ఆంగ్లంలో కవిత్వంఆంగ్లంలో కవిత్వం రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-2(చివరిభాగం )
రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం
అయితే, శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల భాషా పట్టు భిన్నమైనది. ఆమె తన కవితా సామర్థ్యం యొక్క పరిమిత పరిధిని దాటి దేనినీ ప్రయత్నించలేదు కాబట్టి, ఆమె భాషపై పట్టు ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. అప్పటి సరోజినీ చటోపాధ్యాయ తనకు ఇచ్చిన పద్యాల గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా రాశారు: ‘సరోజినీ నాకు అప్పగించిన పద్యాలు రూపంలో నైపుణ్యంతో, వ్యాకరణంలో సరిగ్గా, భావంలో నిష్కళంకంగా ఉన్నాయి, కానీ వాటికి వ్యక్తిత్వం పూర్తిగా లేకపోవడం ఒక లోపంగా ఉండేది. అవి భావనలోనూ, అలంకారంలోనూ పాశ్చాత్యంగా ఉండేవి; అవి టెన్నిసన్ , షెల్లీల స్మృతులపై ఆధారపడి ఉన్నాయి; “వాటిలో కనీసం క్రైస్తవ ధర్మబద్ధమైన సహనభావం కూడా లేదనిపించి, నేను వాటిని నిరాశతో పక్కన పడేశాను.” ఆయన ఇంకా ఇలా అంటారు: “ఆమె ఆంగ్ల శైలిని అనుకరిస్తూ రాసిన రచనలన్నింటినీ చెత్తబుట్టలో పారేయమని నేను సలహా ఇచ్చాను… మన మధ్య-ఇంగ్లాండ్ ప్రాంతపు ప్రకృతి దృశ్యాలలో రాబిన్ స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి, దూరంగా వినిపించే చర్చి గంటల శబ్దాల గురించి రాయడం మానేయమని ఆమెను కోరాను. బదులుగా, పూలు, పండ్లు, చెట్ల గురించి వర్ణించమని, తన కవితలను పర్వతాలు, తోటలు, దేవాలయాల నేపథ్యంలో దృఢంగా నిలపమని, తన సొంత ప్రాంతానికి చెందిన వైవిధ్యభరితమైన ప్రజలను మనకు పరిచయం చేయమని చెప్పాను; మరో మాటలో చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల సాహిత్య దిగ్గజాలను తెలివిగా అనుకరించే యంత్రంలా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నిజమైన భారతీయ కవయిత్రిగా ఉండమని సూచించాను.” శ్రీమతి నాయుడు ప్రచురించిన కవితలు నిజంగానే “రూపంలో నైపుణ్యం, వ్యాకరణంలో కచ్చితత్వం మరియు భావనలో నిర్దోషత్వం” కలిగి ఉంటాయి. కానీ, ఆమె పట్ల పూర్తి గౌరవంతోనే చెబుతున్నాను, ఆమె కవితలలో ఇప్పటికీ ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వ లోపం కనిపిస్తుంది. అవి ఇకపై ఆ ప్రకృతి దృశ్యాలలోని రాబిన్ మరియు స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి ఉండవు…
‘తేలికగా, ఓ తేలికగా మేము ఆమెను మోసుకువెళ్తాము,’
లేదా ఆమె దేవదాసీలను వర్ణించినప్పుడు,
‘ఆనంద పారవశ్యంతో పరవశించి దివ్యంగా ఆయాసపడుతున్న నేత్రాలు
అగ్నితో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆవేశపూరిత వక్షోజాలు,’
ఇది పరిపూర్ణమైన ఛందస్సుతో, స్పష్టమైన భావంతో కూడిన ఒక భారతీయ ఇతివృత్తం,–కానీ ఈ పద్యాలను రాయడానికి ఆమెను ప్రేరేపించిన ఆ బలమైన అంతర్గత ప్రేరణ ఏమిటో అర్థం కాదు. కొన్నిసార్లు, అది తన నలుగురు పిల్లల గురించైనా, వీధుల్లో విన్న ఒక ఆక్రందన గురించైనా, లేదా అంతే సహజసిద్ధం కాని ఒక ఇతివృత్తం గురించైనా, ఆమె ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక కవిత రాయడానికి కూర్చున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆమె ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’లోని ‘అలబాస్టర్’ అనే పద్యాన్ని తీసుకోండి:
ఈ అలబాస్టర్ పెట్టె వలె, దీని కళ
ఒక కాసియా పువ్వు వలె సున్నితమైనది, నా హృదయం,
సున్నితమైన కలలతో చెక్కబడి,
ఎన్నో సూక్ష్మమైన మరియు సున్నితమైన ఆలోచనలతో రూపొందించబడింది.
‘అందులో నేను ఆ సుగంధాన్ని, పరిమళాన్ని దాచుకుంటాను
గాఢమైన, ఉద్వేగభరితమైన జ్ఞాపకాలు కలగలిసిపోయిన…
దాల్చినచెక్క, చందనం, లవంగాల సువాసనల వలె,
పాట, దుఃఖం, జీవితం, ప్రేమల పరిమళాన్ని.’
ఆ క్షణంలో పద్యరూపంలో ఏదో ఒకటి రాయాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి మాత్రమే ఆ పాలరాతి పెట్టెలో స్ఫూర్తిని పొంది ఉండగలడు.
ఆమె వర్ణనలు సాధారణంగా పైపైన ఉంటాయి, ఆమె భావాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సామాన్యమైనవే. ఉదాహరణకు, మనం ‘సోలిట్యూడ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లోని ఈ పంక్తులను చదివినప్పుడు,
‘లోయలకు, పచ్చిక బయళ్లకు, ఎక్కడైతే మాయా చీకటి ప్రవహిస్తుందో
ఒక ప్రకాశవంతమైన మేఘం వక్షస్థలం నుండి బంగారు నదుల వలె’
లేదా,
‘తెల్లవారుజాముకు ముందు ప్రకాశవంతమైన గంటలలో మళ్ళీ వికసిస్తుంది
ప్రపంచ ప్రభువును ఆరాధించడానికి వైభవోపేతమైన రేకులుగా,’
మన ఊహలకు ఈ పంక్తులు ఏ స్థిరమైన చిత్రాన్ని అందించకుండానే ‘లోయ’, ‘పచ్చిక బయలు’, ‘చీకటి’, ‘నది’, ‘మేఘం’, ‘ఉదయం’, ‘తామర’, ‘రేకులు’ వంటి పదాల వైభవోపేతమైన ప్రవాహం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆమె ‘సాంగ్ ఆఫ్ ఎ డ్రీమ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లో కూడా ఇదే కథ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది,
‘ఆ మాయా వనం యొక్క వెలుగులో ఒంటరిగా
ప్రేమ దేవతల నక్షత్రాలు నా సున్నితమైన యవ్వనం చుట్టూ చేరి మెరవడాన్ని నేను అనుభూతి చెందాను
మరియు నేను సత్య దేవతల గీతాన్ని విన్నాను;
నా తపన తీర్చుకోవడానికి నేను తలవంచాను
శాంతి స్వరూపుల సెలయేళ్ల ఒడ్డున
ఆ మాయా వనంలో, నిద్ర లోకంలో.’
అక్కడ ప్రేమ, సత్యం, శాంతి అనే పదాలు పెద్ద అక్షరాలతో ఉన్నాయి, కానీ దాని పూర్తి స్వరూపం ఒక కల కంటే కూడా మరింత అస్పష్టంగా, మరింత పైపైగా ఉంది.
