కాళిదాసు మరియు ప్రకృతి(త్రివేణి )

రచన: కె. బాలసుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

కవి ప్రకృతికి అద్దం పడతాడని అంటారు. భారతీయ, పాశ్చాత్య సాహిత్య విమర్శ రెండూ, ఒక కవి తన రచనలలో వ్యక్తపరిచే ప్రకృతి పట్ల అతని వైఖరిని బట్టి, అతని నిజమైన విలువను  అతని కవిత్వం  అసలు సారాన్ని అంచనా వేస్తాయి. గొప్ప సాహిత్య విమర్శకుడైన దండి, యథార్థమైన కవిత్వంలోని వివిధ ‘అలంకారాల’ను ప్రస్తావిస్తూ, ‘స్వభావజ్ఞానానికి’ గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని ఇచ్చి ఇలా అంటాడు: ‘ప్రకృతి గురించిన సత్యం అన్ని శాస్త్రాల  పరాకాష్ట , అన్ని కవిత్వాలకు ఆదర్శం.’ ఈ దృక్కోణం నుండి చూస్తే, అతిశయోక్తికి తావులేకుండా, అందరికంటే కాళిదాసు ప్రకృతి కవి అని మనం చెప్పవచ్చు. ప్రకృతి పట్ల అతని భక్తి ఆధ్యాత్మిక గౌరవం అనే శిఖరాగ్రానికి చేరి, ధార్మిక విశ్వాసం అనే ఔన్నత్యాన్ని సాధించింది. గొప్ప ఆంగ్ల కవి, వర్డ్స్‌వర్త్, తాను అన్యమతస్థుడిగా పుట్టనందుకు ఒకప్పుడు విచారం వ్యక్తం చేశారు, అలా పుట్టి ఉంటే ప్రకృతిలోని అందమైన అంశాలను అన్యమత భక్తి యొక్క నిజమైన స్ఫూర్తితో ఆరాధించేవాడినని అన్నారు: –

ఓ దేవా, నేను అలా పుట్టి ఉంటే బాగుండేది

పాతబడిపోయిన ఏదో ఒక మతంలో పెరిగిన అన్యమతస్థుడిగా;

అలా అయితే, ఈ ఆహ్లాదకరమైన పచ్చిక బయలులో నిలబడి,

నా ఒంటరితనాన్ని తగ్గించే దృశ్యాలను చూడగలిగేవాడిని.

