ఆధునిక తెలుగు కవిత్వంలో ప్రేమ(త్రివేణి )

రచన: కెఖండవల్లి  లక్ష్మీరంజనం, ఎం. ఏ.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

(ఉపన్యాసకులు, ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం)

(1)

ప్రేమ భావనను పరిపూర్ణం చేయడంలో ఆధునిక తెలుగు కవిత్వం అత్యున్నత స్థాయిని అందుకుంది. భారతదేశంలో, నాటకాలలో గానీ, వర్ణనాత్మక మరియు కథనాత్మక ‘కావ్యాలలో’ గానీ కవిత్వం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం, పాఠకుడు తన హృదయాన్ని తెలుసుకునేలా చేయడానికి, మానవ హృదయం యొక్క శాశ్వత భావాలను వాటి సకల సూక్ష్మభేదాలతో చిత్రించడం అని అర్థం చేసుకోబడింది. నాటకకర్త గానీ, ఇతిహాస లేదా గేయ కవి గానీ ‘రసాలను’ (భావాలను) నైపుణ్యంగా ప్రదర్శించినప్పుడు, సంస్కారవంతుడు ఒక సౌందర్యాత్మక సమతుల్యతను అనుభవిస్తాడు,  అతనిలోని నీచమైన అంశం ‘శుద్ధి’ చేయబడుతుందని అరిస్టాటిల్ చెప్పినట్లుగా భావిస్తారు. అందువల్ల, భారతీయ సాహిత్యం కార్యాచరణ తీవ్రతతో కూడిన రచనల కంటే భావాల కవిత్వంలో రాణిస్తుంది. మనస్సు యొక్క లయబద్ధమైన సమతుల్యతనే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నందున, అష్టాంగ రసాలలో గుర్తించబడి, లెక్కించబడినప్పటికీ, తీవ్రమైన భావోద్వేగాలు అరుదుగా అభివృద్ధి చేయబడతాయి,  భారతీయ కవిత్వంలో విషాద అంశం లేకపోవడానికి ఇదే కారణం.

ఒథెల్లో యొక్క తీవ్రమైన అసూయ, మాక్‌బెత్ యొక్క మితిమీరిన ఆశయం, లీర్ యొక్క నిర్లక్ష్య  చపల స్వభావం వంటి భావాలు భారతీయ కవికి తెలియనివి కావు, కానీ వాటిని తన నాటకానికి లేదా కథాకావ్యానికి ఇతివృత్తాలుగా ఎంచుకున్నప్పుడు, అతను తన పాఠకుల హృదయాలలో ఒక పెను తుఫానును రేకెత్తించకుండా ఉండలేడు. ఇది సౌందర్య సమతుల్యత అనే ఆదర్శం గల భారతీయ కవిత్వపు ప్రతిభకు విరుద్ధమైనది. విషాదంలోని హింసాత్మక అంశాలను విస్మరించినప్పటికీ, విషాదానికి సారాంశమైన జ్యోతిని మాత్రం అత్యంత నైపుణ్యంతో నిర్వహించి, చిత్రీకరించారు. ఒక కవితలోని జ్యోతి జీవితంలోని విషాద అంశాన్ని సూచిస్తుంది, దానికి అదే పరిమళం. ఈ విధంగా, సాంప్రదాయకంగా, భారతీయ కవిత్వం ‘శృంగార రసం’  ‘కరుణ రసం’ (ప్రేమ మరియు జ్యోతి అనే భావోద్వేగాలు) పై తన విశ్వాసాన్ని ఉంచింది, రచనకు మసాలా దిద్దడానికి మానవ హృదయంలోని హింసాత్మక భావోద్వేగాలను ఉపయోగించుకుంది. ఈ రెండే మనస్సు యొక్క లయబద్ధమైన సమతుల్యతను కాపాడగలవు, కొన్నిసార్లు ఆహ్లాదపరిచి, మరికొన్నిసార్లు కన్నీటి వరదలను తెచ్చిపెడతాయి. భారీ వర్షం తర్వాత ఆకాశం నిర్మలంగా మారినప్పుడు, ఒక జ్యోతిష్క కవితను చదివిన తర్వాత మనస్సు తన అసలైన ప్రశాంతతను తిరిగి పొందుతుంది,  సముద్రపు ఉగ్ర వక్షస్థలంపై తుఫాను చేసిన విధ్వంసం యొక్క భయంకరమైన అవశేషాలు ఏవీ మిగలవు.

