17వ శతాబ్దపు గుజరాతీ వ్యంగ్యకవి(త్రివేణి

రచన: హీరాలాల్ గోడివాలా- ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

మధ్యయుగ ఐరోపాలోని ఆధ్యాత్మిక కవులకు సమానంగా, మధ్యయుగ భారతదేశంలో మీరాబాయి, కబీర్, చైతన్య, తుకారాం  ఇతర ‘భక్తి’ కవులు ఉండేవారు. శతాబ్దాల పాటు భారతీయ సాహిత్యంలో ధార్మిక స్ఫూర్తి ఆధిపత్యం చెలాయించింది. గుజరాత్‌లో, గాంధీజీ  ఆయన ‘ఆశ్రమ-భజనవాళి’ అన్డులోముఖ్యంగా మహాత్ముడికి ఇ ఇష్ట మైన ‘’వైష్ణవ జనతో ‘’భజన గీతం కృషి ఫలితంగా ఇటీవలి సంవత్సరాలలో అఖిల భారత గుర్తింపు పొందిన ధార్మిక గీతాలను రచించిన నరసింహ మెహతా (15వ శతాబ్దం), మరియు భట్ ప్రేమానంద్ (17వ శతాబ్దం) తొలితరం గొప్ప కవులలో కొందరు. ఈ కాలపు కవిత్వాన్ని పరిశీలిస్తుంటే, అప్పటి మత సంస్థల పట్ల ఉన్న అసంతృప్తి స్ఫూర్తిని వ్యక్తీకరించడానికి, ఇంగ్లాండ్‌లో విచ్ఛిన్న ప్రక్రియ మొదలయ్యాక వినిపించే తిరుగుబాటు స్వరాన్ని వినిపించడానికి ఎవరూ లేరేమో అని ఆశ్చర్యం కలుగుతుంది. ఆ స్వరం చాసర్ రచించిన ‘కాంటర్‌బరీ టేల్స్ ప్రస్తావన’లోని హాస్యం, లాంగ్‌లాండ్ ప్రజాస్వామ్యయుత రైతాంగ కవిత్వంలో, స్కెల్టన్ చమత్కారమైన ఆధునిక పద్యాలలో వినిపిస్తుంది. నరసింహ మెహతా కవిత్వంలోని కొన్ని భాగాలు అంటరానితనం వ్యతిరేక స్ఫూర్తిని వినిపిస్తాయి. ఒక గౌరవనీయుడి అంత్యక్రియల వర్ణనలో ఆయన స్విఫ్టియన్ తరహా ప్రభావవంతమైన వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది. (ఆయన దానిని ఒక పెళ్లి ఊరేగింపు అని పిలుస్తారు). నరసింహ మెహతా జీవితాన్ని, ఒక ‘గౌరవనీయ’ ప్రపంచపు సంప్రదాయాలతో ఆయనకు అనివార్యంగా ఎదురయ్యే ఘర్షణలను ప్రేమానంద్ వాస్తవికంగా చిత్రించిన తీరులో వ్యంగ్యం ఛాయలున్నాయి. కానీ తిరుగుబాటు స్వరాన్ని వినిపించిన వ్యక్తిగా, అఖా దాదాపు ఒంటరివాడే – 17వ శతాబ్దపు గుజరాత్‌లో ఒక ఏకాకి. పండితులకు ‘అఖే గీత’ అనే కష్టమైన కానీ గొప్ప తాత్విక కావ్య రచయితగా, సామాన్య ప్రజలకు ‘అఖాస్ విప్లాషెస్’ అనే నిర్మొహమాటమైన వ్యంగ్య రచన రచయితగా సుపరిచితుడైన అఖా, మీరాబాయి  నరసింహ మెహతాల వలె కాకుండా, ఒక మత గురువు కన్నా ఎక్కువగా ఒక తత్వవేత్త. వేదాంతులు చెప్పే ఆ సత్యాన్వేషణకే ఆయన జీవితమంతా అంకితమైంది. ఆయన కవిత్వంలో అధిక భాగం వేదాంత ధోరణిలోనే ఉంటుంది.

చాలా మత సంస్థల పట్ల, పురోహితుల పట్ల,  ‘సాధువుల’ పట్ల అఖాకు కేవలం ధిక్కారం మాత్రమే ఉండేది.  అతను తన ధిక్కారాన్ని ఏమాత్రం దాపరికం లేకుండా ఇలా వెలిబుచ్చాడు:

“నేను గోకుల్‌నాథ్‌ను నా ‘గురువు’గా అంగీకరించి, ఒక ముసలి ఎద్దును కాడి కట్టానని గ్రహించాను. అది ఒకరి సంపదను దోచుకుంటుంది కానీ వారి శిలువను కాదు. అలాంటి ‘గురువు’ వల్ల ఏం ప్రయోజనం?”

వైష్ణవుల మక్కా అయిన ఆ ప్రదేశంలో, వంశపారంపర్య పురోహిత పాలకులలో అత్యంత ధనవంతులలో ఒకడైన వైష్ణవుల ప్రధాన పురోహితుడిని కలవడానికి అతను చేసిన ప్రయత్నానికి ప్రతిస్పందనగా ఈ మాటలు వచ్చాయి. అతను ప్రార్థించడానికి వెళ్ళాడు, కానీ అక్కడ తనకు లభించిన ఆదరణకు కృతజ్ఞతగా, ఎగతాళి చేయడానికి తిరిగి వచ్చాడు. “ఆ పురోహితుడు నా వైపు చూశాడు, కానీ పట్టించుకోలేదు.” అతను కిటికీలోంచి బయటకు చూసి అఖాను గుర్తుపట్టాడు. కానీ, అతను మొదటిసారి ఆ ప్రదేశాన్ని సందర్శించినప్పుడు ఉన్న ధనవంతుడైన కంసాలి ఇప్పుడు అఖా కానందున, ఇంతకుముందు అతనికి స్వాగతం పలికి విందు ఇచ్చిన అదే ప్రదేశం నుండి అతన్ని బయటకు గెంటేశారు. ద్వారం వద్ద ఉన్న కాపలాదారుడు కూడా అతన్ని ఇలా సవాలు చేశాడని చెబుతారు: “అఖా ఒక ధనవంతుడైన ‘శెఠ్’; నువ్వెలా అలా ఉండగలవు?”

