చిత్రాంగి: పాత్ర చిత్రణపై ఒక అధ్యయనం  (త్రివేణి )-1

రచన: ప్రొఫెసర్ టి. వీరభద్రుడు–ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

(ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, హైదరాబాద్)

దక్షిణ భారత నాటకరంగంలో ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందిన ‘సారంగధర’ అనే నాటకంలోని ప్రణయ నాయిక చిత్రాంగి. ఈ కథకు వివిధ రూపాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఒకటి బళ్లారికి చెందిన దివంగత డి. కృష్ణమాచార్లు రచించిన ‘విషమ సారంగధర’ (సారంగధర విషాద గాథ) అనే తెలుగు నాటకం. ఇందులో రచయిత తన విషాద నాయిక ద్వారా పాత్ర చిత్రణలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అధ్యయనాన్ని మనకు అందిస్తారు. ఆ నాటక కథ క్లుప్తంగా ఇలా ఉంటుంది. రాజనరేంద్ర (రాజరాజ-నరేంద్ర అని కూడా పిలుస్తారు) అనే ఒకానొక రాజు ఉండేవాడు. రత్నాంగి  చిత్రాంగి అతని ఇద్దరు రాణులు. పెద్ద రాణి ద్వారా అతనికి సారంగధర అనే కుమారుడు కలిగాడు, అతను చక్కటి ప్రతిభ  స్థిరమైన స్వభావం గల యువకుడు. ఆ ఇద్దరు రాణులలో, చిత్రాంగి రాజుకు అత్యంత ఇష్టమైనది. ఆమె పేరు సూచించినట్లుగానే, చాలా అందంగా ఉండేది. కేవలం పదహారేళ్ల వయసులోనే, వృద్ధాప్యంలో ఉన్న రాజుకు ఆమె వివాహం జరిగింది. ఆమె సౌందర్యం ఎంత గొప్పదంటే, వాస్తవానికి ఆమెను యువరాజు సారంగధరుడి కోసం ఉద్దేశించినప్పటికీ, ఆ వృద్ధ రాజు ఆమెను తన రెండవ భార్యగా చేసుకోవడానికి ఆకర్షితుడయ్యాడు. అయితే, తన ఏకైక కుమారునికి తగిన వధువును వెతకడానికి రాజు రాజనరేంద్ర నియమించిన బ్రాహ్మణుడు ఇచ్చిన సారంగధరుడి చిత్రాన్ని, తన వివాహానికి ముందే చూసినప్పటి నుండి, చిత్రంగికి అతనిపై రహస్య ప్రేమ ఉండేది. ఒకసారి రాజు వేటకు వెళ్లవలసి వచ్చింది. యువరాజు పుట్టినరోజు, ఆ తర్వాత జరగబోయే పట్టాభిషేకానికి ఒక రోజు ముందే తాను ఇంటికి చేరుకోవాలి కాబట్టి, పది రోజుల్లో తన రాజధానికి తిరిగి వస్తానని ఆయన ఆశించాడు. సారంగధరుడు చాలా తెలివైనవాడు, వివేకవంతుడు, అప్పటికి అతనికి ఇరవయ్యవ ఏట అడుగుపెట్టాడు. ఆ వృద్ధ రాజు తాను ప్రజా బాధ్యతల నుండి విరమించుకుని, అతడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాలని కోరుకున్నాడు. రాజు లేని సమయంలో, ఇంట్లో ఒంటరిగా మిగిలిపోవడంతో చిత్రంగి చాలా కలవరానికి గురైంది, ఆమె సారంగధర గురించి ఆలోచించడం మొదలుపెట్టింది. ఒకప్పుడు అణచిపెట్టుకున్న ఆమె ప్రేమ ఇప్పుడు ప్రచండ శక్తితో పునరుజ్జీవనం పొందింది, దానిని నియంత్రించుకోలేక, అతడిని చూసే అవకాశం కోసం ఆమె ఎదురుచూస్తోంది. దురదృష్టవశాత్తు, ఒకానొక రోజు సారంగధరుని పావురం (అతనికి పావురాలంటే చాలా ఇష్టం) ఆమె రాజభవనంపై వాలింది. తన రాజభవనం నుండి దీనిని చూస్తున్న యువరాణి ఆ పక్షిని లాక్కుని తన గదిలో ఉంచుకుంది. ఏమీ ఎరుగని ఆ యువరాజు, తన సవతి తల్లి వద్దకు వెళ్లి దానిని అడగాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. రాజు లేనప్పుడు ఇరవై ఏళ్ల యువరాజు పదహారేళ్ల యువరాణిని ఆమె రాజభవనంలో కలవకూడదని, అలాంటి సందర్శన అతడిని ఖచ్చితంగా ప్రమాదంలో పడేస్తుందని ప్రధానమంత్రి కొడుకైన అతని స్నేహితుడు సుబుధి ఇచ్చిన హెచ్చరిక ఏమాత్రం ఫలించలేదు. యువరాజు అభిప్రాయంలో, సవతి తల్లి కూడా తల్లితో సమానమే, అలాంటి సందర్శనలో అనుమానానికి గానీ, ప్రమాదానికి గానీ ఆస్కారం ఉండదు. కాబట్టి వారు కలుసుకున్నారు, చిత్రంగి తన మనసులోని మాటను అతనికి వెల్లడించింది, తన కోరికను తీర్చే వరకు అతడిని విడిచిపెట్టనని చెప్పింది. సారంగధర పట్టు వదలలేదు. అతడిని ఒప్పించడానికి ఆమె అనేక మార్గాలు ప్రయత్నించింది, కానీ అతను మంచులా చల్లగా ఉన్నాడు. ఆమె తన భర్త అయిన రాజుకు అతని గురించి ఫిర్యాదు చేస్తానని బెదిరించింది, కానీ అతను ఆ ఆలోచనకు నవ్వాడు. చివరికి అతను తప్పించుకున్నాడు, కానీ వృద్ధ రాజు ఇంటికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు, ఆ విషయం గురించి ఫిర్యాదు చేశారు, విచారణ జరిగింది మరియు నిర్దోషి అయిన యువరాజును దోషిగా ప్రకటించారు. అతని నేరం చాలా ఘోరమైనది కాబట్టి, అంటే రాణి మరియు సవతి తల్లిపై అత్యాచారం చేయడం, అతనికి కాళ్లు, చేతులు నరికే శిక్ష విధించారు. అయితే, సారంగపై ఉన్న ప్రేమ తనను వీడకపోవడంతో, ఆమె సంతోషంగా ఉండలేకపోయింది, అందుకే చిత్రంగి త్వరలోనే తన ప్రతీకారం గురించి పశ్చాత్తాపపడింది. అపరాధభావం  అవమానం ఆమెను చాలా కుంగదీశాయి,  రాజు, అతని ద్వారా ప్రపంచం ఆమె నేరాన్ని తెలుసుకున్నాయి. తన కుమారుడిని రక్షించడానికి రాజు పంపిన సహాయం చాలా ఆలస్యమైందని మరియు కాళ్లు, చేతులు నరికే పని పూర్తయిందని వార్త వచ్చింది. చిత్రంగి గుండె పగిలిపోయింది  ఆమె మరణించింది.

