చిత్రశాలలు:ప్రాచీన భారతీయకళా ప్రదర్శనశాలలు(త్రివేణి )

రచన: సి. శివరామమూర్తి, బి.ఏ. (ఆనర్స్.)-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

పరిచయం

భారతీయ కళ సహజత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందింది; సాపేక్షంగా ప్రాముఖ్యత లేని ఉపయోగ వస్తువులపై కురిపించిన సౌందర్యం, ప్రదర్శించబడిన పనితనంలోని నైపుణ్యం—విలాస వస్తువుల విషయం పూర్తిగా భిన్నమైనది—ఈ వాక్య సత్యానికి తగిన నిదర్శనం. ధరించే బట్టల అంచులపై లేదా ఉపయోగించే పాత్రలపై ఉండే విచిత్రమైన చిలుకలకు రూపమిచ్చే అద్భుతమైన వంపులు, దీపాల పైభాగాలను అలంకరించే హంసలు, లేదా తమ శరీరంలోని వివిధ భాగాలలో పాత్రను పట్టుకున్న నెమళ్లు, తమ పెళుసైన పొలుసులపై అటూ ఇటూ ఊగే లోహపు చేపలు, మరియు భగవంతుని శంఖాన్ని పట్టుకున్న వింత ఆకారపు తాబేలు—ఇవన్నీ భారతదేశపు అసలైన కళా మేధస్సు యొక్క సృష్టులే.

భారతీయ కళ, ఒక స్త్రీ  సంపూర్ణ సౌందర్యం, ఆమె సొగసు, ఉల్లాసం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, గ్యాలరీలకు, అకాడమీలకు పరిమితమై, కండరాలకే ప్రాధాన్యతనిచ్చే పురుషాధిక్య పాశ్చాత్య కళలా కాకుండా, ఎన్నడూ ఒక అంతఃపురంలో—అంటే ఒకే ఒక్క, ప్రత్యేకమైన గదిలో లేదా మనం ఈనాడు పిలుచుకునే విధంగా ఒక పకడ్బందీ విభజనలో—ముడుచుకుపోయి కనిపించలేదు. భారతదేశంలో కృత్రిమ అభిరుచి అనేది లేదు. దానికున్నదంతా సహజమైనదే. కళ దాని జీవితంలో ఒక భాగమైపోయింది. భారతీయ స్త్రీల విభ్రమవిలాసాలు ఇందుకు ఒక ఉదాహరణ. నుదుటిపై పెట్టుకునే తిలకం కూడా దానిని ధరించిన వారి కళాత్మక అభిరుచిని తెలియజేస్తుంది—శ్రీహర్షుడు కీర్తించిన అర్ధచంద్రతిలకం, లీలాసుకుడు గానం చేసిన శ్రీకృష్ణుని కస్తూరితిలకం.

కేవలం ఆనందం కోసం, అలంకరణ సహజాతంతో తమ ఇళ్లలోని ప్రతి ఉపరితలంపై గీతలు, రంగులతో ప్రవహించే నమూనాలను గీసే స్త్రీలున్న దేశంలో, కళకు సంబంధించిన ఏ నిధినీ—ఏదైనా ప్రత్యేక కళాశైలిని—చూపించమని అడగలేము. భారతదేశంలో అది వ్యక్తిగతమైనది కాదు, సర్వసాధారణమైనది; పరిమితమైనది కాదు, సార్వత్రికమైనది. భారతదేశంలో సౌందర్యానుభూతి  దాని పట్ల ఆస్వాదన  సార్వత్రికత, సర్వవ్యాపకత్వం కారణంగానే గ్యాలరీలు, మ్యూజియంలు ప్రత్యేకమైన, ఏకాంత సంస్థలుగా కొరతగా ఉన్నాయి; కానీ ఒక పెద్ద వ్యవస్థలో భాగాలుగా అవి మనకు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. అంతర్లీనంగా ఉండే దైవిక చైతన్యం కొన్ని ప్రదేశాలలో కంటే ఇతర ప్రదేశాలలో ఎక్కువగా వ్యక్తమైనట్లే, సాధారణంగా అన్నిచోట్లా అలంకరించబడిన భవనాలు మరియు ఇళ్లలో, చిత్రశాలలు  ఇతర కౌతుకగృహాలు అత్యంత వైభవంగా, రమణీయంగా అలంకరించబడిన భాగాలుగా మనకు కనిపిస్తాయి. ఈ సందర్భంలో గమనించవలసిన మరో విషయం ఏమిటంటే, చిత్రకళకు, శిల్పకళకు నిలయాలైన మన దేవాలయాలు, ప్రజలకు సౌందర్య ఆస్వాదనను, కథా విజ్ఞానాన్ని ఎంత నిస్సందేహమైన రీతిలో నేర్పించాయంటే, ఈ పవిత్ర ప్రాంగణాలలోనే చిత్రశాల యొక్క పూర్తి ఉద్దేశ్యం నెరవేరింది.

