ్లేషణాత్మక జీవిత చరిత్రలు లేని కారణంగా, కాళిదాసు విషయంలో మనం ఆధారపడటానికి కేవలం గాథలు మాత్రమే ఉన్నాయి.  అవి ఒక విచిత్రమైన సమాహారాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. కవి నిరక్షరాస్యుడైన మొరటు మనిషిగా ఉన్నప్పుడు, అతడిని పెళ్లి చేసుకోవలసి వచ్చిన ఒక విద్యావంతురాలైన యువరాణి కథ ఉంది. ఆమె తన ఎగతాళి మాటలతో అతడిని రెచ్చగొట్టి, కవిత్వాన్ని సాధించమని పురిగొల్పింది – ఈ కథ అతని పేరు మీద చేసిన ఒక విస్తృతమైన శ్లేషలా అనిపిస్తుంది. కాళిదాసు  భవభూతిల మధ్య సమావేశాలను ఉల్లాసభరితమైన కాలవిరుద్ధతతో కల్పించి, కవిత్వ దేవత సేవలో వారి పోటీతత్వ ఉత్సాహం గురించి ఆసక్తికరమైన కథనాలను అందించే ఉదంతాలు ఉన్నాయి. చారిత్రక కాలక్రమాన్ని  ఘోరంగా ఉల్లంఘిస్తూ, అతడిని భోజరాజు ఆస్థానంతో ముడిపెట్టే కథలు కూడా ఉన్నాయి. వాటన్నిటిలో, ఫ్రెడరిక్ ది గ్రేట్ కంటే కూడా తన సాహిత్య అభిరుచి గొప్పదని బహుశా గట్టిగా భావించుకునే రాజు మెప్పు పొందడానికి, కవిత్వం రాని ఒక బ్రాహ్మణుడు రచించిన అత్యంత సామాన్యమైన పంక్తులకు కాళిదాసు కవిత్వపు సొబగును ఎలా అద్దాడో వివరించే కథ నాకు బాగా నచ్చింది. ఎలాంటి సాహిత్య అలంకారాలు లేకుండా, ఆ బ్రాహ్మణుడు తన మనసులోని ప్రధానమైన ఆలోచనను రెండు కష్టతరమైన పంక్తులలో సూటిగా వ్యక్తపరిచాడు:

ఓ రాజా, నెయ్యి మరియు రసయుక్తమైన ఆహారాన్ని అందించండి.

కీర్తి శిఖరాగ్రాన ఉన్న ఆ సమయంలో, అతనికి స్ఫూర్తి ప్రవాహం అకస్మాత్తుగా ఆగిపోయింది. అప్పుడు కాళిదాసు ఆ పద్య పాదాన్ని ఒక అద్భుతమైన, అలౌకికమైన భావనతో ఇలా పూర్తి చేశాడు:

మరియు శరదృతువు వెన్నెల వలె స్వచ్ఛమైన తెల్లని పెరుగు.

అంతేకాక, కాళిదాసు ఒక నాలుగు పాదాల పద్యంలో కేవలం రెండు పాదాలు రాయడం వల్ల తన ప్రాణాలనే కోల్పోయాడనే కథ కూడా ఒకటి ఉంది. ఇలాంటి కథలు ఎన్నో ఉన్నాయి.

