సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రు (త్రివేణి)

రచన: ఆర్. ఎల్. రావు-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

అందంగా అలంకరించిన గది; సౌకర్యవంతమైన పెద్ద కుర్చీలు (ఆర్మ్‌చైర్లు); ఆకర్షణీయమైన పల్లపు దివాన్లు; మృదువైన, లేత ఎరుపు రంగు కాంతినిచ్చే దీపం; తాజాగా తయారుచేసిన పాన్ వాసన; అత్యుత్తమ టర్కిష్ సిగరెట్ల సువాసన; టెలిఫోన్ గంట నిరంతర మోత; శబ్దం లేకుండా అటు ఇటు తిరిగే కార్యదర్శుల బృందం; తూర్పు దేశాల విశ్రాంత జీవనశైలి  పాశ్చాత్య దేశాల చురుకుదనం కలగలిసిన ఈ వాతావరణం మధ్య, ఒక కుర్చీలో హాయిగా కూర్చుని ఉన్న ఆకర్షణీయమైన వ్యక్తిత్వం కలిగిన మనిషి—అప్పుడప్పుడు అతిథులతోనూ, కార్యదర్శులతోనూ మాట్లాడుతూ, అదే సమయంలో తన ఒడిలో కూర్చున్న చిన్నారి బిడ్డతో ఆడుకుంటూ కనిపించే దృశ్యం.

ఒక సాయంత్రం వేళ సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రూతో రాజకీయాలు, సాహిత్యం, సంగీతం వంటి అనేక విషయాల గురించి చర్చిస్తూ గడిపిన ఆ క్షణాలు నాకు ఇప్పటికీ గుర్తున్నాయి. అక్కడ మరో ఇద్దరు వ్యక్తులు కూడా ఉన్నారు—వారు శ్రీ జయకర్  సర్ తేజ్ వద్ద జూనియర్ న్యాయవాదిగా పనిచేస్తున్న అందమైన యువతి కుమారి శ్యామ్ కుమారి నెహ్రూ.

మేము స్ట్రాలతో ఐస్డ్ షర్బత్ తాగుతూ అనేక విషయాల గురించి చర్చించుకోవడం నాకు గుర్తుంది. భారతదేశపు అసాధారణ వ్యక్తులలో ఇద్దరితో కలిసి ఆ గంట సమయాన్ని గడిపే అదృష్టం నాకు కలిగి చాలా నెలలేమీ కాలేదు. అప్పటి నుండి ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగిన సంఘటనలు జరిగాయి; ఆల్బర్ట్ రోడ్‌లోని 19వ నంబర్ ఇల్లు దాదాపుగా ’10, డౌనింగ్ స్ట్రీట్’ (బ్రిటిష్ ప్రధాని నివాసం) స్థాయికి చేరింది. దాని ఆతిథ్యశీలత కలిగిన, ఉల్లాసభరితమైన యజమాని నేడు భారతదేశంలోని అనేకమంది రాజకీయ నాయకులు లేదా రాజనీతిజ్ఞులు అసూయపడే స్థాయికి చేరుకున్నారు.

అయినప్పటికీ, సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రూ మాత్రం ఇప్పటికీ అదే పాత ‘సప్రూ’గానే ఉన్నారు. బయట ప్రజలు ఆయన రాజకీయాలు, నిర్ణయాలు లేదా అభిప్రాయాల గురించి ఏమనుకున్నా, సర్ తేజ్ ఒక మంచి మనిషి అనే విషయంలో అందరూ ఏకీభవిస్తారు. పాత కాలపు హుందాతనం, ఎదుటివారిని విమర్శించే ముందు వారి దృక్పథాన్ని అర్థం చేసుకోవాలనే తపన ఆయనలో ఇంకా అలాగే ఉన్నాయి.

ఆ సాయంత్రం మేము సంభాషణను ఎక్కడ మొదలుపెట్టామో నాకు సరిగ్గా గుర్తులేదు. ఆ రోజుల్లో శాంతి చర్చలు జరుగుతూ ఉండేవి  మహాత్మా గాంధీ ఆనంద్ భవన్‌లో బస చేసేవారు. భోపాల్ నవాబు ఆ రోజు ఉదయాన్నే విచ్చేశారు. దాంతో మాలో చాలామంది హడావిడిగా తిరుగుతూ, ఇంటర్వ్యూలు చేస్తూ, ‘కాపీల’ కోసం వెతుకుతూ చాలా ఇబ్బంది పడ్డాము. ఆనంద్ భవన్‌లో మహాత్మాజీ ఆ గంటసేపు పత్రికా సిబ్బంది, రాజకీయాల నుండి విరమించుకున్న ప్రార్థన సమయం, అప్పటికే తీవ్ర ఒత్తిడికి గురైన మా పత్రికా విలేకరులకు ఎంతో ఉపశమనాన్నిచ్చింది. అంతటి విశ్రాంతి లభించినా అది మాకు స్వాగతమే.