చిత్రాంగి పాత్రపై మన చర్చను ప్రారంభించే ముందు, ప్రాథమికంగా రెండు లేదా మూడు అంశాలను గమనించడం అవసరం. ఈ వ్యాసం కృష్ణమాచార్యులు చిత్రించిన ఈ విషాద నాయిక పాత్రను మాత్రమే విశ్లేషిస్తుంది; తెలుగు సాహిత్యంలో గానీ, ఇతర దక్షిణ భారత సాహిత్యాలలో గానీ లభించే చిత్రాంగికి సంబంధించిన ఇతర కథా రూపాలను ఇది పరిగణనలోకి తీసుకోదు. తెలుగు నాటక సాహిత్యంలో ఒక పరిపూర్ణమైన విషాద నాయికగా కృష్ణమాచార్యుల చిత్రాంగి పాత్ర అత్యంత విశిష్టమైనది. ప్రజలచే రచయితకు ‘ఆంధ్ర నాటక పితామహ’ అనే గొప్ప బిరుదు ప్రదానం చేయబడింది; ఆయన అనేక నాటకాలు రచించినప్పటికీ, కేవలం ఈ ఒక్క పాత్రే ఆయన ఆ బిరుదుకు అర్హత పొందడానికి సరిపోతుందని చెప్పవచ్చు. రెండవదిగా, ఈ విశ్లేషణను చిత్రాంగి ప్రవర్తనకు సమర్థనగా భావించకూడదు. ఇది కేవలం ఆమె పాత్రను, అలాగే ఆమె ఆ నేరానికి పాల్పడటానికి దారితీసిన పరిస్థితులను వివరించడం లేదా వ్యాఖ్యానించడం మాత్రమే. ‘ఒథెల్లో’ పాత్రను ‘మెచ్చుకోవడం’ (appreciation) అనేది ఆ పాత్ర ప్రవర్తనను సమర్థించడం కానవసరం లేదు; ఎందుకంటే, వివాహం జరిగిన వెంటనే భర్త తన అమాయకురాలైన, పతివ్రత అయిన భార్యను హత్య చేయడం వంటి, మానవుల దృష్టిలో అత్యంత క్రూరమైన చర్యను సమర్థించడానికి ఎవరూ సాహసించరు. ఒథెల్లో మనస్తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి, అలాగే అతన్ని  అతని ప్రియ భార్యను, మానవమాత్రులకు తప్పించుకోవడం అసాధ్యమైన ఒక కుట్రలో చిక్కుకునేలా చేసిన పరిస్థితులను గమనించడానికి చేసిన ప్రయత్నమే అది. తన ‘విషాద సారంగధర’ నాటకానికి రాసిన ముందుమాటలో, రచయిత చిత్రాంగి పట్ల తన వైఖరిని వివరించారు. ఈ నాటక కథాంశం సాధారణంగా రెండు మూలాల నుండి గ్రహించబడిందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఒక కథనం ప్రకారం—రాజనరేంద్ర మహారాజు కోసం వధువు అన్వేషణ జరుగుతున్న సందర్భంలో—చిత్రాంగి చిత్రం రాజు వద్దకు తీసుకురాబడింది; ఆమె సౌందర్యానికి ముగ్ధుడైన ఆ వృద్ధ రాజు, వాస్తవానికి తన కుమారుడి కోసం ఉద్దేశించిన ఆ యువతిని తానే వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ కథనంలో రాజు పాత్ర అత్యంత ప్రతికూల దృక్పథంతో చిత్రించబడింది. రెండవ కథనం ప్రకారం—రాజనరేంద్ర మహారాజుకు రత్నాంగి  చిత్రాంగి అనే ఇద్దరు భార్యలు ఉండేవారు. రాజు రెండవ వివాహం జరిగిన సుమారు పది సంవత్సరాల తర్వాత సారంగధర జన్మించాడు. తద్వారా, 35 ఏళ్ల వయసులో ఉన్న చిత్రాంగి, తన సవతి కుమారుడైన 20 ఏళ్ల సారంగధరతో ప్రేమలో పడిందని ఈ కథనం చెబుతుంది; అయితే ఇది అంతగా నమ్మశక్యంగా లేదు. కృష్ణమాచార్యులు ఈ రెండు విపరీత ధోరణులను పరిహరించి, చిత్రాంగి పాత్రను మరింత సమతుల్యంగా, మృదువుగా తీర్చిదిద్దారు. రాజు తన ఏకైక కుమారునికి తగిన వధువును వెతకడానికి వివిధ రాజ్యాలకు వివేకవంతులైన బ్రాహ్మణులను పంపినప్పుడు, వారు రెండు చిత్రాలను తీసుకువచ్చారు. ఒకటి విదర్భ రాజు కుమార్తె చంద్రకళది, మరొకటి భోజరాజు కుమార్తె చిత్రంగిది. ఆ ఇద్దరు అమ్మాయిలు ఎంత అందంగా, తెలివిగా ఉన్నారంటే, రాజు వారిలో ఎవరినీ వదులుకోలేకపోయాడు. అందువల్ల అతను వారిలో ఒకరిని తన కోసం ఉంచుకోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, ఆమే చిత్రంగి. కానీ చిత్రంగి, తాను సారంగధరుడిని గాఢంగా ప్రేమిస్తున్నానని రాయబారి బ్రాహ్మణుడితో చెప్పి, ఈ వార్తను ఆ గొప్ప యువరాజుకు తెలియజేయమని అతడిని కోరింది. దురదృష్టవశాత్తు, ఆ బ్రాహ్మణుడు తన విలువైన రాయబారానికి రాజు ఇచ్చిన 4,000 బంగారు నాణేల ఆశలో మునిగి, చిత్రంగి తన ప్రేమికుడికి చెప్పిన సందేశాన్ని పూర్తిగా మరచిపోయాడు, మరియు చిత్రంగికి కూడా ఆ విషయం ఏమాత్రం తెలియకుండా ఉండిపోయింది. గొప్ప విషయాలు తరచుగా ఒక గడ్డిపోచ మీద తిరగబడతాయి, అలాగే ఈ దురాశపరుడైన బ్రాహ్మణుడి చంచలమైన జ్ఞాపకశక్తి వల్ల చిత్రంగి తలరాత నిర్ణయించబడింది. కృష్ణమాచార్యులు మరో నూతన ఆవిష్కరణను ప్రవేశపెట్టారు. సాధారణంగా భారతీయ నాటకాలలో విషాదాంతం అధికంగా ఉంటుంది, కానీ తన మాయా స్పర్శతో చనిపోయిన వారిని సులభంగా బ్రతికించగల ఒక ఋషి, ప్రవక్త లేదా దేవుడు అనూహ్యంగా రంగప్రవేశం చేయడంతో ఆ నాటకం హఠాత్తుగా సుఖాంతమవుతుంది. ‘విషద సారంగధర’ రచయిత ఉద్దేశపూర్వకంగా ఈ ‘దేవుడు వచ్చి ఆరితేరిన’ విధానాన్ని తప్పించి, కథను విషాదాంతంతో ముగిసేలా చేశారు. కథలో ప్రవేశపెట్టిన మరో మార్పు ఏమిటంటే, రాజనరేంద్రను మాళ్వా రాజుగా వర్ణించడం. అయితే, జనప్రియ సంప్రదాయం ఈ కథను రాజమండ్రితో ముడిపెడుతుంది. ఈ నాటకంలోని రాజనరేంద్రను, గొప్ప ఆంధ్ర రాజు మరియు విద్యా పోషకుడైన రాజరాజనరేంద్రగా గుర్తిస్తారు. సారంగధరునిమేట, సారంగ వధించబడిన ఎత్తైన ప్రదేశం, ఇప్పటికీ చూపిస్తారు. మరియు గోదావరి నదికి అభిముఖంగా ఉన్న ఆ సుందరమైన భవనాన్ని (ప్రస్తుతం సాధారణంగా ఆ ప్రదేశంలోని అత్యున్నత అధికారి నివసిస్తుంటారు) ఇప్పటికీ చిత్రాంగి-మేడ (చిత్రాంగి రాజభవనం) అని పిలుస్తారు. ఈ విషయం ప్రస్తుత వ్యాసానికి పూర్తిగా సంబంధం లేనప్పటికీ, సారంగధర కథ తెలుగు దేశంలో చాలా ప్రాచుర్యం పొందిందని మరియు చిత్రంగి తెలుగు నాటకరంగంలో అత్యుత్తమ సృష్టులలో ఒకరని చూపించడానికి దీనిని ప్రస్తావించడం జరిగింది.