ప్రేమ భావన యొక్క అభివృద్ధి చరిత్ర తెలుగు కవిత్వం ఒక ఆసక్తికరమైన అధ్యయనం. పవిత్రతకు ప్రతిరూపం, తపస్వి అయిన నన్నయ్య రచనలలో ప్రేమ భావనను అత్యంత నిరాడంబరంగా చిత్రీకరించారు. ఆయన ఉన్నతమైన ఆధ్యాత్మిక కృషితో కూడిన జీవితాన్ని గడిపినప్పటికీ, ఆయన కవి హృదయం కలిగినవాడు; సరళత మరియు సౌందర్యంలో సాటిలేని ఎన్నో రమణీయమైన ఇతివృత్తాలను ఆయన సృష్టించారు. మహాభారతంలోని రురు-ప్రమద్వర, శకుంతల-దుష్యంతుడు, తపతి-సంవరణుడు, నలుడు-దమయంతి వంటి మనోహరమైన ప్రేమగాథలన్నీ ఆయన కవితాత్మ నుండి వెలువడిన అద్భుత సృష్టిలే. గొప్ప కళాకారుడైన తిక్కన, నన్నయ నాటి సరళమైన శైలికి భిన్నంగా, సింహబలుడికి ద్రౌపదిపై కలిగిన మోహాన్ని చిత్రించేటప్పుడు ప్రేమ భావనలోని మానసిక కోణాలను లోతుగా ఆవిష్కరించారు. అయితే, ఆయన రచనలో కూడా అది ఒక ఉపకథగానే నిలిచిపోయింది; కురు-పాండవుల వీరోచిత పోరాటమే ఆయన ప్రధాన ఇతివృత్తం. సౌందర్యారాధన ప్రధాన లక్షణంగా కలిగిన ‘ప్రబంధ యుగం’ ప్రేమ రసాన్ని అత్యంత శ్రద్ధతో స్వీకరించి, తెలుగు సాహిత్యంలో కొన్ని అద్భుతమైన కావ్యాలను అందించింది. కానీ, ‘మనుచరిత్ర’లో పెద్దన ‘కళాపూర్ణోదయం’లో పింగళి సూరన మినహా, మిగిలిన ప్రబంధ కవులు ఈ గొప్ప భావనలోని అంతరార్థాన్ని లేదా ఆత్మను పూర్తిగా ఆవిష్కరించలేకపోయారు. ఎందుకంటే, ప్రేమలో లభించే తుది ఫలితం కంటే, ఆ ప్రేమను సాధించాలనే ఆకాంక్షే అత్యున్నత కళాత్మక ప్రయోజనాన్ని సృష్టించగలదు  హృదయాన్ని పవిత్రం చేయగలదు.

(2)

సాధారణమై, భావరహితంగా మారడం వల్ల తన ఆకర్షణను కోల్పోయే సులభమైన కలయికలోని ప్రేమతో ఆధునిక కవిత్వం ఇక సంతృప్తి చెందడం లేదు. విరహంలోని ప్రేమ ఆధునిక కవికి ఒక ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణను కలిగి ఉంటుంది. సంస్కృత, తెలుగు భాషలలోని గొప్ప కవిత్వానికి ‘విప్రలంభం’ (విరహంలోని ప్రేమ) అంతర్లీన ఇతివృత్తం. భవభూతి యొక్క ఉత్తర రామచరిత్ర, కాళిదాసు యొక్క మేఘదూతం, జయదేవుని గీతగోవిందంలో వలె, ప్రేమికులు వివాహ బంధంలోకి ప్రవేశించక ముందే లేదా జీవితంలోని మాధుర్యాన్ని ఆస్వాదించిన తర్వాత ఈ విరహం సంభవించవచ్చు. పెద్దన యొక్క మనుచరిత్ర, సూరణ యొక్క కాలపూర్ణోదయంలో, ప్రేమ పరిపూర్ణతకు అడ్డువచ్చే అధిగమించలేని ఆటంకాలే ‘కావ్యానికి’ ప్రేరక శక్తిని అందిస్తాయి.