సత్యాన్వేషణలో భాగంగా ఆయన సందర్శించిన కాశీతో సహా అనేక పుణ్యక్షేత్రాలలో, ఆయనకు అహంకారులు, అజ్ఞానులైన, ‘ధన దాహం, స్త్రీ వ్యామోహం’ గల ‘సాధువులు’, సన్యాసులు కనిపించారు. ‘గురువులు’ అని చెప్పుకునే వారిలో చాలామంది స్వయంగా అజ్ఞానమనే బురదలో లోతుగా కూరుకుపోయారు.

“అతను తనను తాను ‘గురువు’గా భావించుకుంటాడు;

;

కానీ మెడలో అంత పెద్ద రాయి వేసుకుని ఒకరు ఎలా ఈదగలరు?

అలాంటి ‘గురువు’ ఇతరులను ఎలా రక్షించగలడు!

సత్య అన్వేషణలో ఆచారాలు, వర్గాలు, మత సంస్థలను అతడు సహాయాలుగా కాకుండా ఆటంకాలుగా భావించాడు:

“ఒకప్పుడు ఒక మూర్ఖుడు ఉండేవాడు, అతడు ప్రతి రాయికి దేవుడిలా నమస్కరించేవాడు.”

“‘కథలు’ వింటూ చెవులు బద్దలయ్యాయి; అయినా వెలుగు ఉదయించిన జాడ లేదు.”

అధికారానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేస్తూ, సత్యాన్ని కనుగొనడానికి ‘ఆత్మశోధన’ ఒక్కటే మార్గమని అతడు రాశాడు:

“పవిత్రమైన గుర్తును ధరించి యాభై మూడు శీతాకాలాలు గడిచిపోయాయి. జపమాల అరిగిపోయింది. తీర్థయాత్రలతో పాదాలు అలసిపోయాయి. అయినా దేవుడు సమీపంలో లేడు.”

అతడి కవిత్వం అతడి అనుభవాల ప్రత్యక్ష వ్యక్తీకరణ. సత్యాన్వేషణకు అతడు చేసిన ప్రయత్నమే, జీవితంలోని చేదు అనుభవాల ఫలితమేనని మనకు చెబుతారు. పుట్టుకతోనూ, వృత్తిరీత్యానూ స్వర్ణకారుడైన అతను, ఈ ప్రపంచంలోని మలినాలను, మోసాన్ని సహించలేక, చిన్న వయసులోనే సంపద, వృత్తి – అన్నింటినీ త్యజించాడు. అప్పటికే తన సోదరి మరణవేదనతో బాధపడుతున్న అతను, ‘సాధువులు’  ‘పవిత్రుల’ సాంగత్యంలో ఓదార్పును వెతుక్కున్నాడు. కానీ వారిలో చాలామంది అహంకారులు, అజ్ఞానులు, కామాంధులు  దురాశపరులని అతను త్వరలోనే తెలుసుకున్నాడు. ఆ తర్వాత మరికొన్ని అనుభవాలు ఎదురయ్యాయి. అతను సోదరి కంటే ఎక్కువగా భావించిన ఒక మహిళ, ఒకసారి అతని వృత్తిపరమైన నిజాయితీపై సందేహం వ్యక్తం చేసింది. అంతేకాక, అతను బాధ్యత వహించిన టంకశాలలో వెండిలో కల్తీ లోహాన్ని కలిపాడని తప్పుడు ఆరోపణలు ఎదుర్కొని, అతను జైలు శిక్ష కూడా అనుభవించాడని చెబుతారు.

లాంగ్‌లాండ్ కవిత్వం వలె, అఖా వ్యంగ్య కవిత్వంలో కూడా, జీవితం పట్ల తన సొంత స్పందనల ఆధారంగా కవిత్వాన్ని అల్లి, దానిని నేరుగా ప్రజలను ఉద్దేశించి రాసే వ్యక్తి యొక్క మొరటుతనం, నిష్కపటత్వం, సూటిదనం, శక్తి మరియు సరళత కనిపిస్తాయి. అయినప్పటికీ కొన్నిసార్లు అతని భావవ్యక్తీకరణ బ్రౌనింగ్ తరహా అస్పష్టతను సంతరించుకుంటుంది – బహుశా, ఇంకా పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందని భాషలో క్లిష్టమైన ఆలోచనను వ్యక్తీకరించే ప్రయత్నం ఫలితమేమో. అయితే, అతని వ్యంగ్య రచనలకు ఉన్న ఆదరణ (అతని పద్య పంక్తులలో కొన్ని ప్రతి గ్రామస్తుడి నోట వినిపిస్తుంటాయి) అతని కవిత్వంలోని నిజమైన గొప్పతనాన్ని చాటి చెబుతుంది. అంతేకాక, ఒక కవి ప్రజల నుండే స్ఫూర్తిని పొందుతూ, వారిని ఉద్దేశించే తన కవిత్వాన్ని రచిస్తే, ప్రజలు తప్పక ఆ కవిని ఆదరిస్తారన్న నమ్మకానికి ఇది బలాన్ని చేకూరుస్తుంది.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్-29-5-26-ఉయ్యూరు —