ఈ విధంగా, సారంగధర విషాదానికి చిత్రంగి పాత్రే మూలమని మనం చూడవచ్చు. చిత్రంగి ఆ నాటకానికి ఆత్మ అని చెప్పడంలో అతిశయోక్తి లేదు. కానీ, మనకు తెలిసినంత వరకు, తెలుగు నాటకరంగంలో చిత్రంగి కంటే నైతిక కారణాల వల్ల పాఠకులు మరియు ప్రేక్షకులచే ఇంత తీవ్రంగా ఖండించబడిన పాత్ర మరొకటి లేదు. మరియు నైతికత పట్ల కొద్దిపాటి పక్షపాతం ఉన్న ఎవరికైనా ఆమె ప్రవర్తన దిగ్భ్రాంతి కలిగిస్తుందనడంలో సందేహం లేదు. విశ్లేషణలో, ఈ అనైతికతకు మూడు కోణాలు మనకు కనిపిస్తాయి. మొదటిది, ఆమె వివాహం చేసుకున్న భర్తకు నమ్మకద్రోహం చేసింది, లేదా వివాహం జరిగింది. ఇది నిజమే, వివాహానికి ముందు ఆమె మనసు సారంగధరుడిపైనే నిలిచి ఉండేది, కానీ వేరొకరిని వివాహం చేసుకున్న తర్వాత, ఆమె పాత ప్రేమను మరచిపోయి, పాత కోరికను నాశనం చేసి, తన వివాహిత భర్తతో రాజీపడి ఉండాలి. రెండవది, ఆమె కొడుకు సంబంధంలో ఉన్న సారంగధరుడిని వశపరచుకోవడానికి ప్రయత్నించి, ఒక సాధు స్వభావం గల యువకుడిని అనైతికత మరియు పాపంలోకి లాగింది. మూడవది, ఇంతటితో సంతృప్తి చెందక, ఆమె అతనిపై ప్రతీకారం తీర్చుకుంది.