ఆమె కవితలలో చాలా వాటికి, కౌమారదశ మరియు అపరిపక్వత యొక్క సంప్రదాయ విచారమే ఇతివృత్తంగా ఉంటుంది. ఆమె కవితల అమెరికన్ సంచికలో జోసెఫ్ ఆస్లాండర్, ‘ఆమె కవిత్వంలో ఒక రకమైన వింతైన జ్వరం వంటి ఆకృతి’ గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ‘ఆమె కవితలు ఉప్పొంగుతాయి. మనం ఆ వేడిని తాకుతాము’ అని అంటారు. వాస్తవానికి మనం తాకేది ఈ సంప్రదాయ విచారాన్నే. అటువంటి అస్పష్టమైన మరియు అర్థరహితమైన దుఃఖానికి ఆమె కొన్నిసార్లు పదాలు మరియు సంగీతంలో ఒక అందమైన రూపాన్ని ఇవ్వడంలో విజయం సాధిస్తుంది. ‘వసంత-పంచమి’లో లీలావతి విలాపం ఈ విధంగా ఉంటుంది:
అయ్యో, నా ఈ దుఃఖమయ జీవితానికి శాపం తగిలింది
విషాదంతో తొక్కబడిన గడ్డిలా నాశనమై, వాడిపోయింది,
దుఃఖమనే గాలికి పెకిలించబడి నా హృదయం పెద్దదైంది,
రాలిపోయిన పువ్వులా, వాడిపోయిన ఆకులా మారింది,
వసంతపు ముద్దులను కోల్పోయిన ప్రతి ఒంటరి, వాడిపోయిన వస్తువులా మారింది.
పోప్ రాసిన ‘హెలోయిస్ టు అబెల్లార్డ్’లోని ఏ పంక్తులంత అందంగానైనా ఈ పంక్తులు ఉన్నాయి, కానీ కార్డీలియా శవంపై లీర్ చేసిన విలాపంలో ఉన్నంత భావోద్వేగభరితంగా లేవు. కొన్నిసార్లు ఆమె దుఃఖం కేవలం ఒక అందమైన భావన మాత్రమే, అంతకు మించి లోతుగా ఉండదు, – ‘కాప్రిస్’లో లాగా.
‘నీ వేళ్ళ కొనల్లో ఒక అడవి పువ్వును పట్టుకున్నావు
నిర్లిప్తమైన పెదవులకు దాన్ని తాకించావు
నిర్లిప్తంగా దాని ఎర్రటి ఆకులను విడదీశావు……
అయ్యో, అది నా హృదయం.
‘నీవు నీ వేళ్ళ కొనలలో ఒక మద్యపు గిన్నెను పట్టుకున్నావ
దానిని ఉదాసీనమైన పెదవుల వద్దకు తేలికగా ఎత్తావు
తేలికగా త్రాగి, ఆ గిన్నెను విసిరివేశావు……
అయ్యో, అది నా ఆత్మ.’
ఆమె పద్యాలలో ఒక భావన కేవలం ఆలోచించి రాసింది కాకుండా, నిజంగా అనుభూతి చెందింది అనడానికి సాక్ష్యం కనుగొనడమే ఎల్లప్పుడూ కష్టం. ఆమె ‘అడవిలో’ అనే పద్యంలో పాడినప్పుడు
‘నా హృదయమా, మనం అలసిపోయాము, మనం అలసిపోయాము, ఎంతోకాలం మోసాము
చనిపోయిన కలల యొక్క బరువైన ప్రేమ భారాన్ని, మనం విశ్రాంతి తీసుకుందాం,
వాటి బూడిదను వెదజల్లుదాం, కొంతసేపు దుఃఖిద్దాం;
‘ఓ నా హృదయమా, పడమటి దిక్కున నీడలు బూడిద రంగులోకి మారేంత వరకు మేము విశ్రమిస్తాము,’
లేదా ఆమె ఈ పంక్తులలో ‘విధికి ఒక సవాలు’ విసిరినప్పుడు,
నా అస్తిత్వం యొక్క ఆశను నీవు నిరాకరించినా,
నా ప్రేమకు ద్రోహం చేసినా, నా మధురమైన కలను నాశనం చేసినా,
అయినా నేను నా వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చల్లార్చుకుంటాను
విశ్వ ఆనందానికి లోతైన మూలం వద్ద–
ఓ విధి, నీవు నియంత్రించాలని ఆరాటపడటం వ్యర్థం
నా పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మను,’
ఏ భాషలోనైనా పద్యరచనకు ప్రయత్నించిన ప్రతి వంద మందిలో తొంభై తొమ్మిది మంది (వారి శిక్షణ సంవత్సరాలలో) ఇదే భావాన్ని పదాలలో పొందుపరిచి ఉంటారని, మరియు శ్రీమతి నాయుడు వారి కంటే పైకి ఎదగలేదని అనిపిస్తుంది. ‘అలసిన హృదయం’ మరియు ‘పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మ’ అనేవి ప్రతి కవి యొక్క ప్రారంభ వృత్తిలో ఒక సాధారణ ఉపాయం. కానీ శ్రీమతి నాయుడు దురదృష్టవశాత్తు ఆ దశను దాటి ఎన్నడూ పురోగమించినట్లు అనిపించదు.
శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ఒక నిర్మాణ లక్షణం, కేవలం రూపంలోనే కాకుండా ఆలోచనలో కూడా ఒక మితిమీరిన సమతుల్యత కూడా ఉంది. ఆమె ‘గంటల’ మీద ఒక కవిత రాయాలని నిర్ణయించుకుని, అందులో మూడు చరణాలు ఉండేలా ముందుగానే ఏర్పాటు చేసుకుంటారు: ఒకటి కాలి గజ్జల మీద, మరొకటి పశువుల మెడలోని గంటల మీద, మూడవది గుడిలోని గంటల మీద. ఆమె ‘సతీమణి’ని మరో కవితకు ఇతివృత్తంగా చేయాలనుకుంటారు. మరియు (ఊహించినట్లుగానే) తాను తలపెట్టిన మూడు చరణాల చివరి పంక్తులను మనసులో ఉంచుకుని మొదలుపెడతారు:
‘ఓ ప్రేమా, నేను ఈ జీవచ్ఛవంలోనే నివసించాలా?’
‘చెట్టు చచ్చినప్పుడు పువ్వు బ్రతుకుతుందా?’
‘ఆత్మ వెళ్ళిపోయినప్పుడు శరీరం మిగులుతుందా?’
ఆమె ప్రతి చరణంలోని మిగిలిన భాగాన్ని అల్లుతూ పోతారు. ‘ది ఇల్యూజన్ ఆఫ్ లవ్,’ ‘స్ట్రీట్ క్రైస్,’ ‘హార్వెస్ట్ హిమ్న్,’ ‘కాప్రిస్,’ మరియు ‘ఇండియన్ వీవర్స్’ వంటి ఆమె ఇతర కవితలలో కూడా ఇదే లక్షణం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్వపు యథార్థ రూపం ఒక చెట్టులా పెరుగుతుంది కానీ ఒక ఇంటిలా నిర్మించబడదు. ఇంత సంపూర్ణంగా ముందుగా ఆలోచించి సాధించిన ఈ సమతుల్యత, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలోని సహజత్వపు ముద్రను హరించివేస్తుంది. ఆ సమతుల్యత మరీ స్పష్టంగా ఉంది. ఆ నిర్మాణం మరీ సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైఖేల్ ఏంజెలో తనదైన ప్రత్యేక కళ యొక్క లక్షణాన్ని, అంటే శిల్పి పనిలోని నిశ్చలతను తన చిత్రంలోకి చేర్చకుండా ఎన్నడూ ఒక చిత్రాన్ని గీయలేకపోయేవాడు. అతని చిత్రాలలోని ఆకృతులలో కదలిక, జీవం ఉండే అవకాశం కొరవడింది. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, అతను శిల్పం నుండే చిత్రాలు గీశాడు. అందువల్లనే కాన్వాస్పై రాఫెల్ అనంతంగా ఉత్తమ కళాకారుడు. శిల్పం మరియు వాస్తుశిల్పం యొక్క దృఢత్వం చిత్రకళకు ఎంత అపరిచితమో, కవిత్వానికి కూడా అంతే అపరిచితం. మరియు ఈ విషయంలోనే శ్రీమతి నాయుడు, అనేక అపరిపక్వ కవుల వలె, అత్యధికంగా పాపం చేశారు.
శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల ఛందస్సు మరియు కవితా శైలిపై పట్టు (అది తనంతట తానుగా ఒక గొప్ప విజయం)ను, ఉన్నదానికంటే ఎక్కువగా పొరబడకూడదు. ఒక కవయిత్రిగా ఆమె వ్యక్తిత్వం అంత గొప్పదేమీ కాదు. గొప్ప కవులను సైతం తికమక పెట్టే ఇతివృత్తాలను ఆమె ఎన్నడూ ప్రయత్నించలేదు. ఒక పెళుసైన తెప్పపై, ఆమె సాంప్రదాయ భావన అనే తీరానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటానికే సంతృప్తి చెందారు. ఆమె ఎన్నడూ సముద్రంలోకి చాలా దూరం సాహసించలేదు. అందువల్ల ఆమె తెప్ప ఆమెను ఎన్నడూ విఫలం చేయలేదు. ఆమె రూప పరిపూర్ణత ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే తోరుదత్ విఫలమైనప్పుడు, దానిని అంత చక్కగా సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి ఆమె మాత్రమే. కానీ తోరుదత్తో పోలిస్తే ఆమె రచించిన విస్తారమైన పద్యాలు, తోరుదత్ యొక్క అరడజను వ్యక్తిగత కవితల నాణ్యత వలె అంత ప్రశంసనీయమైనవి కావు. మరియు ఇది, శ్రీమతి నాయుడు గారికి ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న ప్రశంసనీయమైన పట్టులో ఏదో తీవ్రమైన లోపం లేదా అపరిపూర్ణత ఉందని నిరూపిస్తుంది. ఒకవేళ ఆంగ్లం ఆమె మాతృభాష అయి ఉంటే, తోరుదత్ మరిన్ని రకాల కవితలను, ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో రాసి ఉండేవారని మనం ముందే చెప్పుకున్నాం. ఒకవేళ ఆంగ్లమే శ్రీమతి నాయుడు గారి నిజమైన మాతృభాష అయి ఉంటే, ఆమె కవిత్వంలోని భావసారూప్యత మరియు నిజాయితీ మరింత పెరిగి ఉండేది.
విషయ ఎంపిక
మూడవదిగా, ఈ భారతీయ ఆంగ్ల కవిత్వ రచయితలు ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద కష్టం భాషా ప్రావీణ్యం కాదు. ఒక విషయాన్ని ఎంచుకోవడం వారిలో అత్యుత్తములను కూడా తికమక పెట్టినట్లు అనిపిస్తుంది. ఆంగ్ల పద్యంలో ఒక భారతీయ విషయాన్ని చిత్రించడంలో ఒక విధమైన సహజమైన అసంగతత్వం ఉంటుంది. అటువంటి విషయం యొక్క భావోద్వేగాలకు అలవాటుపడని భాషలో ఆ విషయం యొక్క పూర్తి స్థాయికి ఎదగడం కష్టం. ప్రపంచంలోని ప్రతి భాషకు దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంటుంది మరియు అది అంత తేలికగా ధిక్కరించలేని సంప్రదాయాలపై దృఢంగా నిలబడి ఉంటుంది. గోథే యొక్క ‘ఫాస్ట్’ యొక్క ఏ అనువాదం కూడా అసలైన గోథే రచనలా అనిపించదు, ఎందుకంటే ‘ఫాస్ట్’ యొక్క స్ఫూర్తి ఏదో ఒక విధంగా జర్మన్ భాషతో పెనవేసుకుపోయింది. టాగోర్ కవితలు అనువాదం కంటే వాటి మాతృభాషలోనే మరింత అందంగా ఉంటాయని మనకు చెబుతారు. షేక్స్పియర్ను ఏ భారతీయ భాషలోకి అనువదించినా, అతను షేక్స్పియర్గా మిగలలేడు. షేక్స్పియర్, గోథేల రచనలను భారతీయ భాషలోకి అనువదించడం ఎంత కష్టమో, ఒక భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ఆంగ్ల పద్యంలో పొందుపరచడం కూడా కనీసం అంతే కష్టం. అయినప్పటికీ, ఆంగ్ల పద్యాలు రాసే భారతీయ రచయితలు ఏదో ఒక దశలో భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ప్రయత్నించాల్సిన అవసరాన్ని భావిస్తారు. బహుశా, కనీసం ఇతివృత్తమైనా భారతీయంగా ఉండాలని ఏదో ఒకటి వారిని హెచ్చరిస్తుందేమో! తోరు దత్, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వెంటనే, ‘తన అన్ని పనులకు చూపినంత తీవ్రమైన శ్రద్ధతోనే సంస్కృతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించి, దాని రహస్య సాహిత్యంలో మునిగిపోయారు.’ మరియు ఆమె తన ప్రజల గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అల్లడానికి ఆసక్తి చూపారు. శ్రీమతి నాయుడు, ‘మిడ్ల్యాండ్ కౌంటీల ప్రకృతి దృశ్యంలో రాబిన్ పక్షులు మరియు స్కైలార్క్ల’ నుండి విడిపోయిన తరువాత, ‘హుమాయున్ టు జెబేదా (ఉర్దూ నుండి)’, ‘రాకుమారి జెబ్-ఉన్ నిస్సా సౌందర్యాన్ని పొగుడుతూ పాడిన గీతం (పర్షియన్ నుండి)’, ‘పద్మంపై కూర్చున్న బుద్ధునికి’, ‘దమయంతి టు నలుడు’, ‘ఒక రాజపుత్ర ప్రేమగీతం’ మరియు ‘వసంత-పంచమి’ వంటి ఇతివృత్తాలను ఎంచుకున్నారు. మరియు మన్మోహన్ ఘోష్ కూడా ‘నలుడు మరియు దమయంతి కథపై ఒక నాటకాన్ని ప్రారంభించారు, కానీ అది ఎన్నడూ పూర్తి కాలేదు.’ మన్మోహన్ ఘోష్ యొక్క ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’కు లారెన్స్ బినయన్ రాసిన పరిచయ స్మృతిలో ఈ సంఘర్షణ చాలా స్పష్టంగా చెప్పబడినట్లు మనం చూడవచ్చు. ‘మానసికంగా అతను రెండుగా చీలిపోయాడు. భారతీయ ఇతిహాసాల నుండి ఒక ఇతివృత్తాన్ని తీసుకోమని నేను తరచుగా అతన్ని ప్రోత్సహించేవాడిని, మరియు అతను ఇతర విషయాలతో పాటు సావిత్రిపై ఒక కవితను ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఒక రూపాన్ని సంతరించుకోలేదు. అతను వాతావరణాన్ని ఏదో ఒక విధంగా యూరోపియన్గా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని భావించాడు, ఆ తర్వాత దానిలోని సారం ఆవిరైపోయింది. ఈ విధంగా అతను రెండు అర్ధగోళాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడాడు, దేనికీ పూర్తిగా చెందలేదు.’