కానీ, కాళిదాసు జీవించిన కాలాన్ని కనీసం ఒకటి రెండు శతాబ్దాల పరిధిలోనైనా నిర్ధారించడానికి తగిన చారిత్రక ఆధారాలు ఏవీ లేనప్పుడు, ఈ కథలను మనం ఎంతవరకు నమ్మగలం? అతను జీవించిన కాలం గురించి ఊహలు క్రీ.పూ. ఎనిమిదవ శతాబ్దం నుండి క్రీ.శ. ఆరవ శతాబ్దం వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఎంచుకోవడానికి పది శతాబ్దాలకు పైగా కాలం ఉన్నందున, అతని కాలం గురించిన సమస్య దాదాపుగా కేవలం ఊహల మీదనే ఆధారపడి ఉంది. ఆ కవి రచనలలో చరిత్రకు లేదా అతని జీవిత సంఘటనలకు సంబంధించిన ప్రత్యక్ష ప్రస్తావనలు చాలా తక్కువగా లేదా అస్సలు లేవు. తర్వాతి కాలపు కవులలో కొందరిలా కాళిదాసు తన గురించి తాను ఎక్కువగా చెప్పుకునే స్వభావం కలవాడు కాదు; ఆ కవులు తమకు స్ఫూర్తి లోపించినప్పుడు, తమ ఆసక్తికరంగా లేని జీవిత వివరాలను విపరీతంగా చెప్పడం ద్వారా ఆ లోటును పూడ్చుకునేవారు. ‘మాళవికాగ్నిమిత్రం’ నాటక ప్రస్తావనలో, భాసుడు, సౌమిల్లుడు మరియు కవిపుత్రుడు వంటి దిగ్గజాల రచనలు అందుబాటులో ఉన్నప్పటికీ, తాను కొత్త నాటకాన్ని రాస్తున్నందుకు అతను క్షమాపణ కోరుకుంటాడు. విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే, కాళిదాసులో సంకోచాన్ని కలిగించిన ఆ ముగ్గురు కవులలో కనీసం ఇద్దరి నాటక రచనలు ఎలాంటి ఆనవాళ్లు లేకుండా కనుమరుగయ్యాయి. అలాగే, ‘అభిజ్ఞాన శాకుంతలం’లోని మొదటి వాక్యంలో ఒక పాఠాంతరం (reading), సంస్కారవంతుడు  విద్వాంసుడైన విక్రమాదిత్యుని ఆస్థానాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. బహుశా అతని నాటకానికి పెట్టిన ‘విక్రమోర్వశీయం’ అనే కాస్త భిన్నమైన పేరు ద్వారా ఏదో ఒక విక్రమాదిత్యుడిని ప్రశంసించే ఉద్దేశం ఉండవచ్చు. బాహ్య సంఘటనలకు సంబంధించి అతని రచనలలో లభించే ప్రస్తావనలు దాదాపు ఇవే; ఇక్కడితో మనం చరిత్రను పక్కన పెట్టవచ్చు. ఇటువంటి పరిస్థితులలో, ఆ కవి వ్యక్తిత్వాన్ని అంచనా వేయడానికి మనం పూర్తిగా మన సొంత విశ్లేషణల మీదే ఆధారపడాల్సి ఉంటుంది. కఠినమైన తార్కిక రుజువు సాధ్యం కానప్పటికీ, ఆయన రచనలను జాగ్రత్తగా అధ్యయనం చేస్తే, వాటిని రచించిన మేధస్సు గురించి, అది ఎంత అసంపూర్ణమైనదైనా సరే, మనకు కొంత అవగాహన కలుగుతుందనే ఊహతో మనం ముందుకు సాగాలి. అందుకే దేవదూతలు ఈ పనిని చేపట్టరు, తాము అడుగు పెట్టడానికి భయపడే చోట సాహసించేవారికి దానిని వదిలివేస్తారు.

మరి ఆయన రచనలు ఆయన గురించి మనకు ఏమి చెబుతాయి? బహుశా ఒక రచయిత రచనల నుండి సులభంగా గ్రహించగలిగే విషయం ఆయన పాండిత్యం యొక్క విస్తృతి. కాళిదాసు తన పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించకపోయినా, ఆయన విస్తృతమైన పఠనం  బహుముఖ సంస్కృతి గురించి మనకు ఎటువంటి సందేహం లేకుండా చేస్తాడు. ఆయన తన కాలంలోని కవిత్వం  చిత్రలేఖనం, సంగీతం  తత్వశాస్త్రం, వైద్యం  వ్యాకరణం, ఖగోళశాస్త్రం వంటి అన్ని కళలు  శాస్త్రాలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించాడు. అయినప్పటికీ, పాండిత్య ప్రదర్శనకు కనీస ప్రయత్నం గానీ, జీర్ణం కాని జ్ఞానాన్ని అసంగతంగా ప్రదర్శించడం గానీ లేదు. భాషా విన్యాసాల వికారమైన ప్రదర్శనతో ఆయన దేవతల భాషపై తనకున్న సర్వోన్నత ఆధిపత్యాన్ని కించపరచలేదు. ఆయన రేఖాచిత్ర పద్యాలు రాయలేదు, ముందు నుండి వెనుకకు చదివినా, వెనుక నుండి చదివినా ఒకేలా ఉండే పంక్తులు రాయలేదు, ఒకే పద్యం రెండు పూర్తిగా భిన్నమైన కథలను చెప్పేలా చేసే విస్తృతమైన ద్వంద్వార్థాలు రాయలేదు. ఇతర విషయాల్లాగే, ఈ విషయంలో కూడా ఆయన పరిపూర్ణ అభిరుచి ఎప్పుడూ తప్పుపట్టలేనిది. ఆయన అద్భుతమైన శైలి, కళను దాచిపెట్టే ఒక కళచే రూపుదిద్దుకుంది: ఆయన పాండిత్యం ఎన్నో మనోహరమైన భాగాలను మృదువుగా, అందంగా మారుస్తుంది, కానీ ఎప్పుడూ సందర్భానికి తగనిదిగా కనిపించదు. ఆయన కవిత్వం మేధావులది కాదు, అహంకారపూరితమైనది కాదు; అది కేవలం పండితుల స్వర్గం కాదు, అక్కడ ప్రవేశం పొడిపొడిగా ఉండే పాండిత్య ప్రదర్శనల గూఢ వలయానికి పరిమితం కాదు. సంస్కృతంలో కొత్తగా అడుగుపెట్టే వారి చేతిలో రఘువంశం పెట్టబడటంలో ఒక ప్రాముఖ్యత ఉంది. పాండిత్యం, లాంఛనప్రాయమైన అలంకారిక భాష ఉన్నప్పటికీ, తాను రాయవలసిన విద్యావంతులైన, విమర్శకులైన శ్రోతలు ఉన్నప్పటికీ, కాళిదాసు కవిత్వం నూతనమైనది, మౌలికమైనది. ఆయన కవిత్వం ద్వితీయ శ్రేణిది కాదు, సుదూర ప్రాచీన కాలపు కఠినమైన శక్తి నుండి శ్రమతో స్ఫూర్తిని పొందినది కాదు. అది అసలైన నాణెం, సత్య ధ్వనిస్తుంది. అది గడిచిపోయిన మధ్యాహ్నపు జ్ఞాపకాలలో మునిగి తేలుతూ, ఏదో సువర్ణ మధ్యాహ్నాన్ని మనకు గుర్తుచేయదు; కానీ అది స్వయంగా ఒక అద్భుతమైన సాధన యొక్క ప్రజ్వలించే వైభవం. సంక్షిప్తంగా చెప్పాలంటే, కాళిదాసు తన జ్ఞానానికి యజమాని – బానిస కాదు.