కొన్నిసార్లు అసమాన వివాహం కారణంగా ప్రేమలోని విషాదం సంభవించవచ్చు. కవి గురజాడ అప్పారావు జీవితంలోని ఈ అంశాన్ని గొప్ప విషాదభరితమైన కవితకు వస్తువుగా చేశారు. హిందూ కుటుంబాలలో ఎన్నో విషాదాలకు సాంఘిక ఆచారాలు, సంప్రదాయాలే కారణం. వాటిని పద్యరూపంలో శాశ్వతం చేయడంలో కవి దృఢమైన పునాదిపై నిలబడ్డాడు. ఇప్పుడు దాదాపు అంతరించిపోయిన, లేత బాలికలను వృద్ధులకు ఇచ్చి వివాహం చేసే దురాచారమే ‘గురజాడ’ కావ్యానికి ఇతివృత్తం. పూర్ణమ్మ కౌమారదశలో ఉన్న ఒక యువతి. పెద్ద కుటుంబానికి పెద్ద అయిన ఆమె తండ్రి, ఆమెకు ఒక వృద్ధుడితో వివాహం జరిపించాడు. ఆమె ముసలి భర్త కారణంగా, ఆమె తోటి స్నేహితులు పూర్ణమ్మను ఎగతాళి చేసేవారు. ఆమె సున్నితమైన హృదయం మాటల్లో చెప్పలేనంతగా గాయపడింది. భర్త పూర్ణమ్మను తన ఇంటికి తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చినప్పుడు, పూర్ణమ్మ వినయంగా తనపై తానే తీర్పు ప్రకటించుకుంది. ఆమె మరణించాలని నిర్ణయించుకుంది. ఈ మధుర ఆత్మ యొక్క చివరి గీతం దాని విషాదంలో హృదయవిదారకంగా ఉంది. కుటుంబంలోని మహిళలు పూర్ణను ఆమె ప్రయాణం కోసం అలంకరించారు. ఆమె పెద్దల ఆశీర్వాదం తీసుకుని, ప్రియమైన చిన్నపిల్లలను కౌగిలించుకుంది.

“సోదరులారా, పెద్దలారా, చిన్నలారా,

అమ్మనాన్నలను బాగా చూసుకోండి;

అమ్మలందరికీ తల్లి అయిన దుర్గాదేవిని

పూజించడం మర్చిపోకండి.

“ఆయా కాలాల్లో పూచే పూలను,

పండే పండ్లను భక్తిభావంతో

ఆ దేవికి సమర్పించండి.

“అందరూ కలిసి ఆరుబయట సమావేశమైనప్పుడు,

నవ్వుతూ మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు, కాసేపు

నన్ను గుర్తుచేసుకోండి. మీకు పిల్లలు పుట్టినప్పుడు

వారిలో ఒకరికి నా పేరు పెట్టండి.”

పూర్ణ కళ్ళలోంచి నీళ్లు ధారగా కారాయి, కానీ ఆమె పెదవులపై ఒక విషాదభరితమైన చిరునవ్వు మెరిసింది. దుర్గాదేవికి వీడ్కోలు పలకడానికి ఆమె గుడికి వెళ్ళింది, కానీ తిరిగి రాలేదు. కవి ఇలా అంటాడు: –

‘ఆమె కళ్ళలోని కాంతి తామరపూలలోకి చేరింది,

ఆమె శరీర ఛాయలోని కాంతి బంగారంలో దాగుకుంది,

ఆమె సొగసైన నడక హంసల సొంతమైంది,

చివరకు ఆమె దుర్గామాతలో లీనమైపోయింది.’