మన్మోహన్ ఘోష్ తన సొంత భాష యొక్క స్ఫూర్తితో మరియు తన దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో పూర్తిగా సానుభూతి లేకుండా ఉండటం వల్లే అంత ఘోరంగా విఫలమయ్యాడు. తన జీవితాంతం అతను ‘పాపులర్ బీచ్ అండ్ వీపింగ్ విల్లో’ లేదా ‘ఓక్, పైన్ అండ్ సిల్వర్ బిర్చ్’ లేదా ‘సాంగ్ ఆఫ్ బ్రిటానియా’ వంటి శీర్షికలతో కవితలు రాశాడు, మరియు తన మాతృభూమి పరిసరాలను పద్యరూపంలో ప్రతిబింబించలేకపోయాడు. తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు అందుకు భిన్నంగా ఉండేవారు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా అంటారు: ‘విష్ణు, శివుల మీదున్న విశ్వాసాన్ని చిన్నపిల్లల చేష్టలతో పక్కనపెట్టి, దాని స్థానంలో ఒక స్వచ్ఛమైన విశ్వాసాన్ని నింపుకున్నప్పటికీ, ఆమె తన జాతి, రక్తపు విశిష్ట గుణాలతో నిండిన ఒక స్వచ్ఛమైన హిందువు. తన ప్రాచీన మతంలోని కవితాత్మక కోణం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని చివరి వరకు కాపాడుకుంది.’ ;అదే విమర్శకుడు శ్రీమతి నాయుడు గురించి ఇలా అంటారు: ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది; ఆమె స్ఫూర్తి, ఆంగ్ల భాషను వాహకంగా ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ, దానికి పాశ్చాత్య దేశాలతో వేరే బంధం లేదు.’ ఇది ఉష్ణమండల, ఆదిమమైన భావోద్వేగాల ప్రదర్శనకు పూనుకుంటుంది……… సరోజినీ నాయుడు గారి కవితలను జాగ్రత్తగా, సున్నితంగా అధ్యయనం చేస్తే, అవి తూర్పు దేశాలలోని చీకటి ప్రదేశాలను ప్రకాశవంతం చేయడంలో, ఏ పండితుడి లేదా చరిత్రకారుడి కృషి కన్నా ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయని తెలుస్తుంది.’ శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మనకు పెద్దగా కనిపించవు, కానీ తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఇద్దరికీ తమ జాతీయ సంస్కృతి పట్ల హృదయపూర్వకమైన అభిమానం ఉండేదన్నది నిజం. పర్షియన్, ఉర్దూ లేదా హిందుస్తానీ భాషల నుండి కొన్ని పాటలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విధానంలో శ్రీమతి నాయుడు అత్యుత్తమంగా రాణించారు. జెబ్-ఉన్-నిస్సా పాట సులభంగా గుర్తుకు వస్తుంది:
నా చెంపల నుండి నా ముసుగు ఎత్తినప్పుడు
గులాబీలు అసూయతో తిరుగుతాయి
మరియు బాధతో నిండిన వారి గాయపడిన హృదయాల నుండి
ఒక రోదనలా వారి సువాసన వెలువడుతుంది.’
అయితే, ఆమె రాసిన చాలా భారతీయ ప్రేమ గీతాలు అంత సంతోషకరంగా ఉండవు. వాటిలో కొన్ని, కొంతవరకు ఇంగ్లీషువారికి భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, కేవలం భారతీయ గీతాలుగా ఇంగ్లీషువారికి నచ్చవచ్చు, కానీ నిజం ఏమిటంటే అవి భారతీయ భావోద్వేగాల యొక్క అద్భుత రచనలు కావు. ఆమె ‘ఎ పిల్గ్రిమేజ్ ఆఫ్ లవ్’లో ఇలా పాడుతుంది,
‘నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను
వేగంగా, ఓ నా ప్రియా,
వణికే అడవి జింక కన్నా,
లేదా ఆయాసపడే పావురం కన్నా,
ఎగిరే పాము కన్నా వేగంగా
మంత్రగాడి వశంలోకి……
నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను
ఏది సంభవించినా భయపడకుండా.’
‘డివోషన్’ అనే కవితలో మరోచోట ఆమె ఇలా పాడుతుంది,
‘నా ఆత్మను గొంతు నులిమి అగ్నిలో విసిరేయండి…..
నా ప్రియతముడు ఎందుకు తడబడాలి, భయపడాలి, లేదా తిరుగుబాటు చేయాలి?
ఓ ప్రభూ, నీ వక్షస్థలంలో పువ్వులా ఒదిగిపోవడానికి నేను నీదానిని,
లేదా నీ కోసం నరకాగ్నిలో కలుపు మొక్కలా కాలిపోతాను.’
మేము విశ్లేషించి చూసినంత వరకు, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవితలలో కనిపించే అత్యంత ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలలో ఇవి కొన్ని. కానీ ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది’ అనే వ్యాఖ్యను సమర్థించడానికి ఇవి ఖచ్చితంగా సరిపోవు. తన ప్రేమకు, ప్రేమ వస్తువుకు ఒక స్త్రీ సహజంగా లొంగిపోయే ఈ తీరు కేవలం ఒక సాధారణ భారతీయ భావన కాదు. దీనిని చూస్తే, సఫో అసలు జీవించి రాయలేదేమో అనిపిస్తుంది, మరియు శ్రీమతి బ్రౌనింగ్ తన ‘పోర్చుగీస్ నుండి సోనెట్లు’తో కేవలం ఒక కల్పన మాత్రమే అనిపిస్తుంది! శ్రీమతి నాయుడు గారి కొన్ని ప్రేమ గీతాలలో కల్పనా అతిశయం కాకపోయినా, ఒక విధమైన రూపకాల ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది, దీనిని అజాగ్రత్తగా ఉండే విదేశీయులు ఉష్ణమండల భారతీయ కవితా భావన యొక్క సారాంశంగా సులభంగా పొరబడవచ్చు. ఈ ఉదాహరణను తీసుకోండి:
ఆమె:
వేణునాద నాదానికి పాములా,
ఓ నా ప్రియా, నా హృదయం నీ వేళ్ళలోకి జారుతుంది,
ఎక్కడైతే రాత్రీ గాలి, ప్రేమికుడిలా, అతని మల్లె తోటలు, శిరీష వనాలపై వాలి ఉంటుందో;
మరియు పండిన కొమ్మలపైన లేదా రంగురంగుల పండ్లపైన,
ప్రకాశవంతమైన చిలుకలు సింధూర పుష్పాల వలె గుంపుగా చేరతాయి.
అతను:
గులాబీ రేకులలోని సుగంధంలా
నా హృదయాన్ని నీ గుండెల్లో దాచుకో, ఓ నా ప్రియతమా
పూలదండలా, రత్నంలా, అశోక వృక్షంపై
తన గూడును వేలాడదీసే పావురంలా.
నిశ్చలంగా ఉండు, ఓ ప్రియతమా, ఉషస్సు తన
బంగారు గుడారాలను దంతపు రంగు పొలాలపై పరిచేంత వరకు.