అతని రచనల నుండి సులభంగా గ్రహించగలిగే మరో ప్రాథమిక విషయం ఏమిటంటే, అతను ఒక యాత్రికుడు. తన కావ్యాలలో అనేక సందర్భాల్లో అతను భారతదేశం అనే విశాల దేశాన్ని వర్ణించాడు; ప్రతి పంక్తిలోనూ అతని ప్రత్యక్ష పరిజ్ఞానం మరియు వాస్తవ అనుభవం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. కేవలం కాశ్మీర్‌లో మాత్రమే లభించే కుంకుమపువ్వు (కేసరి) గురించి అతను అత్యంత సూక్ష్మమైన వివరాలతో వర్ణించాడు, అలాగే సుదూర దక్షిణ ప్రాంతంలోని గంధపు చెట్ల అడవులను కూడా అతను సందర్శించినట్లు తెలుస్తోంది. భారతదేశ సరిహద్దులకు ఆవల ఉన్న విదేశీయుల గురించి—అంటే పశ్చిమాన గ్రీకులు, పర్షియన్లు  తూర్పున చైనీయుల గురించి—కూడా అతనికి అవగాహన ఉండేది. ‘రఘువంశం’  ‘మేఘదూతం’ కావ్యాలలో కనిపించే భౌగోళిక వివరాలు చరిత్రకారుల దృష్టిని ఆకర్షించాయి; కాళిదాసు తన కాలం నాటి భారతదేశం గురించి ఎంతటి లోతైన అవగాహన కలిగి ఉన్నాడో చెప్పడానికి ఇవి బలమైన సాక్ష్యంగా నిలుస్తాయి. సిస్టర్ నివేదిత పేర్కొన్నట్లుగా, భారతీయ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయాణం ఒక నిజమైన మార్గం; కాళిదాసు చేసిన ప్రయాణాలు అతనికి భారతదేశ చారిత్రక గతంపై అవగాహన కల్పించడమే కాకుండా, అతనిలో గాఢమైన దేశభక్తిని కూడా నింపాయి. తన మాతృభూమిని అతను అపారంగా ప్రేమించాడు. ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు, తూర్పు నుండి పడమర వరకు ఉన్న ప్రతి అంగుళం భూమి అతనికి ఎన్నో అనుబంధాలను గుర్తుచేసేది. నగరాలు, అడవులు, పర్వతాలు  నదుల సౌందర్యం, వాటి గత వైభవపు స్మృతులతో కలిసి, భారతదేశం మొత్తాన్ని కీర్తించేలా ఆ కవిని ప్రేరేపించాయి. రఘు వంశానికి చెందిన చక్రవర్తుల విజయగాథలను వర్ణించడం ద్వారా, కాళిదాసు తన సమకాలీనుల ముందు ఏకీకృత రాజకీయ పాలనలో ఉన్న ఒక ఆదర్శవంతమైన జాతీయ రాజ్య భావనను ఉంచి ఉంటాడని ఊహించడం సమంజసమే.

ఈ కవి ప్రయాణాలు దాదాపుగా భారత ప్రధాన భూభాగానికే పరిమితమైనట్లు కనిపిస్తాయి. సముద్రం గురించి అతను చేసిన ప్రస్తావనలలో ఒక నిజమైన నావికుడికి ఉండే సహజమైన పరిచయం లేదా అనుభవం లోపించినట్లు అనిపిస్తుంది. అతను సముద్రం యొక్క రహస్యాన్ని, శక్తిని మరియు గొప్పతనాన్ని వర్ణించినప్పటికీ, సముద్రయానం చేసే యాత్రికుడికి ఉండే ఆత్మీయత లేదా అలవాటు అందులో కనిపించదు. తన కావ్య రచనను అతను ‘సముద్రపు అలల మీద ఒక చిన్న పడవను ప్రవేశపెట్టడం’తో పోల్చుకున్నాడు. ‘రఘువంశం’లోని పదమూడవ సర్గలో ఒక చిరస్మరణీయమైన పద్యం ఉంది; అందులో పుష్పక విమానం నుండి సముద్రాన్ని చూస్తున్న రాముడు సీతతో ఇలా అంటాడు:

అనంతంగా మారుతూ ఉండే సముద్ర స్వరూపం,

ప్రపంచాన్ని మరియు దాని వైభవవంతమైన రాజ్యాలను కౌగిలించుకుని,

మేధస్సుకు అంతుచిక్కని విస్తృతిని కలిగి ఉంటూ,

దైవ స్వరూపం వలె భయంకరమైనది మరియు గొప్పది…

ఒక గొప్ప కవి మాత్రమే వర్ణించగల రీతిలో కాళిదాసు సముద్రాన్ని వర్ణించాడు. కానీ, ‘ఆచారం’ దాని అనంతమైన వైవిధ్యాన్ని అతని దృష్టిలో పాతబడకుండా చేసింది. అతి సన్నిహిత సంబంధాల వల్ల దాని శృంగారం, మాయ నశించలేదు.

మనం దాదాపు ఖచ్చితంగా గ్రహించగల మరో విషయం ఏమిటంటే, ఆ కవికి రాజసభ, నగర జీవితంతో పరిచయం ఉంది. అతని రెండు నాటకాలలో రాజభవన కుట్రలు ప్రధానాంశంగా ఉన్నాయి. శకుంతలంలో కూడా అంతఃపురం నేపథ్యంలో కనిపిస్తుంది. మాలవికాగ్నిమిత్రలో కాళిదాసు వర్ణించిన నాట్య గురువుల మధ్య అసూయ, రాజసభల వాతావరణంపై అతనికి ఉన్న గాఢమైన పరిజ్ఞానాన్ని వెల్లడిస్తుంది. రాజ వైభవం చుట్టూ ఉండే భయభక్తులను అతను శకుంతలంలోని ఒక శ్లోకంలో సవివరంగా చిత్రించాడు: అదే సమయంలో, శరుంగారవుని ప్రసంగంలో రాజరికం అనే మర్మమైన తేజస్సు వెనుక నిరంకుశత్వం, అన్యాయం దాగి ఉండవచ్చని కూడా అతను చూపిస్తాడు. రాకుమారులు, రాజకీయ నాయకులు ‘మోసం చేయడానికే శిక్షణ పొందుతారు.’ పట్టాభిషేకాలలోని లాంఛనప్రాయమైన వైభవం, రాజ వివాహాలలోని పండుగ వాతావరణం ఆయన అత్యంత మనోహరమైన కొన్ని వర్ణనలకు ఇతివృత్తంగా నిలుస్తాయి. కాళిదాసు తన జీవితకాలంలో అటువంటి కొన్ని కార్యక్రమాలకు హాజరయ్యాడనే ఊహ కూడా అసంభవమేమీ కాకపోవచ్చు. తరచుగా భావించినట్లుగా, హిందూ నాగరికత చరిత్రలో పునరుజ్జీవన దశలో ఉన్న కాలంలో ఆయన జీవించి ఉంటే, ఏదైనా యువరాజు కావాలనుకునే వ్యక్తి స్వయంవరమనే ప్రాచీన వ్యవస్థను పునరుద్ధరించి ఉండవచ్చు. అలాగే, ఇందుమతి తన భర్తను ఎంచుకుంటున్న ఆ చిరస్మరణీయ చిత్రం కూడా ఆనాటి ఒక సంఘటన నుండి ప్రేరణ పొంది ఉండవచ్చు. తన వివాహానికి హాజరైన దేవతలను శివుడు పలకరించిన తీరు వర్ణనలో, ఆస్థానాలలోని విస్తృతమైన దర్పణాలు, వాటి ప్రాధాన్యతా క్రమంలోని సూక్ష్మమైన క్రమశ్రేణులు సూచించబడ్డాయి. “ఆయన బ్రహ్మను తల ఊపి, హరిని మాటలతో, ఇంద్రుడిని చిరునవ్వుతో, అక్కడ సమావేశమైన దేవతలను కేవలం ఒక చూపుతో పలకరించాడు” (కుమార-సంభవ). అతనికి రాజరికపు వేట క్రీడతో కూడా మంచి పరిచయం ఉండేది, అయినప్పటికీ దాని పట్ల అతని వైఖరి గురించి మరింత చర్చించాల్సి ఉంది. అయితే, అతని యుద్ధ వర్ణనలు కచ్చితమైన ఇతిహాస సంప్రదాయంలో ఉన్నప్పటికీ, వాటిలో వాస్తవికత ఛాయలు కొరవడ్డాయి. దీని అర్థం అతను యుద్ధ విలేఖరి పాత్రను ఎప్పుడూ పోషించలేదా? అతని పద్యాలు  నాటకాలలో వర్ణించబడిన యుద్ధాలు, అతని కాలంలోని సంఘటనలకు పరోక్ష సూచనలను కలిగి ఉండవచ్చు: కానీ కనీసం ఒక ఊహాగానం ప్రారంభించడానికి కూడా మనకు తగినంత సమాచారం లేదు.