వర్డ్స్‌వర్త్ కంటే కూడా కాళిదాసు ప్రకృతి యొక్క దైవత్వం పట్ల ప్రగాఢమైన నమ్మకాన్ని కలిగి ఉన్నారు. సంస్కృత రచయితలు అనుసరించిన, తమ ఇష్టదైవాన్ని ప్రార్థించే సంప్రదాయ పద్య ప్రారంభానికి బదులుగా, ఆయన ‘కుమారసంభవ’ను హిమాలయాల దైవత్వాన్ని గంభీరంగా నొక్కిచెబుతూ ప్రారంభిస్తారు. ఈ దైవత్వారోపణ కేవలం కవితాత్మకమైనదని, అంటే అశాస్త్రీయమైనదని లేదా అసత్యమైనదని భావించడం పొరపాటు. ప్రత్యక్ష అనుభూతి నుండి భావనకు పరిణామం చెందడం అనేది విజ్ఞానశాస్త్రంలో ఒక సుపరిచితమైన పద్ధతి. భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు కొన్ని వాయువులు బాయిల్ నియమాన్ని పాటిస్తాయని లేదా పాటించవని వర్ణించే తీరు, ఆ నియమం తమ మార్గనిర్దేశం కోసం రూపొందించిన ఒక శాసనం అన్నట్లుగాను,  విజ్ఞానశాస్త్రం తమ అనుకరణ కోసం ఆదర్శ వాయువు అనే ఒక ఆదర్శాన్ని నిర్దేశించినట్లుగాను ఉంటుంది. ఈ భాష, వాయువులు ఆ నియమం యొక్క అక్షర రూపాన్ని ఖచ్చితంగా పాటించడంలో విఫలమవుతాయి కాబట్టి, అవి పరిపూర్ణతలో లోపించాయని సూచిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. అదే ధోరణిలో చెప్పాలంటే, హైడ్రోజన్ పరిపూర్ణతకు అత్యంత సమీపంలో ఉందని, ఆక్సిజన్  నైట్రోజన్ రోజువారీ జీవిత వ్యవహారాలకు సరిపోతాయని,  కార్బన్ డయాక్సైడ్, క్లోరిన్ అనేవి ప్రలోభాలకు లొంగిపోయే పాపులని చెప్పాల్సి ఉంటుంది. కొన్నిసార్లు, మనం నిర్జీవ పదార్థాలను ఏ ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగిస్తామో, ఆ ప్రయోజనాన్ని అవి నెరవేర్చడాన్ని బట్టి వాటికి నైతిక గుణాలను ఆపాదిస్తాము. ఉదాహరణకు, శాస్త్రీయ పరిభాషలో మనం మంచి  చెడ్డ రేడియేటర్లు లేదా మంచి  చెడ్డ ఇన్సులేటర్ల గురించి ప్రస్తావిస్తాము. అవి బాగా రేడియేషన్ ఇవ్వడం లేదా బాగా ఇన్సులేట్ చేయడం వాటి విధి అన్నట్లుగా; సరైన ప్రమాణాలను అందుకోవడంలో ప్రకృతి విఫలమైనట్లుగా మనం వ్యవహరిస్తాము. ఇలాంటి భాషను ఉపయోగించడంలో మరియు ప్రకృతికి నైతిక గుణాలను ఆపాదించడంలో, సైన్స్ అనేది ప్రకృతి గ్రహణాల నుండి ఉద్భవించిన పరిపూర్ణ భావనలతో వ్యవహరిస్తోంది. మరో మాటలో చెప్పాలంటే, అది ఒక నిర్దిష్ట వస్తువు యొక్క మంచి చర్యను లేదా చెడ్డ చర్యను, ఆ వస్తువు యొక్క పరిపూర్ణ భావన దృక్కోణం నుండి చూసినట్లుగా వివరిస్తుంది. మళ్ళీ, విశ్వం యొక్క అంతర్గత సత్యంతో ఒక నిర్దిష్ట వస్తువుకు ఉన్న సంబంధం గురించిన ఈ పరిపూర్ణ భావననే, హిందూ మత సాహిత్యంలో సుప్రసిద్ధమైన, కవితాత్మకంగా ఉన్నంత శాస్త్రీయమైన ‘అభిమానీ దేవత’ సిద్ధాంతం ధృవీకరిస్తుంది. కాబట్టి, కవి ఈ ప్రకృతి భవిష్యవాణిలో నిమగ్నమైనప్పుడు, అతను కేవలం కల్పనా లోకాలలో సంచరిస్తున్నాడని లేదా అహేతుకత అనే బురదలో కూరుకుపోతున్నాడని మనం భావించవద్దు.

ప్రకృతిలోని నిర్జీవ వస్తువులకు నైతిక లేదా ఆధ్యాత్మిక గుణాలను ఆపాదించినప్పుడు, అలంకార శాస్త్రవేత్తలు ఆ కవి ‘పాథెటిక్ ఫాలసీ’ (భావోద్వేగ భ్రాంతి) అనే అలంకారాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారని అంటారు; కానీ ఇందులో ‘పాథెటిక్’ (దీనమైన) అంశం గానీ, ‘ఫాలసీ’ (తప్పుడు భావన) గానీ ఏమీ ఉండవు. ఈ అలంకారం గురించి చర్చిస్తూ జాన్ రస్కిన్ తన ‘మోడరన్ పెయింటర్స్’ (సంపుటి 3)లో ఇలా అంటారు: “ప్రకృతికి జీవరాశికి ఉండే లక్షణాలను ఆపాదించే మానసిక స్థితి, తీవ్రమైన దుఃఖం వల్ల వివేకం దెబ్బతిన్నప్పుడు కలుగుతుంది. తీవ్రమైన భావోద్వేగాలన్నీ ఇలాంటి ప్రభావాన్నే కలిగి ఉంటాయి. అవి బాహ్య వస్తువుల పట్ల మనకున్న అవగాహనలో ఒక రకమైన అసత్యతను సృష్టిస్తాయి; దీనినే నేను సాధారణంగా ‘పాథెటిక్ ఫాలసీ’ అని పిలుస్తాను.” అయితే ఆయన ఇలా కూడా అంటారు: “మనం ఈ విషయాన్ని నిశితంగా పరిశీలిస్తే, గొప్ప కవులు తరచుగా ఇటువంటి అసత్యతను అంగీకరించరని తెలుస్తుంది.” అందుకే కాళిదాసు ఇలా అంటాడు: “తీవ్రమైన భావోద్వేగంతో కూడిన ఆత్మ సహజంగానే కరుణతో ఉప్పొంగి, చైతన్యవంతమైన  జడమైన ప్రకృతి అంతటినీ తనలో నింపుకుంటుంది.” ఇందులో ఎలాంటి అసత్యత లేదు. (కామార్తా హి ప్రకృతి కృపణాశ్చేతనాచేతనేషు.)