వాస్తవానికి, ఏ సందర్భంలో చూసినా ప్రేమను సంపూర్ణంగా వ్యక్తం చేయడానికి ఈ కవిత మరీ అర్థరహితంగానూ,
మీ –గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ –1-7-26-ఉయ్యూరు
రాసిన భారతీయ కవులు(త్రివేణి)-2(చివరిభాగం )
రచన: బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం, బి.ఏ. (ఆనర్స్)-ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం
అయితే, శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల భాషా పట్టు భిన్నమైనది. ఆమె తన కవితా సామర్థ్యం యొక్క పరిమిత పరిధిని దాటి దేనినీ ప్రయత్నించలేదు కాబట్టి, ఆమె భాషపై పట్టు ఎల్లప్పుడూ పరిపూర్ణంగా ఉంటుంది. అప్పటి సరోజినీ చటోపాధ్యాయ తనకు ఇచ్చిన పద్యాల గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా రాశారు: ‘సరోజినీ నాకు అప్పగించిన పద్యాలు రూపంలో నైపుణ్యంతో, వ్యాకరణంలో సరిగ్గా, భావంలో నిష్కళంకంగా ఉన్నాయి, కానీ వాటికి వ్యక్తిత్వం పూర్తిగా లేకపోవడం ఒక లోపంగా ఉండేది. అవి భావనలోనూ, అలంకారంలోనూ పాశ్చాత్యంగా ఉండేవి; అవి టెన్నిసన్ , షెల్లీల స్మృతులపై ఆధారపడి ఉన్నాయి; “వాటిలో కనీసం క్రైస్తవ ధర్మబద్ధమైన సహనభావం కూడా లేదనిపించి, నేను వాటిని నిరాశతో పక్కన పడేశాను.” ఆయన ఇంకా ఇలా అంటారు: “ఆమె ఆంగ్ల శైలిని అనుకరిస్తూ రాసిన రచనలన్నింటినీ చెత్తబుట్టలో పారేయమని నేను సలహా ఇచ్చాను… మన మధ్య-ఇంగ్లాండ్ ప్రాంతపు ప్రకృతి దృశ్యాలలో రాబిన్ స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి, దూరంగా వినిపించే చర్చి గంటల శబ్దాల గురించి రాయడం మానేయమని ఆమెను కోరాను. బదులుగా, పూలు, పండ్లు, చెట్ల గురించి వర్ణించమని, తన కవితలను పర్వతాలు, తోటలు, దేవాలయాల నేపథ్యంలో దృఢంగా నిలపమని, తన సొంత ప్రాంతానికి చెందిన వైవిధ్యభరితమైన ప్రజలను మనకు పరిచయం చేయమని చెప్పాను; మరో మాటలో చెప్పాలంటే, ఆంగ్ల సాహిత్య దిగ్గజాలను తెలివిగా అనుకరించే యంత్రంలా కాకుండా, దక్కన్ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక నిజమైన భారతీయ కవయిత్రిగా ఉండమని సూచించాను.” శ్రీమతి నాయుడు ప్రచురించిన కవితలు నిజంగానే “రూపంలో నైపుణ్యం, వ్యాకరణంలో కచ్చితత్వం మరియు భావనలో నిర్దోషత్వం” కలిగి ఉంటాయి. కానీ, ఆమె పట్ల పూర్తి గౌరవంతోనే చెబుతున్నాను, ఆమె కవితలలో ఇప్పటికీ ఒక ప్రత్యేకమైన వ్యక్తిత్వ లోపం కనిపిస్తుంది. అవి ఇకపై ఆ ప్రకృతి దృశ్యాలలోని రాబిన్ మరియు స్కైలార్క్ పక్షుల గురించి ఉండవు…
‘తేలికగా, ఓ తేలికగా మేము ఆమెను మోసుకువెళ్తాము,’
లేదా ఆమె దేవదాసీలను వర్ణించినప్పుడు,
‘ఆనంద పారవశ్యంతో పరవశించి దివ్యంగా ఆయాసపడుతున్న నేత్రాలు
అగ్నితో ప్రజ్వరిల్లుతున్న ఆవేశపూరిత వక్షోజాలు,’
ఇది పరిపూర్ణమైన ఛందస్సుతో, స్పష్టమైన భావంతో కూడిన ఒక భారతీయ ఇతివృత్తం,–కానీ ఈ పద్యాలను రాయడానికి ఆమెను ప్రేరేపించిన ఆ బలమైన అంతర్గత ప్రేరణ ఏమిటో అర్థం కాదు. కొన్నిసార్లు, అది తన నలుగురు పిల్లల గురించైనా, వీధుల్లో విన్న ఒక ఆక్రందన గురించైనా, లేదా అంతే సహజసిద్ధం కాని ఒక ఇతివృత్తం గురించైనా, ఆమె ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక కవిత రాయడానికి కూర్చున్నట్లు అనిపిస్తుంది. ఆమె ‘గోల్డెన్ థ్రెషోల్డ్’లోని ‘అలబాస్టర్’ అనే పద్యాన్ని తీసుకోండి:
ఈ అలబాస్టర్ పెట్టె వలె, దీని కళ
ఒక కాసియా పువ్వు వలె సున్నితమైనది, నా హృదయం,
సున్నితమైన కలలతో చెక్కబడి,
ఎన్నో సూక్ష్మమైన మరియు సున్నితమైన ఆలోచనలతో రూపొందించబడింది.
‘అందులో నేను ఆ సుగంధాన్ని, పరిమళాన్ని దాచుకుంటాను
గాఢమైన, ఉద్వేగభరితమైన జ్ఞాపకాలు కలగలిసిపోయిన…
దాల్చినచెక్క, చందనం, లవంగాల సువాసనల వలె,
పాట, దుఃఖం, జీవితం, ప్రేమల పరిమళాన్ని.’
ఆ క్షణంలో పద్యరూపంలో ఏదో ఒకటి రాయాలనే తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్న వ్యక్తి మాత్రమే ఆ పాలరాతి పెట్టెలో స్ఫూర్తిని పొంది ఉండగలడు.
ఆమె వర్ణనలు సాధారణంగా పైపైన ఉంటాయి, ఆమె భావాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ సామాన్యమైనవే. ఉదాహరణకు, మనం ‘సోలిట్యూడ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లోని ఈ పంక్తులను చదివినప్పుడు,
‘లోయలకు, పచ్చిక బయళ్లకు, ఎక్కడైతే మాయా చీకటి ప్రవహిస్తుందో
ఒక ప్రకాశవంతమైన మేఘం వక్షస్థలం నుండి బంగారు నదుల వలె’
లేదా,
‘తెల్లవారుజాముకు ముందు ప్రకాశవంతమైన గంటలలో మళ్ళీ వికసిస్తుంది
ప్రపంచ ప్రభువును ఆరాధించడానికి వైభవోపేతమైన రేకులుగా,’
మన ఊహలకు ఈ పంక్తులు ఏ స్థిరమైన చిత్రాన్ని అందించకుండానే ‘లోయ’, ‘పచ్చిక బయలు’, ‘చీకటి’, ‘నది’, ‘మేఘం’, ‘ఉదయం’, ‘తామర’, ‘రేకులు’ వంటి పదాల వైభవోపేతమైన ప్రవాహం మనకు కనిపిస్తుంది. ఆమె ‘సాంగ్ ఆఫ్ ఎ డ్రీమ్’ (ది బర్డ్ ఆఫ్ టైమ్) లో కూడా ఇదే కథ మళ్ళీ కనిపిస్తుంది,
‘ఆ మాయా వనం యొక్క వెలుగులో ఒంటరిగా
ప్రేమ దేవతల నక్షత్రాలు నా సున్నితమైన యవ్వనం చుట్టూ చేరి మెరవడాన్ని నేను అనుభూతి చెందాను
మరియు నేను సత్య దేవతల గీతాన్ని విన్నాను;
నా తపన తీర్చుకోవడానికి నేను తలవంచాను
శాంతి స్వరూపుల సెలయేళ్ల ఒడ్డున
ఆ మాయా వనంలో, నిద్ర లోకంలో.’
అక్కడ ప్రేమ, సత్యం, శాంతి అనే పదాలు పెద్ద అక్షరాలతో ఉన్నాయి, కానీ దాని పూర్తి స్వరూపం ఒక కల కంటే కూడా మరింత అస్పష్టంగా, మరింత పైపైగా ఉంది.