సశేషం

మీ –గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -20-6-26-ఉయ్యూరు —

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం. ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడు గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య.223 వ భాగం.20.6.26

కాళిదాసు మరియు ప్రకృతి(త్రివేణి )

రచన: కె. బాలసుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

కవి ప్రకృతికి అద్దం పడతాడని అంటారు. భారతీయ, పాశ్చాత్య సాహిత్య విమర్శ రెండూ, ఒక కవి తన రచనలలో వ్యక్తపరిచే ప్రకృతి పట్ల అతని వైఖరిని బట్టి, అతని నిజమైన విలువను  అతని కవిత్వం  అసలు సారాన్ని అంచనా వేస్తాయి. గొప్ప సాహిత్య విమర్శకుడైన దండి, యథార్థమైన కవిత్వంలోని వివిధ ‘అలంకారాల’ను ప్రస్తావిస్తూ, ‘స్వభావజ్ఞానానికి’ గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని ఇచ్చి ఇలా అంటాడు: ‘ప్రకృతి గురించిన సత్యం అన్ని శాస్త్రాల  పరాకాష్ట , అన్ని కవిత్వాలకు ఆదర్శం.’ ఈ దృక్కోణం నుండి చూస్తే, అతిశయోక్తికి తావులేకుండా, అందరికంటే కాళిదాసు ప్రకృతి కవి అని మనం చెప్పవచ్చు. ప్రకృతి పట్ల అతని భక్తి ఆధ్యాత్మిక గౌరవం అనే శిఖరాగ్రానికి చేరి, ధార్మిక విశ్వాసం అనే ఔన్నత్యాన్ని సాధించింది. గొప్ప ఆంగ్ల కవి, వర్డ్స్‌వర్త్, తాను అన్యమతస్థుడిగా పుట్టనందుకు ఒకప్పుడు విచారం వ్యక్తం చేశారు, అలా పుట్టి ఉంటే ప్రకృతిలోని అందమైన అంశాలను అన్యమత భక్తి యొక్క నిజమైన స్ఫూర్తితో ఆరాధించేవాడినని అన్నారు: –

ఓ దేవా, నేను అలా పుట్టి ఉంటే బాగుండేది

పాతబడిపోయిన ఏదో ఒక మతంలో పెరిగిన అన్యమతస్థుడిగా;

అలా అయితే, ఈ ఆహ్లాదకరమైన పచ్చిక బయలులో నిలబడి,

నా ఒంటరితనాన్ని తగ్గించే దృశ్యాలను చూడగలిగేవాడిని.