అయితే, ఈ కారణంగా చిత్రశాలలు ప్రత్యేక సంస్థలుగా పూర్తిగా లేవని చెప్పలేము. కళాకారుల నైపుణ్యంలోని పరిపూర్ణతను రాజు రాజభవనంలోని ప్రత్యేక కళా ప్రదర్శనశాలలలో, ప్రజా కళా గృహాలలో మరియు అటువంటి ఇతర సంస్థలలో భద్రపరిచేవారు. రాజ్యంలోని ప్రముఖులు మరియు ఇతర విజ్ఞానవంతులైన పౌరులు తమ వ్యక్తిగత చిత్రగారాలను అలంకరించుకోవడానికి కళా సంపదలను సేకరించడంలో ఆనందం పొందేవారు. 16వ శతాబ్దం చివరి వరకు కూడా, ఫతేపూర్ సిక్రీలోని అక్బర్ చిత్రశాల గురించి హిరసౌభాగ్యంలో ప్రస్తావించబడింది, అక్కడ ఆయన తన అతిథులను కలుసుకునేవారు.

చిత్రశాలల రకాలు

ఈ విధంగా మనకు మూడు విభిన్న రకాల చిత్రశాలలు ఉన్నాయి: రాజభవనంలోనివి, ప్రజా చిత్రశాలలు  ప్రైవేట్ చిత్రశాలలు. రాజభవనంలోని చిత్రశాలల విషయానికి వస్తే, అంతఃపుర స్త్రీల కోసం ప్రత్యేకమైనవి ఉండేవని గమనించాలి. అంతేకాకుండా, చాలా తరచుగా ప్రతి రాణి  యువరాణికి వారి స్వంత చిత్రాల గది ఉండేది, అది సాధారణంగా వారి పడకగదిగా కూడా ఉండేది. తిలకమంజరిలో అటువంటి శయన చిత్రశాల గురించి మూడు ప్రస్తావనలు మనకు కనిపిస్తాయి. భారతదేశంలో శుభానికి ప్రాముఖ్యత ఉన్నందున, ప్రజలు ఉదయాన్నే నిద్రలేవగానే వీణ నాదంతో పాటు తమ కళ్ళకు విందుగా చుట్టూ అందమైన చిత్రాలు కనిపించడం ద్వారా సుప్రభాతను విశ్వసించేవారు. ఈ శుభసూచకమే స్నానాల గదులను చిత్రాలతో అలంకరించడానికి కారణమైంది. ఈ కారణంగానే అవి జలమండపంలోని చిన్న చిత్రశాలలుగా ఏర్పడ్డాయి. 5