ఆమె కవితలలో చాలా వాటికి, కౌమారదశ మరియు అపరిపక్వత యొక్క సంప్రదాయ విచారమే ఇతివృత్తంగా ఉంటుంది. ఆమె కవితల అమెరికన్ సంచికలో జోసెఫ్ ఆస్లాండర్, ‘ఆమె కవిత్వంలో ఒక రకమైన వింతైన జ్వరం వంటి ఆకృతి’ గురించి ప్రస్తావిస్తూ, ‘ఆమె కవితలు ఉప్పొంగుతాయి. మనం ఆ వేడిని తాకుతాము’ అని అంటారు. వాస్తవానికి మనం తాకేది ఈ సంప్రదాయ విచారాన్నే. అటువంటి అస్పష్టమైన మరియు అర్థరహితమైన దుఃఖానికి ఆమె కొన్నిసార్లు పదాలు మరియు సంగీతంలో ఒక అందమైన రూపాన్ని ఇవ్వడంలో విజయం సాధిస్తుంది. ‘వసంత-పంచమి’లో లీలావతి విలాపం ఈ విధంగా ఉంటుంది:
అయ్యో, నా ఈ దుఃఖమయ జీవితానికి శాపం తగిలింది
విషాదంతో తొక్కబడిన గడ్డిలా నాశనమై, వాడిపోయింది,
దుఃఖమనే గాలికి పెకిలించబడి నా హృదయం పెద్దదైంది,
రాలిపోయిన పువ్వులా, వాడిపోయిన ఆకులా మారింది,
వసంతపు ముద్దులను కోల్పోయిన ప్రతి ఒంటరి, వాడిపోయిన వస్తువులా మారింది.
పోప్ రాసిన ‘హెలోయిస్ టు అబెల్లార్డ్’లోని ఏ పంక్తులంత అందంగానైనా ఈ పంక్తులు ఉన్నాయి, కానీ కార్డీలియా శవంపై లీర్ చేసిన విలాపంలో ఉన్నంత భావోద్వేగభరితంగా లేవు. కొన్నిసార్లు ఆమె దుఃఖం కేవలం ఒక అందమైన భావన మాత్రమే, అంతకు మించి లోతుగా ఉండదు, – ‘కాప్రిస్’లో లాగా.
‘నీ వేళ్ళ కొనల్లో ఒక అడవి పువ్వును పట్టుకున్నావు
నిర్లిప్తమైన పెదవులకు దాన్ని తాకించావు
నిర్లిప్తంగా దాని ఎర్రటి ఆకులను విడదీశావు……
అయ్యో, అది నా హృదయం.
‘నీవు నీ వేళ్ళ కొనలలో ఒక మద్యపు గిన్నెను పట్టుకున్నావ
దానిని ఉదాసీనమైన పెదవుల వద్దకు తేలికగా ఎత్తావు
తేలికగా త్రాగి, ఆ గిన్నెను విసిరివేశావు……
అయ్యో, అది నా ఆత్మ.’
ఆమె పద్యాలలో ఒక భావన కేవలం ఆలోచించి రాసింది కాకుండా, నిజంగా అనుభూతి చెందింది అనడానికి సాక్ష్యం కనుగొనడమే ఎల్లప్పుడూ కష్టం. ఆమె ‘అడవిలో’ అనే పద్యంలో పాడినప్పుడు
‘నా హృదయమా, మనం అలసిపోయాము, మనం అలసిపోయాము, ఎంతోకాలం మోసాము
చనిపోయిన కలల యొక్క బరువైన ప్రేమ భారాన్ని, మనం విశ్రాంతి తీసుకుందాం,
వాటి బూడిదను వెదజల్లుదాం, కొంతసేపు దుఃఖిద్దాం;
‘ఓ నా హృదయమా, పడమటి దిక్కున నీడలు బూడిద రంగులోకి మారేంత వరకు మేము విశ్రమిస్తాము,’
లేదా ఆమె ఈ పంక్తులలో ‘విధికి ఒక సవాలు’ విసిరినప్పుడు,
నా అస్తిత్వం యొక్క ఆశను నీవు నిరాకరించినా,
నా ప్రేమకు ద్రోహం చేసినా, నా మధురమైన కలను నాశనం చేసినా,
అయినా నేను నా వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చల్లార్చుకుంటాను
విశ్వ ఆనందానికి లోతైన మూలం వద్ద–
ఓ విధి, నీవు నియంత్రించాలని ఆరాటపడటం వ్యర్థం
నా పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మను,’
ఏ భాషలోనైనా పద్యరచనకు ప్రయత్నించిన ప్రతి వంద మందిలో తొంభై తొమ్మిది మంది (వారి శిక్షణ సంవత్సరాలలో) ఇదే భావాన్ని పదాలలో పొందుపరిచి ఉంటారని, మరియు శ్రీమతి నాయుడు వారి కంటే పైకి ఎదగలేదని అనిపిస్తుంది. ‘అలసిన హృదయం’ మరియు ‘పెళుసైన, ప్రశాంతమైన, అజేయమైన ఆత్మ’ అనేవి ప్రతి కవి యొక్క ప్రారంభ వృత్తిలో ఒక సాధారణ ఉపాయం. కానీ శ్రీమతి నాయుడు దురదృష్టవశాత్తు ఆ దశను దాటి ఎన్నడూ పురోగమించినట్లు అనిపించదు.
శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ఒక నిర్మాణ లక్షణం, కేవలం రూపంలోనే కాకుండా ఆలోచనలో కూడా ఒక మితిమీరిన సమతుల్యత కూడా ఉంది. ఆమె ‘గంటల’ మీద ఒక కవిత రాయాలని నిర్ణయించుకుని, అందులో మూడు చరణాలు ఉండేలా ముందుగానే ఏర్పాటు చేసుకుంటారు: ఒకటి కాలి గజ్జల మీద, మరొకటి పశువుల మెడలోని గంటల మీద, మూడవది గుడిలోని గంటల మీద. ఆమె ‘సతీమణి’ని మరో కవితకు ఇతివృత్తంగా చేయాలనుకుంటారు. మరియు (ఊహించినట్లుగానే) తాను తలపెట్టిన మూడు చరణాల చివరి పంక్తులను మనసులో ఉంచుకుని మొదలుపెడతారు:
‘ఓ ప్రేమా, నేను ఈ జీవచ్ఛవంలోనే నివసించాలా?’
‘చెట్టు చచ్చినప్పుడు పువ్వు బ్రతుకుతుందా?’
‘ఆత్మ వెళ్ళిపోయినప్పుడు శరీరం మిగులుతుందా?’
ఆమె ప్రతి చరణంలోని మిగిలిన భాగాన్ని అల్లుతూ పోతారు. ‘ది ఇల్యూజన్ ఆఫ్ లవ్,’ ‘స్ట్రీట్ క్రైస్,’ ‘హార్వెస్ట్ హిమ్న్,’ ‘కాప్రిస్,’ మరియు ‘ఇండియన్ వీవర్స్’ వంటి ఆమె ఇతర కవితలలో కూడా ఇదే లక్షణం ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుంది. కవిత్వపు యథార్థ రూపం ఒక చెట్టులా పెరుగుతుంది కానీ ఒక ఇంటిలా నిర్మించబడదు. ఇంత సంపూర్ణంగా ముందుగా ఆలోచించి సాధించిన ఈ సమతుల్యత, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలోని సహజత్వపు ముద్రను హరించివేస్తుంది. ఆ సమతుల్యత మరీ స్పష్టంగా ఉంది. ఆ నిర్మాణం మరీ సుస్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైఖేల్ ఏంజెలో తనదైన ప్రత్యేక కళ యొక్క లక్షణాన్ని, అంటే శిల్పి పనిలోని నిశ్చలతను తన చిత్రంలోకి చేర్చకుండా ఎన్నడూ ఒక చిత్రాన్ని గీయలేకపోయేవాడు. అతని చిత్రాలలోని ఆకృతులలో కదలిక, జీవం ఉండే అవకాశం కొరవడింది. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, అతను శిల్పం నుండే చిత్రాలు గీశాడు. అందువల్లనే కాన్వాస్పై రాఫెల్ అనంతంగా ఉత్తమ కళాకారుడు. శిల్పం మరియు వాస్తుశిల్పం యొక్క దృఢత్వం చిత్రకళకు ఎంత అపరిచితమో, కవిత్వానికి కూడా అంతే అపరిచితం. మరియు ఈ విషయంలోనే శ్రీమతి నాయుడు, అనేక అపరిపక్వ కవుల వలె, అత్యధికంగా పాపం చేశారు.