వర్డ్స్‌వర్త్ కంటే కూడా కాళిదాసు ప్రకృతి యొక్క దైవత్వం పట్ల ప్రగాఢమైన నమ్మకాన్ని కలిగి ఉన్నారు. సంస్కృత రచయితలు అనుసరించిన, తమ ఇష్టదైవాన్ని ప్రార్థించే సంప్రదాయ పద్య ప్రారంభానికి బదులుగా, ఆయన ‘కుమారసంభవ’ను హిమాలయాల దైవత్వాన్ని గంభీరంగా నొక్కిచెబుతూ ప్రారంభిస్తారు. ఈ దైవత్వారోపణ కేవలం కవితాత్మకమైనదని, అంటే అశాస్త్రీయమైనదని లేదా అసత్యమైనదని భావించడం పొరపాటు. ప్రత్యక్ష అనుభూతి నుండి భావనకు పరిణామం చెందడం అనేది విజ్ఞానశాస్త్రంలో ఒక సుపరిచితమైన పద్ధతి. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని వాయువులు బాయిల్ నియమాన్ని పాటిస్తాయని లేదా పాటించవని వర్ణించే తీరు, ఆ నియమం తమ మార్గనిర్దేశం కోసం రూపొందించిన ఒక శాసనం అన్నట్లుగాను,  విజ్ఞానశాస్త్రం తమ అనుకరణ కోసం ఆదర్శ వాయువు అనే ఒక ఆదర్శాన్ని నిర్దేశించినట్లుగాను ఉంటుంది. ఈ భాష, వాయువులు ఆ నియమం యొక్క అక్షర రూపాన్ని ఖచ్చితంగా పాటించడంలో విఫలమవుతాయి కాబట్టి, అవి పరిపూర్ణతలో లోపించాయని సూచిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. అదే ధోరణిలో చెప్పాలంటే, హైడ్రోజన్ పరిపూర్ణతకు అత్యంత సమీపంలో ఉందని, ఆక్సిజన్  నైట్రోజన్ రోజువారీ జీవిత వ్యవహారాలకు సరిపోతాయని,  కార్బన్ డయాక్సైడ్, క్లోరిన్ అనేవి ప్రలోభాలకు లొంగిపోయే పాపులని చెప్పాల్సి ఉంటుంది. కొన్నిసార్లు, మనం నిర్జీవ పదార్థాలను ఏ ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగిస్తామో, ఆ ప్రయోజనాన్ని అవి నెరవేర్చడాన్ని బట్టి వాటికి నైతిక గుణాలను ఆపాదిస్తాము. ఉదాహరణకు, శాస్త్రీయ పరిభాషలో మనం మంచి  చెడ్డ రేడియేటర్లు లేదా మంచి  చెడ్డ ఇన్సులేటర్ల గురించి ప్రస్తావిస్తాము. అవి బాగా రేడియేషన్ ఇవ్వడం లేదా బాగా ఇన్సులేట్ చేయడం వాటి విధి అన్నట్లుగా; సరైన ప్రమాణాలను అందుకోవడంలో ప్రకృతి విఫలమైనట్లుగా మనం వ్యవహరిస్తాము. ఇలాంటి భాషను ఉపయోగించడంలో మరియు ప్రకృతికి నైతిక గుణాలను ఆపాదించడంలో, సైన్స్ అనేది ప్రకృతి గ్రహణాల నుండి ఉద్భవించిన పరిపూర్ణ భావనలతో వ్యవహరిస్తోంది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే, అది ఒక నిర్దిష్ట వస్తువు యొక్క మంచి చర్యను లేదా చెడ్డ చర్యను, ఆ వస్తువు యొక్క పరిపూర్ణ భావన దృక్కోణం నుండి చూసినట్లుగా వివరిస్తుంది. మళ్ళీ, విశ్వం యొక్క అంతర్గత సత్యంతో ఒక నిర్దిష్ట వస్తువుకు ఉన్న సంబంధం గురించిన ఈ పరిపూర్ణ భావననే, హిందూ మత సాహిత్యంలో సుప్రసిద్ధమైన, కవితాత్మకంగా ఉన్నంత శాస్త్రీయమైన ‘అభిమానీ దేవత’ సిద్ధాంతం ధృవీకరిస్తుంది. కాబట్టి, కవి ఈ ప్రకృతి భవిష్యవాణిలో నిమగ్నమైనప్పుడు, అతను కేవలం కల్పనా లోకాలలో సంచరిస్తున్నాడని లేదా అహేతుకత అనే బురదలో కూరుకుపోతున్నాడని మనం భావించవద్దు.

ప్రకృతిలోని నిర్జీవ వస్తువులకు నైతిక లేదా ఆధ్యాత్మిక గుణాలను ఆపాదించినప్పుడు, అలంకార శాస్త్రవేత్తలు ఆ కవి ‘పాథెటిక్ ఫాలసీ’ (భావోద్వేగ భ్రాంతి) అనే అలంకారాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారని అంటారు; కానీ ఇందులో ‘పాథెటిక్’ (దీనమైన) అంశం గానీ, ‘ఫాలసీ’ (తప్పుడు భావన) గానీ ఏమీ ఉండవు. ఈ అలంకారం గురించి చర్చిస్తూ జాన్ రస్కిన్ తన ‘మోడరన్ పెయింటర్స్’ (సంపుటి 3)లో ఇలా అంటారు: “ప్రకృతికి జీవరాశికి ఉండే లక్షణాలను ఆపాదించే మానసిక స్థితి, తీవ్రమైన దుఃఖం వల్ల వివేకం దెబ్బతిన్నప్పుడు కలుగుతుంది. తీవ్రమైన భావోద్వేగాలన్నీ ఇలాంటి ప్రభావాన్నే కలిగి ఉంటాయి. అవి బాహ్య వస్తువుల పట్ల మనకున్న అవగాహనలో ఒక రకమైన అసత్యతను సృష్టిస్తాయి; దీనినే నేను సాధారణంగా ‘పాథెటిక్ ఫాలసీ’ అని పిలుస్తాను.” అయితే ఆయన ఇలా కూడా అంటారు: “మనం ఈ విషయాన్ని నిశితంగా పరిశీలిస్తే, గొప్ప కవులు తరచుగా ఇటువంటి అసత్యతను అంగీకరించరని తెలుస్తుంది.” అందుకే కాళిదాసు ఇలా అంటాడు: “తీవ్రమైన భావోద్వేగంతో కూడిన ఆత్మ సహజంగానే కరుణతో ఉప్పొంగి, చైతన్యవంతమైన  జడమైన ప్రకృతి అంతటినీ తనలో నింపుకుంటుంది.” ఇందులో ఎలాంటి అసత్యత లేదు. (కామార్తా హి ప్రకృతి కృపణాశ్చేతనాచేతనేషు.)