ఒక వస్తువుకు సంబంధించిన సత్యం లేదా వాస్తవికతలో అనేక కోణాలు ఉంటాయి. విజ్ఞానశాస్త్రం  ఇంద్రియ జ్ఞానం ఆ సంపూర్ణ సత్యంలోని ఒక కోణాన్ని మాత్రమే వెల్లడించవచ్చు. ఉదాహరణకు, నారింజ పండ్లను లెక్కించేటప్పుడు గణితశాస్త్రం వాటిని కేవలం ‘అంకెలు’ లేదా ‘యూనిట్లు’గా పరిగణిస్తుంది, భౌతికశాస్త్రం వాటిని పరమాణువులు లేదా విద్యుత్ ఆవేశాల సముదాయంగా చూస్తుంది; కానీ కళ వాటి రంగును, ఆకృతి సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది, అలాగే మతం ఆ వస్తువులకు విశ్వంతో—అంటే సమస్త సృష్టితో—ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. కాళిదాసు సృష్టించిన అత్యున్నత పాత్ర శకుంతల; ఆమె ప్రకృతి ఒడిలో పెరిగిన బిడ్డ. ఆమె అడవిలోని తీగలకు ఆప్తమిత్రురాలు, ఆశ్రమంలోని లేళ్లకు ప్రాణసఖి. ఆమె కేవలం కణ్వ మహర్షికి మాత్రమే కాదు, అటవీ దేవతలకు కూడా పెంపుడు కుమార్తె; శకుంతల విడిచి వెళ్తున్నప్పుడు మహర్షి ఎంతటి తీవ్ర దుఃఖానికి లోనవుతారో, అటవీ దేవతలు కూడా ఆమె నిష్క్రమణ సమయంలో అంతటి గాఢమైన బాధను అనుభవిస్తారని చెబుతారు. శకుంతల తల్లిని ఎలా సంబోధించేవారో, మహర్షి ఆ దేవతలను కూడా అలాగే సంబోధిస్తారు. కవి ఊహలో ఒక అందమైన యువతి  ఒక తీగ రెండూ సౌందర్యానికి ప్రతీకలే. సౌందర్య దృష్టితో చూస్తే అవి రెండూ ఒక్కటే. ‘విక్రమోర్వసీయం’లో వలె, ఒక మాయా స్పర్శ ఆ యువతిని తీగగా మారుస్తుంది. ప్రేమికురాలు తన ప్రియుడిని అంటిపెట్టుకుని ఉన్నట్లుగా, ఆ తీగ చెట్టును చుట్టుకుంటుంది.