శ్రీమతి నాయుడు గారి ఆంగ్ల ఛందస్సు మరియు కవితా శైలిపై పట్టు (అది తనంతట తానుగా ఒక గొప్ప విజయం)ను, ఉన్నదానికంటే ఎక్కువగా పొరబడకూడదు. ఒక కవయిత్రిగా ఆమె వ్యక్తిత్వం అంత గొప్పదేమీ కాదు. గొప్ప కవులను సైతం తికమక పెట్టే ఇతివృత్తాలను ఆమె ఎన్నడూ ప్రయత్నించలేదు. ఒక పెళుసైన తెప్పపై, ఆమె సాంప్రదాయ భావన అనే తీరానికి చాలా దగ్గరగా ఉండటానికే సంతృప్తి చెందారు. ఆమె ఎన్నడూ సముద్రంలోకి చాలా దూరం సాహసించలేదు. అందువల్ల ఆమె తెప్ప ఆమెను ఎన్నడూ విఫలం చేయలేదు. ఆమె రూప పరిపూర్ణత ప్రశంసనీయం, ఎందుకంటే తోరుదత్ విఫలమైనప్పుడు, దానిని అంత చక్కగా సాధించిన ఏకైక వ్యక్తి ఆమె మాత్రమే. కానీ తోరుదత్తో పోలిస్తే ఆమె రచించిన విస్తారమైన పద్యాలు, తోరుదత్ యొక్క అరడజను వ్యక్తిగత కవితల నాణ్యత వలె అంత ప్రశంసనీయమైనవి కావు. మరియు ఇది, శ్రీమతి నాయుడు గారికి ఆంగ్ల భాషపై ఉన్న ప్రశంసనీయమైన పట్టులో ఏదో తీవ్రమైన లోపం లేదా అపరిపూర్ణత ఉందని నిరూపిస్తుంది. ఒకవేళ ఆంగ్లం ఆమె మాతృభాష అయి ఉంటే, తోరుదత్ మరిన్ని రకాల కవితలను, ఇంకా ఎక్కువ సంఖ్యలో రాసి ఉండేవారని మనం ముందే చెప్పుకున్నాం. ఒకవేళ ఆంగ్లమే శ్రీమతి నాయుడు గారి నిజమైన మాతృభాష అయి ఉంటే, ఆమె కవిత్వంలోని భావసారూప్యత మరియు నిజాయితీ మరింత పెరిగి ఉండేది.
విషయ ఎంపిక
మూడవదిగా, ఈ భారతీయ ఆంగ్ల కవిత్వ రచయితలు ఎదుర్కొన్న అతిపెద్ద కష్టం భాషా ప్రావీణ్యం కాదు. ఒక విషయాన్ని ఎంచుకోవడం వారిలో అత్యుత్తములను కూడా తికమక పెట్టినట్లు అనిపిస్తుంది. ఆంగ్ల పద్యంలో ఒక భారతీయ విషయాన్ని చిత్రించడంలో ఒక విధమైన సహజమైన అసంగతత్వం ఉంటుంది. అటువంటి విషయం యొక్క భావోద్వేగాలకు అలవాటుపడని భాషలో ఆ విషయం యొక్క పూర్తి స్థాయికి ఎదగడం కష్టం. ప్రపంచంలోని ప్రతి భాషకు దాని స్వంత ప్రత్యేకత ఉంటుంది మరియు అది అంత తేలికగా ధిక్కరించలేని సంప్రదాయాలపై దృఢంగా నిలబడి ఉంటుంది. గోథే యొక్క ‘ఫాస్ట్’ యొక్క ఏ అనువాదం కూడా అసలైన గోథే రచనలా అనిపించదు, ఎందుకంటే ‘ఫాస్ట్’ యొక్క స్ఫూర్తి ఏదో ఒక విధంగా జర్మన్ భాషతో పెనవేసుకుపోయింది. టాగోర్ కవితలు అనువాదం కంటే వాటి మాతృభాషలోనే మరింత అందంగా ఉంటాయని మనకు చెబుతారు. షేక్స్పియర్ను ఏ భారతీయ భాషలోకి అనువదించినా, అతను షేక్స్పియర్గా మిగలలేడు. షేక్స్పియర్, గోథేల రచనలను భారతీయ భాషలోకి అనువదించడం ఎంత కష్టమో, ఒక భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ఆంగ్ల పద్యంలో పొందుపరచడం కూడా కనీసం అంతే కష్టం. అయినప్పటికీ, ఆంగ్ల పద్యాలు రాసే భారతీయ రచయితలు ఏదో ఒక దశలో భారతీయ ఇతివృత్తాన్ని ప్రయత్నించాల్సిన అవసరాన్ని భావిస్తారు. బహుశా, కనీసం ఇతివృత్తమైనా భారతీయంగా ఉండాలని ఏదో ఒకటి వారిని హెచ్చరిస్తుందేమో! తోరు దత్, భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వెంటనే, ‘తన అన్ని పనులకు చూపినంత తీవ్రమైన శ్రద్ధతోనే సంస్కృతాన్ని అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించి, దాని రహస్య సాహిత్యంలో మునిగిపోయారు.’ మరియు ఆమె తన ప్రజల గాథలను ఆంగ్ల పద్య రూపంలోకి అల్లడానికి ఆసక్తి చూపారు. శ్రీమతి నాయుడు, ‘మిడ్ల్యాండ్ కౌంటీల ప్రకృతి దృశ్యంలో రాబిన్ పక్షులు మరియు స్కైలార్క్ల’ నుండి విడిపోయిన తరువాత, ‘హుమాయున్ టు జెబేదా (ఉర్దూ నుండి)’, ‘రాకుమారి జెబ్-ఉన్ నిస్సా సౌందర్యాన్ని పొగుడుతూ పాడిన గీతం (పర్షియన్ నుండి)’, ‘పద్మంపై కూర్చున్న బుద్ధునికి’, ‘దమయంతి టు నలుడు’, ‘ఒక రాజపుత్ర ప్రేమగీతం’ మరియు ‘వసంత-పంచమి’ వంటి ఇతివృత్తాలను ఎంచుకున్నారు. మరియు మన్మోహన్ ఘోష్ కూడా ‘నలుడు మరియు దమయంతి కథపై ఒక నాటకాన్ని ప్రారంభించారు, కానీ అది ఎన్నడూ పూర్తి కాలేదు.’ మన్మోహన్ ఘోష్ యొక్క ‘సాంగ్స్ ఆఫ్ లవ్ అండ్ డెత్’కు లారెన్స్ బినయన్ రాసిన పరిచయ స్మృతిలో ఈ సంఘర్షణ చాలా స్పష్టంగా చెప్పబడినట్లు మనం చూడవచ్చు. ‘మానసికంగా అతను రెండుగా చీలిపోయాడు. భారతీయ ఇతిహాసాల నుండి ఒక ఇతివృత్తాన్ని తీసుకోమని నేను తరచుగా అతన్ని ప్రోత్సహించేవాడిని, మరియు అతను ఇతర విషయాలతో పాటు సావిత్రిపై ఒక కవితను ప్రయత్నించాడు. కానీ అది ఒక రూపాన్ని సంతరించుకోలేదు. అతను వాతావరణాన్ని ఏదో ఒక విధంగా యూరోపియన్గా మార్చాల్సిన అవసరం ఉందని భావించాడు, ఆ తర్వాత దానిలోని సారం ఆవిరైపోయింది. ఈ విధంగా అతను రెండు అర్ధగోళాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడాడు, దేనికీ పూర్తిగా చెందలేదు.’