ఒక వస్తువుకు సంబంధించిన సత్యం లేదా వాస్తవికతలో అనేక కోణాలు ఉంటాయి. విజ్ఞానశాస్త్రం  ఇంద్రియ జ్ఞానం ఆ సంపూర్ణ సత్యంలోని ఒక కోణాన్ని మాత్రమే వెల్లడించవచ్చు. ఉదాహరణకు, నారింజ పండ్లను లెక్కించేటప్పుడు గణితశాస్త్రం వాటిని కేవలం ‘అంకెలు’ లేదా ‘యూనిట్లు’గా పరిగణిస్తుంది, భౌతికశాస్త్రం వాటిని పరమాణువులు లేదా విద్యుత్ ఆవేశాల సముదాయంగా చూస్తుంది; కానీ కళ వాటి రంగును, ఆకృతి సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది, అలాగే మతం ఆ వస్తువులకు విశ్వంతో—అంటే సమస్త సృష్టితో—ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. కాళిదాసు సృష్టించిన అత్యున్నత పాత్ర శకుంతల; ఆమె ప్రకృతి ఒడిలో పెరిగిన బిడ్డ. ఆమె అడవిలోని తీగలకు ఆప్తమిత్రురాలు, ఆశ్రమంలోని లేళ్లకు ప్రాణసఖి. ఆమె కేవలం కణ్వ మహర్షికి మాత్రమే కాదు, అటవీ దేవతలకు కూడా పెంపుడు కుమార్తె; శకుంతల విడిచి వెళ్తున్నప్పుడు మహర్షి ఎంతటి తీవ్ర దుఃఖానికి లోనవుతారో, అటవీ దేవతలు కూడా ఆమె నిష్క్రమణ సమయంలో అంతటి గాఢమైన బాధను అనుభవిస్తారని చెబుతారు. శకుంతల తల్లిని ఎలా సంబోధించేవారో, మహర్షి ఆ దేవతలను కూడా అలాగే సంబోధిస్తారు. కవి ఊహలో ఒక అందమైన యువతి  ఒక తీగ రెండూ సౌందర్యానికి ప్రతీకలే. సౌందర్య దృష్టితో చూస్తే అవి రెండూ ఒక్కటే. ‘విక్రమోర్వసీయం’లో వలె, ఒక మాయా స్పర్శ ఆ యువతిని తీగగా మారుస్తుంది. ప్రేమికురాలు తన ప్రియుడిని అంటిపెట్టుకుని ఉన్నట్లుగా, ఆ తీగ చెట్టును చుట్టుకుంటుంది.