అంతటి గాఢమైన ప్రేమ, గొప్ప గుణాలున్న పదహారేళ్ల యువరాణికి, దాదాపు అరవై ఏళ్ల ముసలి రాజుతో ఆమె ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఇచ్చి పెళ్లి చేశారు! నిస్సందేహంగా ఆ యువతి నిరసన తెలిపింది, కానీ ప్రయోజనం లేకపోయింది. ఎందుకంటే, రాజరాజుకు గొప్ప స్నేహితుడైన ఆమె తండ్రి, ఆయనను అసంతృప్తికి గురిచేయలేకపోయాడు. ఆమె బాలికా నిరసన ముందు బ్రతిమాలుకోవడాలు, బెదిరింపులు, ఇతర కఠిన చర్యలు కూడా నిలవలేకపోయాయి. అలా ఆ ముసలివాడిని ఆమెపై బలవంతంగా రుద్దారు. ఆమె దృష్టిలో అది ‘చేతుల కలయికే కానీ హృదయాల కలయిక కాదు’, ఎందుకంటే సారంగ ఇంకా ఆమె హృదయంలో కొలువై ఉన్నాడు. “రాజభవనానికే పరిమితం కావడం వల్ల ఆమె అతడిని ఒక్కసారి కూడా చూడలేకపోయింది, కానీ అతని రూపం మాత్రం ఆమె కళ్లలో ఎప్పుడూ మెదులుతూనే ఉంది.” బహుశా, పెళ్లి సమయంలో తన కొత్త విధికి తాను ఏమాత్రం సర్దుకుపోలేనని ఆమెకు తెలిసి ఉంటే, జూలియట్ లాగే ఆమె కూడా తీవ్రమైన మార్గాలను అనుసరించి ఉండేది. ఇలాంటి సందర్భంలోనే మరో రొమాంటిక్ నాయిక తన ప్రత్యర్థిని సవాలు చేస్తూ, “ప్రపంచంలో విషం అరుదైపోయిందా? కత్తులు మనకు అందుబాటులో లేవా?” అని ప్రశ్నించింది. కానీ ఒక ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. చిత్రంగికి తన ముసలి భర్తపై ప్రేమ లేకపోతే, అతన్ని కలిసినప్పుడల్లా ఎందుకంత ప్రేమను నటిస్తుంది? సమాధానం సులభం. వృద్ధాప్యంలో ఉన్న భర్తకు యువ భార్యగా, ఆమె తన భర్తతో అన్ని విధాలా స్వేచ్ఛ తీసుకుని ఉండవచ్చు; అతను స్పష్టంగా ఆమెను మరీ ఎక్కువగా లాలించాడు. లేదా, భవిష్యత్తులో రాబోయే ప్రమాదాన్ని నివారించాలనే ఉద్దేశ్యంతో, ఆమె అతన్ని నిద్రపుచ్చి ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకు, రాజు వేటకు వెళ్ళడానికి సిద్ధమైనప్పుడు, ఆమె తాను కూడా అతనిని అనుసరిస్తానని చెప్పింది. “అడవిలోని పులులు, ఇతర క్రూర మృగాలు ఆమెను భయపెట్టలేవు. ఆమె తన ‘ప్రేమగల భర్త’ నుండి విడిపోయి జీవించలేదు. అతను అది కేవలం పది రోజుల దూరం అని చెప్పవచ్చు, కానీ ఆమెకు ఒక రోజు ఒక యుగంతో సమానం.” అయితే, ఈ పొగడ్తలన్నింటిలో తాను నిజాయితీగా లేనని ఆమెకు తెలుసు. తాను కేవలం ఒక పాత్రను పోషిస్తున్నానని ఆమె గుర్తిస్తుంది. ఆమె ఒప్పుకుంటుంది: “అయ్యో! నేను ఎంత తప్పుడు మార్గాన్ని ఎంచుకున్నాను, కపటత్వం మరియు పాపంతో నిండిన మార్గాన్ని!”

చిత్రంగి తీవ్రమైన హృదయ వేదనతో సతమతమవుతున్నప్పుడు, మొదటి రెండు అంకాలలో ఆమె మనకు మొదటిసారిగా కనిపిస్తుంది. ఆమె సారంగధరునిపై తన ప్రేమను అణచుకోవడానికి మరియు అతని నుండి తన ఆలోచనలను మళ్లించుకోవడానికి తీవ్రంగా ప్రయత్నిస్తూ ఉంటుంది. అతను ఇకపై ప్రేమికుడు కాడు కాబట్టి, తన హృదయం అతన్ని ప్రేమించడానికి ఇప్పుడు ఎటువంటి కారణం లేదని ఆమె మనస్ఫూర్తిగా భావిస్తోంది; మరోవైపు, వారి బంధం ఇప్పుడు తల్లి-కొడుకుల స్థాయికి మారింది. ఆ పాత వాంఛను పూర్తిగా చంపుకుని, స్వచ్ఛమైన నైతిక మార్గంలో పయనించడానికి ఆమె నిజాయితీగా ప్రయత్నిస్తోంది. కానీ ఆమె మనస్సు అస్థిరంగా ఉంది—తామరాకుపై నీటి బిందువుల వలె చంచలంగా ఉంది. క్రింద వ్యక్తపరచబడిన భావాలు, ఆమె అంతరంగంలో జరుగుతున్న తీవ్రమైన సంఘర్షణను పాఠకులకు వెల్లడిస్తాయి. తన సొంత హృదయాన్ని ఉద్దేశించి ఆమె ఇలా అంటుంది:

“నువ్వు ఈ దుష్ట మార్గాన్ని ఎందుకు ఎంచుకుంటున్నావు? నిజమే, ఒకప్పుడు నువ్వు అతన్ని ప్రేమించావు. కానీ ఇప్పుడు అతను నీ కొడుకు. ఇప్పుడు నువ్వు అతని గురించి ఎందుకు ఆలోచిస్తున్నావు? . . . . అయ్యో! నేను ఎంత నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్నాను! నేను ఎంతగా దీన్ని అణచివేయడానికి ప్రయత్నించినా, ఈ వ్యామోహం నన్ను బానిసను చేస్తోంది.”