మన్మోహన్ ఘోష్ తన సొంత భాష యొక్క స్ఫూర్తితో మరియు తన దేశ సాంస్కృతిక వారసత్వంతో పూర్తిగా సానుభూతి లేకుండా ఉండటం వల్లే అంత ఘోరంగా విఫలమయ్యాడు. తన జీవితాంతం అతను ‘పాపులర్ బీచ్ అండ్ వీపింగ్ విల్లో’ లేదా ‘ఓక్, పైన్ అండ్ సిల్వర్ బిర్చ్’ లేదా ‘సాంగ్ ఆఫ్ బ్రిటానియా’ వంటి శీర్షికలతో కవితలు రాశాడు, మరియు తన మాతృభూమి పరిసరాలను పద్యరూపంలో ప్రతిబింబించలేకపోయాడు. తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు అందుకు భిన్నంగా ఉండేవారు. తోరు దత్ గురించి ఎడ్మండ్ గోస్ ఇలా అంటారు: ‘విష్ణు, శివుల మీదున్న విశ్వాసాన్ని చిన్నపిల్లల చేష్టలతో పక్కనపెట్టి, దాని స్థానంలో ఒక స్వచ్ఛమైన విశ్వాసాన్ని నింపుకున్నప్పటికీ, ఆమె తన జాతి, రక్తపు విశిష్ట గుణాలతో నిండిన ఒక స్వచ్ఛమైన హిందువు. తన ప్రాచీన మతంలోని కవితాత్మక కోణం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని చివరి వరకు కాపాడుకుంది.’ ;అదే విమర్శకుడు శ్రీమతి నాయుడు గురించి ఇలా అంటారు: ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది; ఆమె స్ఫూర్తి, ఆంగ్ల భాషను వాహకంగా ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ, దానికి పాశ్చాత్య దేశాలతో వేరే బంధం లేదు.’ ఇది ఉష్ణమండల, ఆదిమమైన భావోద్వేగాల ప్రదర్శనకు పూనుకుంటుంది……… సరోజినీ నాయుడు గారి కవితలను జాగ్రత్తగా, సున్నితంగా అధ్యయనం చేస్తే, అవి తూర్పు దేశాలలోని చీకటి ప్రదేశాలను ప్రకాశవంతం చేయడంలో, ఏ పండితుడి లేదా చరిత్రకారుడి కృషి కన్నా ప్రకాశవంతంగా ఉంటాయని తెలుస్తుంది.’ శ్రీమతి నాయుడు గారి కవిత్వంలో ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలకు సంబంధించిన ఆధారాలు మనకు పెద్దగా కనిపించవు, కానీ తోరు దత్ మరియు శ్రీమతి నాయుడు ఇద్దరికీ తమ జాతీయ సంస్కృతి పట్ల హృదయపూర్వకమైన అభిమానం ఉండేదన్నది నిజం. పర్షియన్, ఉర్దూ లేదా హిందుస్తానీ భాషల నుండి కొన్ని పాటలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విధానంలో శ్రీమతి నాయుడు అత్యుత్తమంగా రాణించారు. జెబ్-ఉన్-నిస్సా పాట సులభంగా గుర్తుకు వస్తుంది:
నా చెంపల నుండి నా ముసుగు ఎత్తినప్పుడు
గులాబీలు అసూయతో తిరుగుతాయి
మరియు బాధతో నిండిన వారి గాయపడిన హృదయాల నుండి
ఒక రోదనలా వారి సువాసన వెలువడుతుంది.’
అయితే, ఆమె రాసిన చాలా భారతీయ ప్రేమ గీతాలు అంత సంతోషకరంగా ఉండవు. వాటిలో కొన్ని, కొంతవరకు ఇంగ్లీషువారికి భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, కేవలం భారతీయ గీతాలుగా ఇంగ్లీషువారికి నచ్చవచ్చు, కానీ నిజం ఏమిటంటే అవి భారతీయ భావోద్వేగాల యొక్క అద్భుత రచనలు కావు. ఆమె ‘ఎ పిల్గ్రిమేజ్ ఆఫ్ లవ్’లో ఇలా పాడుతుంది,
‘నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను
వేగంగా, ఓ నా ప్రియా,
వణికే అడవి జింక కన్నా,
లేదా ఆయాసపడే పావురం కన్నా,
ఎగిరే పాము కన్నా వేగంగా
మంత్రగాడి వశంలోకి……
నువ్వు పిలిస్తే నేను వస్తాను
ఏది సంభవించినా భయపడకుండా.’
‘డివోషన్’ అనే కవితలో మరోచోట ఆమె ఇలా పాడుతుంది,
‘నా ఆత్మను గొంతు నులిమి అగ్నిలో విసిరేయండి…..
నా ప్రియతముడు ఎందుకు తడబడాలి, భయపడాలి, లేదా తిరుగుబాటు చేయాలి?
ఓ ప్రభూ, నీ వక్షస్థలంలో పువ్వులా ఒదిగిపోవడానికి నేను నీదానిని,
లేదా నీ కోసం నరకాగ్నిలో కలుపు మొక్కలా కాలిపోతాను.’
మేము విశ్లేషించి చూసినంత వరకు, శ్రీమతి నాయుడు గారి కవితలలో కనిపించే అత్యంత ‘ఉష్ణమండల, ఆదిమ’ భావోద్వేగాలలో ఇవి కొన్ని. కానీ ‘ఆమె స్వతహాగా భారతదేశపు నేల నుండి పుట్టింది’ అనే వ్యాఖ్యను సమర్థించడానికి ఇవి ఖచ్చితంగా సరిపోవు. తన ప్రేమకు, ప్రేమ వస్తువుకు ఒక స్త్రీ సహజంగా లొంగిపోయే ఈ తీరు కేవలం ఒక సాధారణ భారతీయ భావన కాదు. దీనిని చూస్తే, సఫో అసలు జీవించి రాయలేదేమో అనిపిస్తుంది, మరియు శ్రీమతి బ్రౌనింగ్ తన ‘పోర్చుగీస్ నుండి సోనెట్లు’తో కేవలం ఒక కల్పన మాత్రమే అనిపిస్తుంది! శ్రీమతి నాయుడు గారి కొన్ని ప్రేమ గీతాలలో కల్పనా అతిశయం కాకపోయినా, ఒక విధమైన రూపకాల ఉత్సాహం కనిపిస్తుంది, దీనిని అజాగ్రత్తగా ఉండే విదేశీయులు ఉష్ణమండల భారతీయ కవితా భావన యొక్క సారాంశంగా సులభంగా పొరబడవచ్చు. ఈ ఉదాహరణను తీసుకోండి:
ఆమె:
వేణునాద నాదానికి పాములా,
ఓ నా ప్రియా, నా హృదయం నీ వేళ్ళలోకి జారుతుంది,
ఎక్కడైతే రాత్రీ గాలి, ప్రేమికుడిలా, అతని మల్లె తోటలు, శిరీష వనాలపై వాలి ఉంటుందో;
మరియు పండిన కొమ్మలపైన లేదా రంగురంగుల పండ్లపైన,
ప్రకాశవంతమైన చిలుకలు సింధూర పుష్పాల వలె గుంపుగా చేరతాయి.
అతను:
గులాబీ రేకులలోని సుగంధంలా
నా హృదయాన్ని నీ గుండెల్లో దాచుకో, ఓ నా ప్రియతమా
పూలదండలా, రత్నంలా, అశోక వృక్షంపై
తన గూడును వేలాడదీసే పావురంలా.
నిశ్చలంగా ఉండు, ఓ ప్రియతమా, ఉషస్సు తన
బంగారు గుడారాలను దంతపు రంగు పొలాలపై పరిచేంత వరకు.
వాస్తవానికి, ఏ సందర్భంలో చూసినా ప్రేమను సంపూర్ణంగా వ్యక్తం చేయడానికి ఈ కవిత మరీ అర్థరహితంగానూ,
సరసభారతి ఉయ్యూరు 