కాళిదాసు సాహిత్యంలో ప్రకృతితో మానవునికున్న సంబంధం ఒక సౌందర్యాత్మక  ఆధ్యాత్మిక ఏకత్వం; ఇది మానవుని అంతరంగానికి సంబంధించిన సౌందర్యం, సత్యం  ఆనందాలకు, ప్రకృతిలోని సౌందర్యం, సత్యం  ఆనందాలకు మధ్య ఉన్న మౌలిక ఐక్యతను గ్రహించడం ద్వారా అనుభవంలోకి వస్తుంది. మానవ వ్యక్తిత్వంలోని భావోద్వేగాల కదలికలలోనూ, ప్రకృతిలోని ఆనందకరమైన  అందమైన అంశాలలోనూ ఒకే విధమైన ‘అదృశ్య హస్తం’ (దైవిక శక్తి) యొక్క లీలలను ఒకరు అనుభూతి చెందగలరు. ప్రకృతి పట్ల కవికి ఉన్న దృక్పథం అంతటా ఈ దృఢ విశ్వాసమే కనిపిస్తుంది. సముద్రం  విశాలతను వైభవాన్ని చూసి కవి ఇలా అంటాడు: “విశ్వనాథుడైన విష్ణువు స్వరూపం ఎంతటి అంతుచిక్కనిదో, ఈ అనంతమైన సముద్రం కూడా అంతే అంతుచిక్కనిది.” ‘మేఘసందేశం’లో యక్షుడు తన గాఢమైన భావోద్వేగంతో, దూరంగా ఉన్న అలకా నగరంలోని తన ప్రియురాలికి తన విచారకరమైన ప్రేమ సందేశాన్ని చేరవేయమని మేఘాన్ని వేడుకుంటాడు. ఎందుకంటే, కవి దృష్టిలో, ఒక వ్యక్తిని పూర్తిగా ఆవరించి అతని స్వభావాన్నే మార్చివేసే నిజమైన భావోద్వేగానికి—భావాలు కలిగిన జీవులకు మరియు నిర్జీవమైన ప్రకృతికి మధ్య ఎటువంటి భేదం తెలియదు. ప్రతి మానవ భావన లేదా భావోద్వేగం తన పరిపూర్ణతను  అత్యున్నత స్థాయిని చేరుకున్నప్పుడు, అది విశ్వవ్యాప్తమై, సమస్త సృష్టిలోనూ నిండి ఉన్న ‘విశ్వ చైతన్యం’ (Universal Spirit) యొక్క స్వభావంలో భాగంగా మారుతుంది. శుక మహర్షి  విశ్వవ్యాప్తమైన ఆత్మ స్థితిని వర్ణించేటప్పుడు శ్రీమద్భాగవతం ఈ సత్యాన్ని చక్కగా వ్యక్తం చేస్తుంది. వ్యాస మహర్షి దుఃఖంతో తన కుమారుడిని పిలిచినప్పుడు, ఆ శబ్దం అడవి అంతటా ప్రతిధ్వనిస్తూ చెట్ల ద్వారా తిరిగి వినిపించింది. అక్కడ కవి మానవుడిని దేవుని  అత్యుత్తమ సృష్టిగానూ, ప్రకృతి అనే అందమైన వ్యవస్థలో ఒక భాగంగానూ చూస్తాడు; మానవ హృదయం ఎల్లప్పుడూ ప్రకృతి హృదయంతో ఏకతాళంలో స్పందిస్తుందని అతను గాఢంగా విశ్వసిస్తాడు. శకుంతల గురించి చెబుతూ, కవి ఇలా అంటాడు: ఆమెకు తీగ పూలతో అలంకరించుకోవడం ఇష్టమే అయినప్పటికీ, ఆ తీగలకున్న అందాన్ని (పూలను) తాను దూరం చేయకూడదనే వాటి పట్ల ఉన్న ప్రేమతో ఆమె అలా చేయడం మానేసేది. తన తీగ-మిత్రుల పట్ల ఆమె చూపిన ఆ శ్రద్ధే ఆమెలోని ఆత్మత్యాగ గుణానికి కారణం. అహింసా వ్రతం పాటించే సాధువు కూడా, చెట్లు  మొక్కల పూలను లేదా లేత చిగుళ్లను తన గోళ్లతో తుంచకుండా ఉండటానికి ఇదే విధమైన భావన ప్రేరేపిస్తుంది. ప్రకృతితో మానవునికి ఉన్న అంతర్గత ఏకత్వాన్ని గుర్తించడమే, కవిని మానవ భావాలను, భావోద్వేగాలను  అభిరుచులను తన చుట్టూ ఉన్న వస్తువులకు ఆపాదించి, వాటికి జీవం  ఆనందాన్ని కల్పించేలా చేస్తుంది. ఇది విశ్వం వెనుక ఉన్న చైతన్యంతో ఏకమైన మానవ వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రకృతి అంశాలపై ప్రతిబింబించే ప్రక్రియ. ‘మేఘసందేశం’లో, యక్షుడు ఆ మేఘాన్ని సుదూర నగరమైన అలకకు సుదీర్ఘ ప్రయాణం చేసేలా ప్రేరేపించడానికి, అక్కడ లభించే సౌందర్య ఆస్వాదన అనే ఆనందాన్ని దానికి వివరిస్తాడు. దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో మేఘానికి లభించని ఒక గొప్ప సౌందర్య అనుభూతి—అంటే ఒక అందమైన భవనం  మేడపై వెన్నెల విన్యాసాన్ని ఆస్వాదించడం—అలక నగరానికి వెళ్తే దానికి పూర్తిగా లభిస్తుందని అతను చెబుతాడు. అక్కడ వెన్నెల ఎప్పటికీ మేఘాల చీకటితో కప్పబడదు; ఎందుకంటే ఆ వెన్నెల ఆకాశంలో ఎత్తున ఉన్న చంద్రుని నుండి కాకుండా, నగర శివార్లలో నివసించే శివుని శిరస్సుపై ఉన్న చంద్రుని నుండి ఉద్భవిస్తుంది. కావ్యంలో మేఘం  గమ్యస్థానంగా అలక నగరాన్ని ఎంచుకోవడంలో ఉన్న విశిష్టత ఇదే.

అయితే, ‘క్రూరమైన  హింసాత్మకమైన’ (red in tooth and claw) ప్రకృతి కోణం పట్ల అతను ఉదాసీనంగా ఉన్నాడు. ఎందుకంటే, అతను ప్రకృతిలో కేవలం మానవ సౌందర్యాన్ని, ఆనందాన్ని  భావోద్వేగాలను మాత్రమే చూశాడు. అతని అభిప్రాయం ప్రకారం, విశ్వం  సత్యం ప్రకృతిలోని భయంకరమైన లేదా వికృతమైన అంశాలలో లేదు.

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -20-6-26-ఉయ్యూరు —