కొడవటిగంటి సుబ్బయ్య రాసిన ‘భిక్షువు’ అనే కవితలో మరో రకమైన ప్రేమ విషాదం కనిపిస్తుంది. ఆ కవితలోని విషాదం ప్రేమికులిద్దరి మధ్య ఏర్పడిన విడదీయరాని ఎడబాటు చుట్టూ తిరుగుతుంది. నర్మద, ఆమె చిన్ననాటి స్నేహితుడు ఒకరినొకరు గాఢంగా ప్రేమించుకున్నారు. కానీ విధి ఆమె తల్లిదండ్రుల రూపంలో అడ్డుపడింది; వారు ఆమెకు ఒక ధనవంతుడితో వివాహం జరిపించారు. హిందూ ధర్మంలో విరిగిన హృదయాలకు ఎటువంటి పరిష్కారం గానీ, ఉపశమనం గానీ లేదు; ఎందుకంటే హిందూ సంప్రదాయంలో కర్తవ్యానికే ప్రథమ స్థానం, మిగిలిన భావోద్వేగాలన్నీ ఆ తర్వాతే. హృదయంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రేమ భావనను ‘ధర్మం’ వినకపోవచ్చు, కానీ హృదయం నుండి పుట్టే కవిత్వం మాత్రం దానిని గాఢంగా గుర్తిస్తుంది. కవి ఈ విషయాన్ని క్లుప్తంగా, అదే సమయంలో అత్యంత శక్తివంతంగా ఈ పంక్తులలో వ్యక్తం చేశారు. నర్మదకు మనశ్శాంతి కరువైంది, ఎందుకంటే ఆమె ప్రేమించిన వ్యక్తి ఆమెకు దూరమయ్యాడు:

“ఆమె నివసించడానికి అద్భుతమైన భవనాలు ఉన్నాయి,

అంతులేని సంపదకు, ఆభరణాలకు ఆమె యజమాని.

ఎంతోమంది పరిచారికలు ఆమె సేవలో తహతహలాడుతుంటారు-

చివరికి ఒక చిన్న పని చేయడానికి కూడా ఆమె శ్రమించాల్సిన అవసరం లేదు.

కానీ, అయ్యో!” “ప్రియుడు లేని ఆమెకు సంతోషం ఎంతో దూరంలో ఉంది.”

ఒకరోజు, సన్యాసిగా మారిన ఆమె పూర్వపు ప్రేమికుడు భజనలు పాడుతూ అటుగా వెళ్తుంటాడు. నర్మద హృదయం ఉప్పొంగుతుంది. ఆమె అతన్ని తన భవనానికి పిలిపించి ఇలా అడుగుతుంది: “రాత్రివేళ ప్రమాదాలకు గురయ్యేలా తిరిగేంత దీనస్థితిలో ఉన్నావా? నీకు స్నేహితులు ఎవరూ లేరా? నిన్ను ఆపే ఆత్మీయులు ఒక్కరు కూడా లేరా?” అర్ధరాత్రి వేళ చలిగాలులు రాలిన ఆకుల మధ్య చేసే రోదనలా అతని సమాధానం ఇలా వినిపిస్తుంది:

“నా కులం పోయిందని గగ్గోలు పెట్టే గురువు నాకు లేరు. కొడుకు దుస్థితిని చూసి కన్నీరు పెట్టే తల్లి లేదు. నా కోసం అంతులేని విచారం వ్యక్తం చేసే భార్య లేదు. ఈ విశాల ప్రపంచంలో నేను ఒంటరిని, ఏకాకిని.

“నేను సన్యాసిని, లౌకిక బంధాలన్నింటినీ తెంచుకున్నాను. నా ‘దండం’ (సన్యాసి కర్ర) మాత్రమే నాకు తోడు. ఇక పగలూ రాత్రితో నాకేం పని? స్మశానవాటిక నన్ను భయపెట్టగలదా? లేక రాజమార్గం నన్ను ఆకర్షించగలదా?

“అపురూపమైన అందం కలిగిన ఒక పండును కోయాలని ఆశించాను, కానీ ఇంతలో ఎవరో దాన్ని అపహరించారు. ఇక ఇప్పుడు మిగిలింది ఒక్కటే – పవిత్ర నది అయిన నర్మద తీరంలోని ప్రశాంతమైన అటవీ ప్రాంతాలకు వెళ్లి, హాయిగా జీవించడం.”

ఈ కవితలో కరుణ రసం పరాకాష్టకు చేరుతుంది; ఒక తీపి వేదనను అనుభవించకుండా దీన్ని చదవడం అసాధ్యం.