ఒక యువకుడికి ఉండే కొంటెతనంతో, ఒకరికొకరు ఎదురుగా కూర్చున్న సప్రూ, జయకర్ అనే ఆ ఇద్దరినీ పోల్చడం మొదలుపెట్టాను. వారిలో మొదటి వ్యక్తి సౌమ్యంగా, హుందాగా, మర్యాదగా, వాచాలంగా ఉన్నాడు. అయితే రెండవ వ్యక్తి, తన ఉచ్చారణ పట్ల శ్రద్ధ వహిస్తూ, పెదవులను అంగుళంలో కొంత భాగం కన్నా ఎక్కువగా తెరవడానికి ఇష్టపడకుండా, గడ్డం వరకు గుండీలు పెట్టుకున్న తన మతగురువులాంటి నల్ల కోటుతో, చేతులకుర్చీలో బిగుసుకుని, అప్రమత్తంగా కూర్చుని, ఆక్స్‌ఫర్డ్ విద్యార్థి హావభావాలతో, నాగరికంగా, నాగరికంగా ఉన్నాడు. ఇంకొకడు, మెత్తటి, వదులైన మస్లిన్ వస్త్రం ధరించి, పాన్ నములుతూ, తన చేతులను చురుకుగా కదిలిస్తూ, ప్రతి పదాన్ని లేదా వ్యాఖ్యను ఒక హావభావంతో లేదా చర్యతో నొక్కి చెబుతున్నాడు.

ఈ ఇద్దరు ప్రముఖ న్యాయవాదులను ఏ విచిత్రమైన పరిస్థితులు కలిపాయో అని నేను ఆశ్చర్యపోయాను. భారతదేశంలోని రెండు వేర్వేరు ప్రాంతాలకు చెందిన ఈ ఇద్దరు వ్యక్తులు కలుసుకుని, భారత రాజకీయాల వెలుగులోకి రావాలని ఏ వింత విధి నిర్దేశించిందో?

ఏది ఏమైనప్పటికీ, అదంతా ఒక చక్కని చిత్రాన్ని ఆవిష్కరించింది. ఆ ఇద్దరి సాంగత్యంలో నేను అక్కడ గడిపిన ఆ సాయంత్రపు జ్ఞాపకం తరచుగా నా మదిలో మెదులుతూ ఉంటుంది. మా పద్ధతులు భిన్నమైనవి. ఎందుకంటే, గొప్ప కార్యాలు చేయడం, వాటిని సాధించడం వారి పద్ధతి అయితే, వారు ఏమి చేసారో, ఆ మహనీయులు ఏమి సాధించడానికి ప్రయత్నించారో ఆకలితో ఉన్న ప్రజలకు వివరించడమే నా పద్ధతి. ఒక వ్యక్తి జీవితం, వృత్తి లేదా రాజకీయాలకు సంబంధించిన అన్ని వివరాలు ప్రజలకు తెలిసినా, ఆ వ్యక్తి మాత్రం ఎప్పటికీ తెలియకపోవడం అనే ఒక విచిత్రమైన దృగ్విషయాన్ని మనం తరచుగా చూస్తుంటాము. అందువల్ల, కమ్యూనల్ అవార్డు గురించి గానీ లేదా మరేదైనా విషయం గురించి గానీ సప్రూ, జయకర్ లేదా ఒక ముదలియార్ ఏమనుకుంటున్నారో మనందరికీ తెలుసు, కానీ సప్రూ, జయకర్ లేదా ఒక ముదలియార్ ఎలాంటి వ్యక్తి అనేది మాత్రం ఎవరికీ తెలియకపోవచ్చు.