మూడవ రకమైన చిత్రగృహంలో –అంటే వ్యక్తిగతమైన దానిలో– బహుశా పన్యంగన (వేశ్య) ఇంట్లో కనిపించేదే అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది. ప్రాచీన భారతదేశపు వేశ్యల సంపద  సంస్కారాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా కళ్ళకు కట్టినట్లు వర్ణించే అత్యుత్తమ గ్రంథాలలో మృచ్ఛకటిక బహుశా ఒకటి. ‘పదతాడితకం’లో అత్యంత మనోహరంగా వర్ణించబడిన వేశ్యల భవనాలు, అనేక ‘చిత్రశాలల’తో అలంకరించబడి ఉండేవి. ‘ధూర్తవిటసంవాదం’ ద్వారా మనకు తెలిసేదేమిటంటే, వేశ్యాగృహాలలో చిత్రకళా సాధన ఎంతగానో విస్తరించి ఉండేది; ఆ భవనాలను సందర్శించేవారిపై కూడా ఆ కళ గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపేంత స్థాయికి అది చేరుకుంది. వేశ్యలకు చిత్రకళ ఎంతమేర ఉపయోగపడిందో మనం ‘మృచ్ఛకటికం’ చదివినప్పుడు చక్కగా అర్థమవుతుంది. వేశ్యలను, కామపరాయణులైన నగరక యువకులను కలిపే పనిలో నిష్ణాతులైన ‘విటులు’, ‘ధూర్తులు’  ‘చేటీలు’—అందాలరాణి అయిన వేశ్య వసంతసేన యొక్క భవ్యభవనం చుట్టూ సంచరిస్తూ—ఆ వేశ్యల మరియు వారిని ఆశించేవారి చిత్రాలను ప్రకాశవంతమైన, ఉల్లాసభరితమైన రంగులతో ప్రదర్శించే దృశ్యం అందులో కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తుంది. అయితే, ఈ మనోహరమైన చిత్రకళను, అలాగే సంగీతం, నృత్యం వంటి ఇతర లలితకళలను అభ్యసించడం వెనుక ఉన్న ఉద్దేశం—గణపాలితుడు తన మిత్రుడితో చెప్పినట్లుగా, వేశ్యల ప్రవర్తనను నిందిస్తూ—కేవలం వారి స్వంత వినోదం (ఆనందం) కోసం కాదు; తమ కళా నైపుణ్యాలను ప్రదర్శించడం ద్వారా, బలహీన మనస్కులుగా ఉన్నవారిని తమ వలలోకి సులభంగా ఆకర్షించుకోవడమే వారి ఏకైక లక్ష్యం.

చిత్రశాలలలో ఉండే చిత్రాల రకాలు

చిత్రాలకు ఇతివృత్తంగా దేనిని ఎంచుకోవాలనే విషయంపై ప్రత్యేకంగా చెప్పాల్సిన పనిలేదు. ‘విష్ణుధర్మోత్తరం’, దానిని అనుసరించి ‘శిల్పరత్నం’ గ్రంథాలు పేర్కొన్నట్లుగా—ముల్లోకాలకు సంబంధించిన ఏ విషయమైనా చిత్రానికి తగిన ఇతివృత్తంగా నిలుస్తుంది. కాబట్టి, ఒక చిత్రశాలలో ఎటువంటి చిత్రాలు ఉంటాయో ఊహించడం మనకు పెద్ద కష్టమేమీ కాదు. అయితే, ‘విష్ణుధర్మోత్తరం’లో ఒక నిర్దిష్టమైన నియమం ఉంది: శృంగారం, హాస్యం  శాంతం అనే రసాలను ప్రతిబింబించే చిత్రాలను మాత్రమే ప్రైవేటు గృహాలలోనూ, రాజు నివసించే అంతఃపురంలోనూ ఉంచాలి. మిగిలిన రసాలను సూచించే చిత్రాలన్నీ దేవాలయాలు, మఠాలు వంటి పవిత్ర స్థలాలకు, అలాగే రాజభవనంలోని సభా మండపాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడ్డాయి. మిగిలిన అన్ని ఇతర ప్రదేశాలలో మాత్రం అన్ని రకాల చిత్రాలూ కనిపిస్తాయి. కాబట్టి, ప్రైవేటు చిత్రశాలలకు రాజ అంతఃపురంలోని చిత్రశాలలకు పరిమితమైన పరిధి మాత్రమే ఉంటుందని ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. కానీ, ప్రజల సందర్శనార్థం ఏర్పాటు చేసిన బహిరంగ చిత్రశాలలలో మాత్రం అన్ని రకాల చిత్రాలూ తప్పక ఉండి ఉండేవి. నిస్సందేహంగా, ‘మంగళ్యలేఖ్య’ల పట్ల ఒక ప్రత్యేక అనుబంధం ఉన్నట్లు కనిపిస్తోంది; ఇతర చిత్రాల కంటే ఇవి ఎక్కువగా ఉండేవి.