అయితే, భగ్నమైన లేదా అసంపూర్ణమైన ప్రేమకు ‘నిరాశ’ మాత్రమే అంతిమ పరిష్కారమా? మనిషి తన దారులన్నీ మూసుకుని, ప్రపంచానికి దూరమై, గుహల్లోనో అడవుల్లోనో తన గాయాలను మాన్పుకుంటూ కూర్చోవాలా? అతని హృదయంలోని ఆవేశాన్ని గొప్ప లక్ష్యాల కోసం మలచుకోగల తత్వచింతన లేదా? కవి రాయప్రోలు సుబ్బారావు తన ‘తృణకంకణం’ (గడ్డితో చేసిన కంకణం) ద్వారా ఈ క్లిష్టమైన సమస్యకు పరిష్కారాన్ని చూపిస్తారు. ఈ కవిత సాధారణంగా ఆయన అద్భుత కళాఖండంగా పరిగణించబడుతుంది మరియు అనేక ఇతర కవితలకు ఆదర్శంగా విశ్వవ్యాప్త ప్రశంసలు పొందింది. ఇది అత్యంత శ్రద్ధతో కూడిన కళాత్మక సృష్టి. మధురమైన పద్యాల బాటలో ఆలోచనలు సాఫీగా సాగుతాయి. ఈ కవితలో గాఢమైన ప్రశాంతత, మృదువైన విషాదంతో కూడిన తాత్విక నిశ్చలత కనిపిస్తాయి. ఈ కవితలోని కథ చాలా సరళమైనది. చిన్ననాటి స్నేహితులైన ఇద్దరూ ఒకే ప్రేమతో పెరిగారు. వారు ఒకే పళ్ళెంలో తిన్నారు, ఒకే గిన్నెలో తాగారు. కానీ యవ్వనంలోకి అడుగుపెట్టాక, క్రూరమైన విధి వారిని విడదీసింది, ఆ అమ్మాయికి వేరొకరితో వివాహం జరిగింది. సుందరి నిజానికి ఒక అసలైన ‘సుందరి’, ఎంతో మనోహరమైన యువతి. ఆమె మాజీ ప్రేమికుడైన ఆ యువకుడు తీవ్ర దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. అతని కాళ్ళ కింద ఉన్న భూమి ఆవలిస్తూ అతన్ని మింగేస్తున్నట్లు అనిపించింది. తన జీవితానికి అర్థం లేదని అతనికి అనిపించింది. కొంత కాలం గడిచాక, ఆ ప్రేమికులు ఒక సుపరిచితమైన పాత చెట్టు కింద సాయంకాలం వేళ అనుకోకుండా కలుసుకున్నారు. తన ప్రియురాలిని చూడగానే, ప్రేమ విరహంతో మానని అతని గుండెలోని గాయాలు మళ్ళీ తెరుచుకున్నాయి, అతను ఇలా విలపించాడు:

ప్రియ మిత్రమా! సాధారణ స్నేహం కూడా ఒక మధురమైన బంధమే. కానీ ప్రేమతో కలిసిన హృదయాలు మరింత తీపి  దృఢమైన బంధాలతో ముడిపడి ఉంటాయి. ఆ బంధాలు తెగిపోయి, పూల రేకులు విడిపోయినట్లుగా స్నేహితులు విడిపోతే, ఇక మిగిలేది విచారమే కదా? చిన్నతనం నుండే ప్రేమ అనే విత్తనాన్ని తనలో భద్రంగా పెంచుకున్న హృదయానికి ఇప్పుడు పెద్ద ఆఘాతం తగిలింది. కేవలం శూన్యమైన మాటలతో ఆ ప్రేమను పోషించలేము; ఎందుకంటే వియోగంలో అమృతం కూడా విషంగా మారుతుంది. మన హృదయాలలో నాటుకుపోయిన ఆ ప్రేమ భావననే నిందించవద్దు. ముత్యపు చిప్పల నుండి ముత్యాలు రావడం, తామర పువ్వు నుండి తేనె స్రవించడం అస్వాభావికమని అనడం ఎంత అసమంజసమో, ఇది కూడా అంతే. కాలం విచిత్రమైనది. వసంతకాలంలో శోభను తెచ్చిన మామిడి చిగుళ్లను, శరదృతువులోని చల్లని గాలులకు గురిచేసి క్రూరంగా దెబ్బతీయడం లేదా? అయ్యో! ప్రకృతి మార్పులలో కూడా ఇంతటి తీవ్రత ఉంటుంది. ఉదయాన ఉషోదేవి మెడలో హారంగా మెరిసే మంచు బిందువులు, సాయంత్రం అయ్యేసరికి సూర్యుడి (పగటి ప్రభువు) నుండి విడిపోతున్న సంధ్యాదేవి కన్నీటి చుక్కలుగా మారిపోతాయి. ప్రేమ బంధాలతో విడదీయరాని విధంగా కలిసిన ప్రేమికులు, విధి వైపరీత్యాల వల్ల క్రూరంగా విడిపోతుంటే, ప్రకృతిలోని దైవిక సంకల్పం పట్ల సందేహం కలుగుతుంది.”