ఆ క్షణంలో, తన చేతిలో ఉన్న సారంగ చిత్రపటాన్ని చూస్తూ—తన హృదయంలో ఉప్పొంగుతున్న వ్యామోహాన్ని తట్టుకోలేక—ఆమె తన విధిని తలచుకుని ఇలా విలపిస్తుంది:

“అయ్యో! నేను దీన్ని ఎలా భరించగలను? లోకాన్నే మంత్రముగ్ధులను చేసే ఈ సౌందర్యం నా హృదయంలో శాశ్వతంగా నిలిచిపోయింది. అటువంటి అమూల్యమైన నిధి నా నుండి లాగేసుకోబడటం ఎంత విచారకరం! ఎంత పరిపూర్ణత! ‘సారంగధర’ అనే పేరు అతనికి ఎంత సార్థకమో అనడంలో సందేహమే లేదు. లేకపోతే, పూర్ణచంద్రుని కాంతి ఇక్కడ ఎలా కనిపిస్తుంది? కాదు, ఆ సారంగధరుడికి (చంద్రుడికి) ఒక మచ్చ ఉంది కదా! లేదా మనం అతన్ని మరొక సారంగధరుడితో (అంటే శివుడితో) పోల్చాలా? అదీ సరిపోదు. ఆయన (శివుడు) ఎప్పుడూ భోగవిలాసాలకు దూరంగా ఉంటాడు; పైగా ఆయన లయకారుడు కాబట్టి ఎప్పుడూ స్మశానవాటికలోనే ఉంటాడు. నా సారంగధరుడు సాటిలేనివాడు . . . . అయ్యో, నేను అతన్ని కోల్పోవాల్సి వచ్చిందే! . . . నేను నా భయాలన్నింటినీ పారద్రోలి, అతన్ని దక్కించుకోవడానికి ఒక ప్రయత్నం చేస్తాను. కానీ అతను పాపపు కూపంలోకి దిగడానికి అంగీకరిస్తాడా? ఇలా నేను ఆలోచిస్తూనే ఉంటాను: సందేహిస్తూ ఆగిపోతాను: నిరాశలో కూరుకుపోతాను. కొన్నిసార్లు ఆశ నన్ను ముందుకు నడిపిస్తుంది: మరికొన్నిసార్లు పాపం తలచుకుంటేనే నాకు వణుకు పుడుతుంది. అయ్యో, ఎంత నిస్సహాయ స్థితి ఇది!”

చిత్రాంగి ఈ మానసిక స్థితిలో ఉన్నప్పుడు, ఆమె వృద్ధ భర్త వింధ్య వనానికి వేటకు వెళ్ళవలసి వచ్చింది. రాజు లేకపోవడం, ఆమె ఒంటరితనం ఆమెకు తన పాత ఆలోచనలను నెమరువేసుకోవడానికి పూర్తి అవకాశాలను ఇచ్చాయి. తద్వారా, తాను అప్పటికే బలి అయిన పుష్పాక్షర దేవునికి ఆమె గొప్ప సేవ చేసింది. ఆమె ఇలా అంటుంది: “భర్త ఒక్క రోజు దూరంగా ఉన్నా, మనసులో గొప్ప మార్పు వస్తుంది. కానీ ఇప్పుడు నాకు పది రోజుల ఒంటరితనం ఎదురుకాబోతోంది. నేను ఈ ప్రవాహాన్ని దాటగలనా?” యువరాజు సారంగధరునిపై ఆమె పాత ప్రేమ, వరద కాలంలోని కొండ సెలయేరులా అకస్మాత్తుగా ఉప్పొంగుతుంది. తన పాత, అణచిపెట్టిన కోరికను నెరవేర్చుకోవడానికి ఒక అద్భుతమైన అవకాశం వచ్చినప్పుడు, ఇప్పుడు ఆమె హృదయం ఎలా మౌనంగా ఉండగలదు? జీవితంలో అవకాశం ఒక గొప్ప కారకం, అది మనుషులు ఎంతటి భక్తిపరులైనా సరే వారిని తలకిందులు చేయగలదు. తమను అపాత్రులుగా మార్చే పరిస్థితులలో చిక్కుకోనందువల్ల, మంచివారుగా, నిజాయితీపరులుగా చెలామణి అయ్యే స్త్రీపురుషులు ఈ ప్రపంచంలో లేరా? తమ పరిసరాలను సంపూర్ణంగా నియంత్రించగల కొందరు మేధావులు నిస్సందేహంగా ఉండవచ్చు, కానీ సాధారణంగా మనుషులు పరిస్థితులకు బానిసలే. పాపం చిత్రంగి ఈ దుస్థితిలో ఉంది. ఆ ముసలి రాజు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత ఎనిమిది రోజులుగా ఆమెకు నిద్ర లేదు, కన్నీళ్ళు ధారగా కారుతున్నాయి. ఆమె వేడి ఉప్పొంగిపోతోంది, అందుకే ఈ అడుగు వేయాలని నిర్ణయించుకుంది:

ఈ వాంఛను అదుపులోకి తెచ్చుకోవడానికి నేను ఎన్నో మార్గాలు పన్నాను. ఇక నేను ఆగలేను. నేనే చొరవ తీసుకుని నన్ను నేను సమర్పించుకుంటే, ఆయన స్పందిస్తారా? దీన్ని నేనెలా పరీక్షించగలను? ఆయన ఇప్పటివరకు ఒక్కసారి కూడా నా రాజభవనానికి రాలేదు. నేను ఆయన్ని ఈ ప్రదేశానికి ఆకర్షించగలనా? ఏదేమైనా, నేను ద్వంద్వార్థం ఉన్న ఒక లేఖ రాసే సాహసం చేస్తాను. దానికి స్పందించి ఆయన వస్తే, విషయం తేలిపోయినట్లే. లేకపోతే అది ఒక సాధారణ లేఖగానే పరిగణించబడుతుంది. నా హృదయాధిపతి—కాదు, నా దేహాధిపతి—ఇక్కడ లేనప్పుడు ఆయన వస్తారా? ఆ సమయంలో పండిట్ విభావసుడు నా గురించి చెప్పి ఉంటారు. ఆ రాజకుమారుడు నా అందం, నా ప్రతిభల గురించి విని ఉంటారు. గొప్ప సౌందర్యవతి అయిన ఒక యువతి తనను తాను సమర్పించుకుంటున్నప్పుడు, కేవలం తన ఇష్టాన్ని సూచిస్తే చాలు, ఒక ఋషి అయినా, కొడుకైనా (సవతి కొడుకైనా) ఆ ప్రలోభాన్ని ఎవరైనా ఎలా తట్టుకోగలరు? ఇదే నాకు అవకాశం! ఇప్పుడు నా కోసం ఇది ఎవరు చేస్తారు? ఆమె ఎక్కువ మాట్లాడే స్త్రీ కాకూడదు. ఆమె మూర్ఖురాలు కాకూడదు. తెలివైన, జిత్తులమారి అయిన జీవి పనికిరాదు. అవును, నా దాసి కమల మాత్రమే తగిన వ్యక్తి!

ఈ విధంగా, తన ప్రార్థన వినమని సారంగను బతిమాలాలని చిత్రాంగి నిశ్చయించుకుంది. ‘నేనే స్వయంగా అతని పాదాలపై పడితే, అతని హృదయం కరగదా?’ అని తనలో తాను ప్రశ్నించుకుంటుంది. ఈ విధంగా ఆమె ఒక పెద్ద సవాలును ఎదుర్కొంది. పాఠకులు గుర్తుంచుకోవలసిన ఒక విషయం ఉంది. తన వివాహానికి ముందు, తన మనసులోని బాధనంతా చెప్పుకున్న ఆ వృద్ధ బ్రాహ్మణుడే తన సందేశాన్ని రాకుమారుడికి చేరవేశాడని చిత్రాంగి ఇన్నాళ్లుగా భావిస్తూ వచ్చింది. సారంగ తన ప్రేమకు ఏమాత్రం సిద్ధంగా లేడని తెలిసి ఉంటే ఆమె ఎలా ప్రవర్తించి ఉండేదో ఎవరు చెప్పగలరు?

రెండవ అంకం-1లో, చిత్రాంగి నిజస్వరూపం దాని సంపూర్ణ వైభవంతో బయటపడుతుంది. చకోర పక్షి చంద్రుడి కోసం ఎదురుచూసినట్లుగా, ఆమె ఇప్పటివరకు ఎదురుచూసిన వ్యక్తి చివరకు వచ్చాడు, ఆమె అతడిని ప్రత్యక్షంగా చూడగలుగుతోంది. ఇప్పుడు ఆమె ఆనందానికి హద్దులు లేవు. అతనిపై తనకున్న ప్రేమను సూచించే లేదా తెలియజేసే మాటలను ఆమె పలుకుతుంది. సారంగధర తన ప్రతి వ్యాఖ్యలో లేదా ప్రశ్నలో ఉండే ద్వంద్వార్థాన్ని గ్రహించలేనంత అమాయకురాలు. ఆమె అతడిని పై వస్త్రాలు తొలగించమని సలహా ఇస్తుంది, అతడు అలాగే చేస్తాడు. ఆమె అతనికి పండ్లు, రుచికరమైన వంటకాలు అందిస్తుంది, అతడు వాటిని రుచి చూస్తాడు. ఆమె తన పడకగదిని అతనికి చూపిస్తుంది, అతడు దానికి మురిసిపోతాడు. కొంత సమయం తరువాత, తన మాటలు, చేతలలో ఏదో దురుద్దేశం దాగి ఉందని సారంగధర గ్రహించినప్పుడు, ఆ ముసలి బ్రాహ్మణుడు తన ప్రేమ సందేశాన్ని అతనికి ఎప్పుడైనా అందించాడా అని అడుగుతుంది. ఆ బ్రాహ్మణుడితో గానీ, అతని ఉద్దేశ్యంతో గానీ తనకు ఏమాత్రం సంబంధం లేదని ఆ యువరాజు నిరూపించుకుంటాడు, అది ఆమె గుండెలో కత్తిపోటులా దిగుతుంది. తన స్త్రీశక్తినంతా కూడగట్టుకుని, ఆమె ఇతర పద్ధతులను ప్రయత్నిస్తుంది. ఆమె ప్రాచీన పురాణాలలోని అనేక ప్రేమ ఘట్టాలను ఉటంకిస్తుంది, ప్రేమికుల, శృంగార చిత్రాలను చూపిస్తుంది, చివరకు ఇలా అడుగుతుంది: “ఇదంతా ఎందుకు? సారంగధర, నేను నిన్ను ప్రేమించి, బలవంతంగా నీ చేతుల్లోకి వస్తే, నన్ను విసిరేసేంత నిర్దయుడివా నువ్వు?” సద్గుణవంతుడైన ఆ యువరాజు, ఆ అపవిత్రమైన మాటలు తన చెవుల్లోకి చొరబడకుండా ఉండేందుకు చెవులు మూసుకుని, తన అడుగుజాడలను ఆ ప్రదేశానికి నడిపించిన తన నక్షత్రాలను నిందించుకుంటాడు. ఈ అమాయక యువకుడి విషయంలో పరోక్ష పద్ధతులు ఫలించవని గ్రహించిన చిత్రాంగి, తన భావాలను ఇకపై అణచుకోలేక, తన హృదయాన్ని అతనికి విప్పి చెబుతుంది. ఈ క్రింది విన్నపం ద్వారా, చిత్రాంగి ప్రేమ ఎంత గాఢమైనదో, ఎంత నిష్కపటమైనదో, అది కేవలం కామం కన్నా ఎంత భిన్నమైనదో, మరియు సారంగ ఆమె జీవితంలోని ఆ ఒక్క కోరికను తీర్చకపోతే దాని పర్యవసానాలు ఎంత ప్రమాదకరంగా ఉంటాయో పాఠకుడు గ్రహించగలడు:

సారంగధరా! నిన్ను ఒక్కసారైనా చూడాలని, నీ ప్రేమ కోసం ఈ జన్మలోని మహాభారాన్ని మోస్తున్నాననే ఆశీర్వాదం పొందాలని నేను ఎప్పటినుంచో ఎదురుచూస్తున్నాను. నా ఈ ఒక్క అభ్యర్థన విషయంలో నేను మూర్ఖంగా మొండిగా ఉన్నానని అనుకోవద్దు. ఈ వినయపూర్వకమైన విన్నపాన్ని సమర్పించే ముందు నేను ఎంతటి వేదనకు, ఎంతటి బాధకు గురయ్యానో గ్రహించు. ఇది ఏమాత్రం అతిశయోక్తి కాదు. ఇదిగో ఒక సాక్షి: నా స్వంత హృదయం. ఇదిగో మరొకటి: మన జీవితంలోని అన్ని కర్మలను చూస్తూ, పర్యవేక్షించే పైనున్న భగవంతుడు. ఇదిగో మూడవది: నీ సాక్షి.

నువ్వు దీనిని స్వీకరించలేకపోతే, ఇది నిన్ను రక్షించలేదు. నాతో ఈ విధంగా ప్రవర్తించడం అంటే, పగ తీర్చుకునే పాము తోకను తొక్కినట్లే! నీ అంతం నువ్వు త్వరలోనే చూస్తావు. నా దృఢ సంకల్పం నీ ప్రాణాలనే హరించగలదు!

నిరాశ నుండి పుట్టిన ఈ ఆగ్రహం కేవలం ఒక తాత్కాలిక భావోద్వేగం మాత్రమే. ఇది ఒక క్షణంలోనే కరిగిపోయే మేఘం లాంటిది; మరుక్షణమే ఆమె నిజమైన ప్రేమ మళ్ళీ బయటపడుతుంది:

అయ్యో! సారంగధరా! నువ్వు నన్ను ఇలాంటి మాటలు పలికేలా చేశావంటే ఎంత విచారకరం! నా సంపద, నా దైవం, నా సర్వస్వం అయిన నిన్ను నేను ఎప్పుడైనా నిందించగలనా! దీనిని కేవలం ప్రేమ తగాదాగానే భావించు. మనసును దోచేవాడా, మన్మథుడా, ప్రాణదాతా—ఇటు రా! ఇక సందేహాలు వద్దు, సంకోచాలు వద్దు! అవును, నాకు అర్థమైంది! నీ కౌగిలిలోని మాధుర్యాన్ని నేను ఒక్కసారి ఆస్వాదిస్తే, మళ్ళీ మళ్ళీ దానిని కోరుతాననేదే నీ భయం కదా! లేదు, నేను అలా చేయను.

సారంగధరుడు గనుక సాధారణ మానవుడై ఉంటే, ఈ శక్తివంతమైన, గాఢమైన విన్నపానికి కచ్చితంగా కరిగిపోయేవాడు. చిత్రంగి విషయానికి వస్తే, ఆమె ప్రేమ లోతును అంచనా వేయడం అసాధ్యమని చెప్పవచ్చు. ఆమె కథను విన్నప్పుడు పాఠకుడికి కోపం కంటే జాలి భావమే ఎక్కువగా కలుగుతుందని కూడా పేర్కొనవచ్చు. ఆమె నిస్సందేహంగా పాపం చేసింది, కానీ అసలు ఆమెకు వేరే గత్యంతరం ఏమైనా ఉందా? ఆమె ఒక ఉత్తమ యువకుడిని నిష్కల్మషంగా, గాఢంగా ప్రేమించింది; కానీ భర్తగా మాత్రం వృద్ధాప్యం కారణంగా రాజకార్యాల నుండి విరమించుకుంటున్న ఒక వృద్ధుడిని పొందింది. ఈ కథాంశంలో మూడు ముఖ్యమైన అంశాలు ఉన్నాయి, అవి ఏ పాఠకుడూ విస్మరించలేనంత స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. రాజనరేంద్రుడు—తెలిసో తెలియకో—ఒక ఘోరమైన పాపం చేశాడు. అత్యంత కీలకమైన ఒక సందేశం ఆ వృద్ధ పండితుడి జ్ఞాపకశక్తి నుండి జారిపోయేలా చేయడం ద్వారా, చిత్రంగి దురదృష్టవంతురాలిగా మిగిలిపోవాలని విధి నిర్ణయించింది. సారంగధరుడు ఒక ఆదర్శ మానవుడు; అతని మనసు ఎంత దృఢమైనదంటే, అత్యంత ఆకర్షణీయమైన ఒక యువతి చేసే ప్రలోభపెట్టే ప్రయత్నాలను కూడా అది సమర్థవంతంగా తట్టుకోగలదు.