కాళిదాసు సాహిత్యంలో ప్రకృతితో మానవునికున్న సంబంధం ఒక సౌందర్యాత్మక  ఆధ్యాత్మిక ఏకత్వం; ఇది మానవుని అంతరంగానికి సంబంధించిన సౌందర్యం, సత్యం  ఆనందాలకు, ప్రకృతిలోని సౌందర్యం, సత్యం  ఆనందాలకు మధ్య ఉన్న మౌలిక ఐక్యతను గ్రహించడం ద్వారా అనుభవంలోకి వస్తుంది. మానవ వ్యక్తిత్వంలోని భావోద్వేగాల కదలికలలోనూ, ప్రకృతిలోని ఆనందకరమైన  అందమైన అంశాలలోనూ ఒకే విధమైన ‘అదృశ్య హస్తం’ (దైవిక శక్తి) యొక్క లీలలను ఒకరు అనుభూతి చెందగలరు. ప్రకృతి పట్ల కవికి ఉన్న దృక్పథం అంతటా ఈ దృఢ విశ్వాసమే కనిపిస్తుంది. సముద్రం  విశాలతను వైభవాన్ని చూసి కవి ఇలా అంటాడు: “విశ్వనాథుడైన విష్ణువు స్వరూపం ఎంతటి అంతుచిక్కనిదో, ఈ అనంతమైన సముద్రం కూడా అంతే అంతుచిక్కనిది.” ‘మేఘసందేశం’లో యక్షుడు తన గాఢమైన భావోద్వేగంతో, దూరంగా ఉన్న అలకా నగరంలోని తన ప్రియురాలికి తన విచారకరమైన ప్రేమ సందేశాన్ని చేరవేయమని మేఘాన్ని వేడుకుంటాడు. ఎందుకంటే, కవి దృష్టిలో, ఒక వ్యక్తిని పూర్తిగా ఆవరించి అతని స్వభావాన్నే మార్చివేసే నిజమైన భావోద్వేగానికి—భావాలు కలిగిన జీవులకు మరియు నిర్జీవమైన ప్రకృతికి మధ్య ఎటువంటి భేదం తెలియదు. ప్రతి మానవ భావన లేదా భావోద్వేగం తన పరిపూర్ణతను  అత్యున్నత స్థాయిని చేరుకున్నప్పుడు, అది విశ్వవ్యాప్తమై, సమస్త సృష్టిలోనూ నిండి ఉన్న ‘విశ్వ చైతన్యం’ (Universal Spirit) యొక్క స్వభావంలో భాగంగా మారుతుంది. శుక మహర్షి  విశ్వవ్యాప్తమైన ఆత్మ స్థితిని వర్ణించేటప్పుడు శ్రీమద్భాగవతం ఈ సత్యాన్ని చక్కగా వ్యక్తం చేస్తుంది. వ్యాస మహర్షి దుఃఖంతో తన కుమారుడిని పిలిచినప్పుడు, ఆ శబ్దం అడవి అంతటా ప్రతిధ్వనిస్తూ చెట్ల ద్వారా తిరిగి వినిపించింది. అక్కడ కవి మానవుడిని దేవుని  అత్యుత్తమ సృష్టిగానూ, ప్రకృతి అనే అందమైన వ్యవస్థలో ఒక భాగంగానూ చూస్తాడు; మానవ హృదయం ఎల్లప్పుడూ ప్రకృతి హృదయంతో ఏకతాళంలో స్పందిస్తుందని అతను గాఢంగా విశ్వసిస్తాడు. శకుంతల గురించి చెబుతూ, కవి ఇలా అంటాడు: ఆమెకు తీగ పూలతో అలంకరించుకోవడం ఇష్టమే అయినప్పటికీ, ఆ తీగలకున్న అందాన్ని (పూలను) తాను దూరం చేయకూడదనే వాటి పట్ల ఉన్న ప్రేమతో ఆమె అలా చేయడం మానేసేది. తన తీగ-మిత్రుల పట్ల ఆమె చూపిన ఆ శ్రద్ధే ఆమెలోని ఆత్మత్యాగ గుణానికి కారణం. అహింసా వ్రతం పాటించే సాధువు కూడా, చెట్లు  మొక్కల పూలను లేదా లేత చిగుళ్లను తన గోళ్లతో తుంచకుండా ఉండటానికి ఇదే విధమైన భావన ప్రేరేపిస్తుంది. ప్రకృతితో మానవునికి ఉన్న అంతర్గత ఏకత్వాన్ని గుర్తించడమే, కవిని మానవ భావాలను, భావోద్వేగాలను  అభిరుచులను తన చుట్టూ ఉన్న వస్తువులకు ఆపాదించి, వాటికి జీవం  ఆనందాన్ని కల్పించేలా చేస్తుంది. ఇది విశ్వం వెనుక ఉన్న చైతన్యంతో ఏకమైన మానవ వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రకృతి అంశాలపై ప్రతిబింబించే ప్రక్రియ. ‘మేఘసందేశం’లో, యక్షుడు ఆ మేఘాన్ని సుదూర నగరమైన అలకకు సుదీర్ఘ ప్రయాణం చేసేలా ప్రేరేపించడానికి, అక్కడ లభించే సౌందర్య ఆస్వాదన అనే ఆనందాన్ని దానికి వివరిస్తాడు. దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో మేఘానికి లభించని ఒక గొప్ప సౌందర్య అనుభూతి—అంటే ఒక అందమైన భవనం  మేడపై వెన్నెల విన్యాసాన్ని ఆస్వాదించడం—అలక నగరానికి వెళ్తే దానికి పూర్తిగా లభిస్తుందని అతను చెబుతాడు. అక్కడ వెన్నెల ఎప్పటికీ మేఘాల చీకటితో కప్పబడదు; ఎందుకంటే ఆ వెన్నెల ఆకాశంలో ఎత్తున ఉన్న చంద్రుని నుండి కాకుండా, నగర శివార్లలో నివసించే శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని నుండి ఉద్భవిస్తుంది. కావ్యంలో మేఘం  గమ్యస్థానంగా అలక నగరాన్ని ఎంచుకోవడంలో ఉన్న విశిష్టత ఇదే.

అయితే, ‘క్రూరమైన  హింసాత్మకమైన’ (red in tooth and claw) ప్రకృతి కోణం పట్ల అతను ఉదాసీనంగా ఉన్నాడు. ఎందుకంటే, అతను ప్రకృతిలో కేవలం మానవ సౌందర్యాన్ని, ఆనందాన్ని  భావోద్వేగాలను మాత్రమే చూశాడు. అతని అభిప్రాయం ప్రకారం, విశ్వం  సత్యం ప్రకృతిలోని భయంకరమైన లేదా వికృతమైన అంశాలలో లేదు.

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -20-6-26-ఉయ్యూరు —

ప్రచార సాహిత్య ప్రవీణ విమర్శన భూషణ శ్రీ గుమ్మలూరు సత్య నారాయణ గారి నా సహస్రమాస జీవిత యాత్రా చరిత్ర.39 వ భాగం.19.6.26.

డెల్టా శిల్పి నదీ మాతృక బ్రహ్మ సర్ ఆర్ధర్ కాటన్ జీవిత చరిత్ర.8 వ భాగం.19.6.26

కాళిదాస మహా కవి అభి జ్ఞాన శాకుంతలం.2 వ భాగం.19.6.26.

వాల్మీకి మహర్షి కృత శ్రీ మద్రామాయణం ఆచార్య పుల్లెల శ్రీరామ చంద్రుడి గారి బాలానందినీ వ్యాఖ్య..222 వ భాగం.19.