ఇక వివరాల్లోకి వెళితే—చిత్రశాలను అలంకరించేందుకు వీలుగా, ఒక వ్యక్తి జీవితంలోని ముఖ్య ఘట్టాలను చిత్రించే సంప్రదాయం మనకు కనిపిస్తుంది. దీనికి ఒక ఉదాహరణగా ‘ఉత్తరరామచరితం’  గ్రంథాన్ని పేర్కొనవచ్చు; ఈ సందర్భంలో, ఆ గ్రంథకర్త తన భావన కోసం ‘రఘువంశం’లోని ఒక శ్లోకాన్ని  ఆధారంగా చేసుకున్నారు. ఇదే తరహాలో, కుండినపురంలో దమయంతి జీవిత ఘట్టాలను చిత్రించినట్లుగా వర్ణించబడింది . చిత్రశాలలో కాకపోయినా, ఇంద్రుని విమానంపై పరశురాముని జీవిత ఘట్టాలను చిత్రించినట్లుగా మనకు మరొక ఉదాహరణ కనిపిస్తుంది  హాలుని ‘గాథాసప్తశతి’లో ఒక శ్లోకం ఉంది; ఇది—వ్యక్తిగత చిత్రశాలల్లో (అంటే ప్రైవేటు గృహాల గోడలపై) చిత్రించిన రాముని జీవిత ఘట్టాలు—ఎంతటి ప్రయోజనకరమైన పాత్ర పోషించేవో తెలియజేస్తుంది . గోడలపై చిత్రించిన రాముని జీవిత చిత్రాలను చూస్తూ వాసవదత్త తన మనసును ఓదార్చుకునేదని ‘కథాసరిత్సాగరం’ మనకు తెలియజేస్తోంది .

సాధారణ సమూహ చిత్రాలకు—ముఖ్యంగా రాణులు, రాజకుమార్తెలు తమ పరిచారికలతో కలిసి ఉన్న చిత్రాలకు—’మాలవికాగ్నిమిత్రం’   ‘విద్ధశాలభంజిక’  గ్రంథాలలో ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి. అయితే, ఇటువంటి చిత్రాలు అంతఃపురంలోని చిత్రశాలల్లోనే ఎక్కువగా కనిపించేవి.

ప్రజా చిత్రశాల అయినా, వ్యక్తిగత చిత్రశాల అయినా లేదా రాజ చిత్రశాల అయినా—ఏ చిత్రశాలలోనైనా సాధారణంగా కనిపించే ‘శృంగార చిత్రాల’ గురించి ‘నైషధీయచరితం’లో విస్తృతంగా వర్ణించబడింది. నలమహారాజు రాజప్రాసాదంలోని చిత్రశాలను అలంకరించే అద్భుతమైన చిత్రాలకు ఇతివృత్తాలుగా—ఋషుల ప్రేమ వ్యవహారాలను, అప్సరసలతో వారి శృంగార క్రీడలను శ్రీహర్షుడు ఆ గ్రంథంలో పేర్కొన్నారు . మనం ఇంతకుముందే గమనించినట్లుగా, ఈ శృంగార చిత్రాల వర్ణన—’విష్ణుధర్మోత్తర పురాణం’లోని నియమాలకు అనుగుణంగానే ఉంది. మదనదేవుని (కామదేవుని) చిత్రాలను పడకగదుల్లో ఉంచేవారు, అలాగే ఇతర ప్రదేశాల్లోనూ చిత్రించేవారు ; దీనికి ఎటువంటి ఆంక్షలు లేకపోవడం, పైగా ఈ ఇతివృత్తం అత్యంత ప్రజాదరణ పొందినది కావడంతో—చిత్రశాలల్లోనూ ఇవి ప్రముఖ చిత్రాలుగా వెలుగొంది ఉండేవి. ఏది ఏమైనప్పటికీ, అంతఃపురంలోని చిన్న చిత్రశాలలకు ఇవే ప్రధాన చిత్రాలుగా ఉండి ఉండేవి.