ఆ సాయంత్రం నా ఆలోచనలు ఈ దిశగా సాగాయి. సప్రూ లాంటి వ్యక్తి చాలా చాలా మానవత్వం కలవాడని తెలుసుకోవడం ఒక అరుదైన అనుభూతి, ఆనందం. అతను ‘ఔధ్ అఖ్బార్’లోని ఒక కథకు మనస్ఫూర్తిగా నవ్వగలడు; ఒక చమత్కారమైన కథకు కనుసైగ చేయగలడు; అంతగా మర్యాదగా లేదా ఫ్యాషన్‌గా లేని ఒక ఉర్దూ పద్యాన్ని చదవగలడు; చిన్న చిన్న గుర్తింపులకు, ప్రశంసలకు సంతోషించగలడు; లక్నోలోని యువకుల విలాసవంతమైన జీవితం మరియు వారి అనేక అల్లరి పనుల గురించి ఆయన మాట్లాడగలరు; ఆ సరదా సంభాషణల మధ్యలోనే అకస్మాత్తుగా మిమ్మల్ని ‘ఆనంద్ భవన్’కు తీసుకువెళ్లి, ప్రముఖ పండిట్ మోతీలాల్ అలహాబాద్‌ను ఏలిన మరియు ఢిల్లీ, సిమ్లా అసెంబ్లీలలో స్వరాజ్యవాద పార్టీ భవిష్యత్తును నిర్దేశించిన ఆ వైభవయుతమైన రోజుల గురించి వివరించగలరు; లేదా మిమ్మల్ని మహాత్మా గాంధీ రాజకీయాల వైపు, ఆయన ఆచరణ సాధ్యం కాని రాజకీయ ఆదర్శాల వైపు మళ్లించగలరు.

ఆ సాయంత్రం సప్రూ గారు అలా మాట్లాడుతూ మమ్మల్ని అలరించారు. ఆ గొప్ప వ్యక్తిని, ఆయన గడిపిన జీవిత విశేషాలను వినడం ఒక అద్భుతమైన అనుభవం. ఆ అద్భుతమైన సంభాషణ మధ్యలో, అప్పుడప్పుడు శ్రీ జయకర్ గారు మధురమైన సంస్కృత శ్లోకాలను లేదా పంక్తులను ఉదహరిస్తూ ఆ ప్రవాహానికి ఆహ్లాదకరమైన విరామాన్ని ఇచ్చేవారు.

ఆల్బర్ట్ రోడ్‌లోని 19వ నంబర్ ఇంట్లో నేను గడిపింది కేవలం ఒక గంట మాత్రమే. కానీ ఆ గంట ఎంత గొప్పది! ఆ గంట నా మనసులో ఎంతటి బలమైన ముద్ర వేసిందో కదా!

నేను ఆనంద్ భవన్‌కు తిరిగి వెళ్లేసరికి రాత్రి అయ్యింది; ఎందుకంటే సాయంత్రం ప్రార్థన తర్వాత మహాత్మాజీ నిర్వహించే ప్రశ్న-జవాబుల సమావేశం అప్పటికే మొదలైపోయింది. ఆ చిన్న సమూహంలో చాలా మంది ఉన్నారు—వారి ముఖాలు ఇప్పుడు నాకు కేవలం జ్ఞాపకాలు మాత్రమే, మరియు దురదృష్టవశాత్తు, వారంతా ఇప్పుడు భారతదేశంలోని వివిధ జైళ్లలో ఉన్నారు. వారందరికీ మధ్యలో మహాత్మా గాంధీ కూర్చుని, ఓపికగా అన్ని ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇస్తున్నారు. ఆ కార్యక్రమం ముగింపులో—నాకు అది ఒక వేడుకలా అనిపించింది—ఒక చిన్న పాప పాట పాడింది. లక్నో ప్రత్యేక ఎంబ్రాయిడరీ పనితనం కలిగిన నీలం రంగు స్కర్ట్ ధరించిన ఆ అందమైన పాప, సప్రూ గారి మనుమరాలని నాకు తెలిసింది. మహాత్మా గాంధీ ఆ పాపను ఎత్తుకున్నారు; ఆ గొప్ప వ్యక్తి ఒడిలో ఆమె ఎంతో హుందాగా కూర్చుంది. ఆయన ఒక మహాత్ముడని, తాను సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రూ మనుమరాలినని, ఆ సాయంత్రం భారతదేశంలోని ప్రముఖ నాయకులందరూ తన చిన్నారు గొంతుకను విన్నారని ఆమెకు ఏమాత్రం తెలియదు.

మరుసటి రోజు సప్రూ గారు విజయం సాధించారు. తన చర్చల గురించి వినేలా ఆయన మహాత్మా గాంధీని ఒప్పించారు. దీనికి ఎవరు కారణమో నాకు తెలియదు. సర్ తేజ్ బహదూర్ సప్రూ గారి అందమైన మనుమరాలా లేక స్వయంగా ఆ గొప్ప సప్రూ గారేనా అనేది నేను కచ్చితంగా చెప్పలేను.