కథానాయిక సుందరి, సహనమే గుణాలలోకెల్లా గొప్పదని భావించే ఆదర్శవంతమైన హిందూ స్త్రీమూర్తి. పురుషుడు ఓక్ వృక్షం లాంటివాడని, స్త్రీ సున్నితమైన తీగ లాంటిదని హిందూ సంప్రదాయం చెబుతుంది. పురుషుడు తుఫాను అయితే, స్త్రీ మందమారుతం; అతను దహించే సూర్యుడు అయితే, ఆమె ఆహ్లాదాన్నిచ్చే చంద్రుడు. రాయప్రోలు సుబ్బారావు చిత్రించిన సుందరి రూపం, అమరమైన శకుంతలను గుర్తుచేస్తుంది. ఆమె కాళిదాసు సృష్టించిన ఆ కథానాయికకు చెల్లెలి వంటిది. సుందరి ఆ తోటలో నడుస్తున్నప్పుడు, శకుంతల తపోవనాన్ని విడిచి వెళ్లేటప్పుడు జింకలు ఆమె అడుగులను ఎలా అడ్డుకున్నాయో, అలాగే ఇక్కడ కూడా జింకలు ఆమె అడుగులను అడ్డుకుంటాయి. ప్రేమ, బాధలను భరించే అరుదైన ధైర్యం స్త్రీకి ఎంత సహజంగా వస్తాయంటే, సుందరి ఆవరించి ఉన్న నిరాశను అధిగమించి, కుంగిపోయిన ప్రేమికుడి ఆత్మను అతనిలో నుండే బయటకు తీసుకురాగలదు:

“మిత్రమా, నీ దుఃఖాన్ని విడిచిపెట్టు! ప్రేమ బంధాలు చాలా పటిష్టంగా అల్లబడ్డాయి, అవి తెగిపోతాయనే భయం ఉండదు. హృదయాలను కలిపే బంధాలు దైవికమైనవి. నిస్వార్థమైన, శాశ్వతమైన ప్రేమ అనేది దీర్ఘకాలిక, కఠోరమైన తపస్సుకు ఫలం. హృదయం యొక్క నీచమైన కోరికలకు లోనైన మానవుడు శారీరక భోగాల బురదలో మరింత లోతుగా కూరుకుపోయి, చివరికి ప్రేమ అనే సూర్యరశ్మికి పరాయివాడయ్యేంత జంతు స్వభావం గలవాడిగా మారిపోతాడు. వాంఛలకు పగ్గాలు వేయడంలోనూ, నిజమైన ప్రేమతో హృదయాన్ని సంస్కరించడంలోనూ జ్ఞానం ఉంది. ఎందుకంటే, వసంతకాలంలో మొలకెత్తి శీతాకాలంలో వాడిపోయే లేత రెమ్మల వలె, అంధకార యవ్వనపు ప్రేరణలు వృద్ధాప్యం రాగానే తమ తెరచాపలను జారవిడుస్తాయి. ఆవర్తన స్వభావం గల వాటికి నీవు ఎలా అభేద్యతను ఆపాదించగలవు?”