నారద-శిల్పం నుండి మనకు లభించే చిత్రశాల యొక్క విస్తృతమైన వర్ణన ఇది. ఇక్కడ గమనించవలసిన ముఖ్య లక్షణాలు ప్రక్క మెట్లు  ప్రధాన మెట్ల వరుస. ఇవన్నీ చిత్ర ప్రదర్శనశాల ఏర్పాటు చేయబడిన మధ్య మండపానికి దారితీస్తాయి. కొన్ని ప్రక్క మండపాలు  ఇతర చిన్న మండపాలు కూడా ఉన్నాయి. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారంతో పాటు, దానికి ఎదురుగా కొన్ని ద్వారాలు  చాలా చతురస్రాకార ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన భవనానికి ఒక గోపురం  శిఖర-కలశాలు ఉన్నాయి. ఇది పదహారు, ఇరవై, లేదా ముప్పై రెండు స్తంభాలపై నిలబడి ఉంటుంది  దాని చుట్టూ చాలా పెద్ద వరండాలు ఉన్నాయి. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారానికి సరిగ్గా ఎదురుగా లేదా ప్రధాన ద్వారం దగ్గర లోపలి సందులో ఉంచిన ఒక పెద్ద అద్దంతో ప్రధాన మండపం అందంగా అలంకరించబడింది. అనేక షాండ్లియర్లు గదిని ప్రకాశవంతం చేస్తాయి  వితర్ది లేదా ఆసనాల అమరిక ద్వారా సందర్శకులకు సౌకర్యం కల్పించబడుతుంది. చిత్రశాల దండ, ప్రప, మండల, మండలిక మొదలైన వివిధ ఆకారాలలో ఉండవచ్చు. వాస్తవానికి, ఇది క్లుప్తంగా చెప్పబడిన విస్తృతమైన వివరాలన్నీ. నారద-శిల్పంలో ఇవ్వబడిన చిత్రశాల సమాచారాన్ని, సాధారణ సాహిత్యం నుండి లభించే సమాచారంతో పోల్చి చూసుకోవడం పాఠకులకే వదిలివేయబడింది. వరండా, మెట్లు, ప్రవేశ ద్వారం, మండపం, కిటికీలు, స్తంభాలు అన్నీ ఉన్నాయి. తేడా ఏమిటంటే, శిల్ప గ్రంథంలో మనకు మరింత విస్తృతమైన వర్ణన లభిస్తుంది.

సాధారణ వ్యాఖ్యలు

ఇప్పుడు మనం కొన్ని సాధారణ ఆసక్తికరమైన విషయాలను పరిశీలిద్దాం. తిలకమంజరి ప్రకారం, గది అంతటా సువాసన వెదజల్లడానికి  ఆనందకరమైన వాతావరణాన్ని పెంచడానికి చిత్రశాలలో సాధారణంగా సుగంధ ద్రవ్యాలను అధికంగా వాడేవారని తెలుస్తుంది.39 కర్పూరమంజరి నుండి, (రాజభవనంలోని) చిత్ర ప్రదర్శనశాలలు సాయంత్రం వేళల్లో తెరిచేవారని మనకు తెలుసు. వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, అభిసారికలు  హేతైరులు—అభిసారికాదిలోని ‘ఆది’ అనే పదం దీనిని సూచిస్తుంది—సంధ్యా సమయంలో అక్కడ సమావేశమయ్యేవారని, బహుశా హేతైరులు రాజు ముందు నృత్యంలో తమ చురుకైన అవయవాల కదలికలను ప్రదర్శించడానికి వచ్చేవారని తెలుస్తుంది. త్రివిక్రముని నాటచంపులోని ఒక శ్లోకం నుండి, సౌందర్యాత్మక అభిరుచి గల నగరవాసులు శరత్ కాలంలో తమ స్త్రీలతో కలిసి చిత్రశాలలకు వెళ్లేవారని మనం తెలుసుకుంటాము. దీని నుండి, భారతదేశంలోని చిత్ర ప్రదర్శనశాలలలో చిత్రాలను చూస్తూ ఆనందంగా సమయం గడపడానికి సంవత్సరంలో శరదృతువు ఒక భాగమని తెలుస్తుంది.