ఇప్పటికి చిత్రంగి మేధస్సు, నైతిక బలం క్షీణించిపోయాయి. ఈ దశ వరకు—ఆమె ఒక అనైతిక మార్గంలో పయనిస్తున్నప్పటికీ—పాఠకుడు ఆమె అసాధారణ ప్రేమను మెచ్చుకున్నాడు, ఆమె దయనీయ స్థితికి జాలిపడ్డాడు. నిజమైన చిత్రంగిని పాఠకుడు చూసే చివరి సందర్భం ఇదే; ఇకపై ‘నకిలీ చిత్రంగి’ ఆమె స్థానాన్ని ఆక్రమిస్తుంది. హంసల గురించి ఒక నానుడి ఉంది: అవి తమ ప్రాణాలు విడుస్తున్న చివరి క్షణంలో ఒక మధుర గీతాన్ని ఆలపిస్తాయట. అలాగే చిత్రాంగి తన ప్రేమను, తన కోరిక నెరవేరకపోవడాన్ని వెల్లడిస్తూ తన చివరి గీతాన్ని ఆలపించి, పూర్తిగా అదృశ్యమవుతుంది. పాఠకుడి అదృష్టం కొద్దీ, ఆమె ఐదవ అంకంలో కొన్ని నిమిషాల పాటు మళ్ళీ కనిపిస్తుంది. లేకపోతే, అసలైన చిత్రాంగి మరణించినట్లేనని చెప్పవచ్చు. ఇప్పుడు ప్రశ్న ఏమిటంటే, ‘రాకుమారుడు సారంగధరునిపై అంతటి ప్రేమతో నిండి, తన జీవితంలో ఎప్పుడో ఒకసారి అతన్ని చూడాలనే లేదా కలవాలనే ఒక్క ఆలోచన తప్ప, ఎప్పుడో తన జీవితాలను ముగించుకునే చిత్రాంగి, అతని ప్రాణాలను తీయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న పగతో రగిలిపోయే బద్ధ శత్రువుగా ఎలా మారిపోయింది?’ మొదట ఈ వాస్తవం, అంటే ప్రేమించే ప్రియురాలి నుండి ఒక దుష్ట హంతకురాలిగా మారడం, ఒక చిక్కుముడిగా అనిపిస్తుంది, కానీ పాఠకుడు లోతుగా పరిశీలిస్తే, అతనికి గొప్ప ప్రతిఫలం లభిస్తుంది. కవి కథ ప్రారంభంలో ఆమెను ఎలా పరిచయం చేశాడో, ఆమె పాత్రను ఎలా తీర్చిదిద్దాడో జాగ్రత్తగా గమనించాలి, అప్పుడు రచయిత తన విషాద నాయిక పాత్రను ఎంత నైపుణ్యంగా తీర్చిదిద్దాడో అంచనా వేయగలడు.

తీక్షణమైన మేధోశక్తిని కలిగి ఉండటం చిత్రంగి గుణగణాల యొక్క ఒక గొప్ప లక్షణం. సారంగధరను దారికి తీసుకురావడానికి ఆమె పన్నిన వివిధ ఉపాయాలలో ఆమె అద్భుతమైన చాకచక్యం వ్యక్తమవుతుంది. రాకుమారునికి ఆమె రాసిన లేఖలో ఆమె చాకచక్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది; ఒక విధంగా చదివితే, తన అనారోగ్యంలో తనను పరామర్శించమని కోరే ఒక సాధారణ అభ్యర్థనలా అది అనిపిస్తుంది, కానీ మరో విధంగా చదివితే, అది గాఢమైన శృంగార ప్రేమతో నిండిన లేఖగా కనిపిస్తుంది. ఆ దృఢమైన యువకుడు తనపై చేసిన అత్యాచారాన్ని (అది కేవలం కల్పితం) తన వద్ద ఉన్న కవిత్వంతో, రంగురంగుల చిత్రాల రూపంలో తన ముసలి భర్తకు చూపిస్తూ, అతని చెవులలో విషం కలిపిన మద్యాన్ని పోస్తున్న దృశ్యం మనకు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. ఆమె సమయస్ఫూర్తి అద్భుతమైనది. ఎందుకంటే, ఆమె అదృష్టం క్షీణిస్తున్నప్పుడు మరియు రాజు ఆమె నేరస్థురాలని నమ్మినప్పుడు కూడా, పెళ్ళయినప్పటి నుండి తాను బాధితుడిగా చేసిన ప్రేమపూర్వక చూపులను ఆ ముసలి వ్యక్తిపై కురిపించడానికి ఆమె ప్రయత్నిస్తూనే ఉంది. అందువల్ల, ఆమె అసాధారణమైన మేధస్సును మరియు అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తిత్వాన్ని కలిగి ఉందనడంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు.

చిత్రంగి పాత్రలోని మరో ముఖ్యమైన లక్షణం ఆమె ఆదర్శవాదం. ఊహాశక్తి, అనురాగం ఆమెను ఆవరించాయి, వాటి ప్రభావం నుండి ఆమె తప్పించుకోలేదు. ఆమె హృదయం అలాంటిది, దాని ఆశయం నెరవేరితే తప్ప ఆమె సంతోషంగా ఉండలేదు. ఆమె తన పరిసరాలకు సర్దుకుపోలేదు. ఆమె అభిలాష ఎంత తీవ్రమైనదంటే, పరిణామాలతో సంబంధం లేకుండా, తన ఆశలు లేదా ఆదర్శాల నెరవేర్పు కోసం పరిస్థితులను లొంగదీసుకోవడానికి లేదా ఉపయోగించుకోవడానికి వాటిని ధైర్యంగా జయించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. ఒకవేళ ఆమె ఏ విధంగానైనా తన పరిసరాలకు సర్దుకుపోగలిగి ఉంటే, సారంగపై తనకున్న తొలి ప్రేమను సులభంగా అదుపు చేసుకుని, రాజనరేంద్రకు నమ్మకమైన, విధేయత గల భార్యగా ఉండేది. ఒకానొకప్పుడు ఆమె ఈ అభిలాషను అదుపులో ఉంచుకోవడానికి నిజాయితీగా ప్రయత్నించింది; ఎందుకంటే, వివేకవంతురాలైన ఆమె, తాను అనుసరిస్తున్న మార్గం సామాజిక, నైతిక కట్టుబాట్లకు ఎంత దిగ్భ్రాంతికరంగా ఉంటుందో, ఒకవేళ విఫలమైతే తనకూ, అందరికీ పరిణామాలు ఎంత ప్రమాదకరంగా ఉంటాయో గ్రహించింది. కానీ ఊహాశక్తి, అభిలాష ఆమె సున్నితమైన హృదయాన్ని అదుపు చేయలేనంత శక్తివంతమైనవి.

సశేషం

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -26-5-26-ఉయ్యూరు