ఇప్పటివరకు మనం స్థిరమైన చిత్ర ప్రదర్శనశాలల గురించి మాట్లాడుకున్నాము. ఇప్పుడు మనం అదే రకమైన, కానీ సంచార చిత్ర ప్రదర్శనశాలల గురించి పరిశీలించాలి. నాలాచంపు సంచార చిత్రశాలల గురించి ప్రస్తావిస్తుంది. బహుశా ఒక దేశంలోని కళాకారుల ఉత్తమ కృతులను మరొక దేశంలో ప్రదర్శించడం, తద్వారా నిరంతర సంబంధాలను  భావాల పరస్పర మార్పిడిని కొనసాగించడం దీని ఉద్దేశ్యం కావచ్చు. చిత్రశాలల వంటి భవనాల సంచార స్వభావం, కదిలే ఇళ్ల గురించి మాట్లాడే ఇతర రచనల ద్వారా సమర్థించబడుతుంది  రాజశేఖరుడు సంచార శయనగది గురించి మాట్లాడటం మనం చూస్తాము. ఏది ఏమైనప్పటికీ, మన ఆధునిక జీవితంలో సంచార గ్రంథాలయాల భావనకు అలవాటుపడినప్పుడు, ప్రాచీన భారతదేశంలో ఒక సంచార చిత్రశాల అనే ఆలోచన మనకు అంత వింతగా అనిపించదు.

ముగింపుగా చెప్పాలంటే, చిత్రశాల అనేది కేవలం కళ కేంద్రీకృతమైన భవనం మాత్రమే. దీని అర్థం ఇతర గదులు  భవనాలలో చిత్రాలు, అలంకరణలు లేవని కాదు. గద్యచింతామణి గ్రంథాలయ మందిరాన్ని సరస్వతి చిత్రం అలంకరించిందని విద్యామండపం యమలోక చిత్రాలతో నిండి ఉందని పేర్కొంది;  కాదంబరి సూతికగృహం  యొక్క చిత్రాల గురించి మాట్లాడుతుంది  మాకు చిత్రాలతో నిండిన ఇతర అపార్ట్‌మెంట్లు కూడా ఉన్నాయి. భరతుని నాట్యశాస్త్రం, అభిలషితార్థచింతామణి  శివతత్తరత్నాకర గ్రంథాలు నాట్యశాలను చిత్రాలతో సమృద్ధిగా అలంకరించబడినదిగా వర్ణిస్తాయి.అభిలషితార్థచింతామణిలోని చిత్ర అధ్యాయం, నాట్యశాల  ముఖ్యమైన సౌందర్య కారకాన్ని వివరించే విభాగంగా ఆ గ్రంథంలో చోటు చేసుకుంది. అభిలషితార్థచింతామణి గ్రంథం ఆధారంగా రూపొందించబడిన శివతత్తరత్నాకరలో కూడా ఇదే పరిస్థితి. ఏదేమైనా, భారతదేశం కళతో నిండిపోయిందన్నది కాదనలేని వాస్తవం. చిత్రశాల ఉనికి మాత్రమే కళ దానికే పరిమితమైందని వాదించడం నిరర్థకం. ఇది ముఖ్యంగా చిత్రగృహంలో కనిపించేది  సాధారణంగా మిగతా అన్నిచోట్లా తక్కువ స్థాయిలో ఉండేది. ఏదేమైనా, వినోదస్థానంగా చిత్రగృహం  విలువను మన పూర్వీకులు పూర్తిగా గుర్తించారు  సౌందర్య ప్రియుడైన నాగరకుడి జీవితంలో దానికి ఒక ప్రత్యేక స్థానం కల్పించారు.మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -27-5-26-ఉయ్యూరు 
—