ప్లేటోనిక్ కవితా దృక్పథంతో ఆ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ఆమె ఇలా ఉద్బోధించింది:

“ప్రేమ అనేది భౌతికమైన కలయిక లేదా విడదీతలకు అతీతమైనది. స్నేహం అనేది హృదయాలను కలిపి ఉంచే ఒక అద్భుతమైన బంధం. ఈ ఉన్నత భావనను నిరంతరం ఆచరించడమే మహర్షులు అనుసరించే మార్గం. భౌతికమైన అనుబంధం సహజంగానే మార్పులకు లోనవుతుంది మరియు కలుషితం కావచ్చు. కానీ ఆధ్యాత్మిక బంధమైన ప్రేమ, సహనం, తపస్సు మరియు ధ్యానం ద్వారా పరిపక్వత చెందుతుంది. మిత్రమా, నిమ్మచెట్ల చల్లని నీడలో మనం కలిసి చదువుకున్న పుస్తకాలలోనూ, అప్పట్లో నువ్వు నా చేతికి కట్టిన ఈ ప్రేమ బంధంలోనూ మన ప్రేమ సురక్షితంగా ఉంది. నా చేతికి ఉన్న ఈ పట్టు దారాన్ని వీలైతే తెంచి చూడు. ఒకరినొకరు చూసుకుంటూ, ఆప్యాయంగా సంబోధించుకోవడం తప్ప నిజమైన ప్రేమికులు కోరుకునేది ఇంకేముంటుంది?”

తుఫాను తర్వాత సముద్ర ఉపరితలం ఎలాగైతే ప్రశాంతతను పొందుతుందో, అలాగే ఆ యువ ప్రేమికుడి హృదయం కూడా ఒక గొప్ప ప్రశాంతతను, నిశ్చలతను తిరిగి పొందింది. అతను సుందరి చేతికి ఉన్న పాత ప్రేమ చిహ్నాన్ని (ఆ పట్టు దారాన్ని) తొలగించి, దాని స్థానంలో అంతకంటే పవిత్రమైన మరొక దానిని ఉంచాడు. అతను కొన్ని తాజా గడ్డి పరకలను తీసుకుని, వాటితో ఒక గాజును (వలయాన్ని) చేసి ఆమె మణికట్టుకు అలంకరించాడు. ఇకపై వారి శాశ్వత ప్రేమకు ప్రకృతి మాత్రమే సాక్షిగా నిలవనుంది. తన లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చుకుని ఉన్నత గమ్యాన్ని చేరే అదృష్టం లేని ఆ పాత బంధాన్ని, పక్కనే ఉన్న వాగు అలల మీద కొట్టుకుపోయేలా వదిలేశారు.

కవి రాయప్రోలు సుబ్బారావు తత్వచింతన అటువంటిది. విధిలో విషాదంగానూ, ప్రకృతిలో క్రూరంగానూ కనిపించేవి వాస్తవానికి అలా ఉండకపోవచ్చు. గమ్యాన్ని చేరలేక విశాల సముద్రాన్ని నిందించడం మనిషి అనే బలహీనమైన పాత్ర యొక్క లోపం మాత్రమే. ప్రకృతి అంటేనే అంతే—అది గొప్పదనం మరియు హాస్యాస్పదత, పర్వతం మరియు చిన్న రాయి, ఆనందం మరియు దుఃఖం, క్రూరత్వం మరియు సున్నితత్వం వంటి విరుద్ధమైన అంశాల విచిత్ర సమ్మేళనం. భారతదేశపు గొప్ప ఋషుల మాదిరిగానే, మనిషి కూడా ఈ ద్వంద్వ స్వభావాన్ని అధిగమించడం నేర్చుకోవాలి. ఋషుల దృష్టిలో అమరత్వం అయిన ఆ లక్ష్యంపైనే తన దృష్టిని స్థిరంగా ఉంచాలి; సౌందర్య దృక్పథం కలిగిన ప్రస్తుత కాలం దానిని ‘ప్రేమ’ లేదా ‘అందం’ అని పిలుస్తోంది—అంటే పేర్లలో మాత్రమే తేడా ఉంది తప్ప విషయం ఒక్కటే. ప్రేమ అనేది భౌతిక వాంఛ కాదని, అదొక ఆధ్యాత్మిక ప్రేరణ అని భావించే విధానం భారతదేశంలో ఎంతో పురాతనమైనది. విచారగ్రస్తుడైన, వివేకి అయిన కవి భవభూతి ఈ భావాన్ని బలంగా వ్యక్తం చేశాడు:

“నిశ్చయంగా ఏదో ఒక అంతర్గత శక్తి వస్తువులను ఒకదానికొకటి ఆకర్షిస్తుంది. ప్రేమ  అయస్కాంత ఆకర్షణ అనే భావాలను భౌతికంగా గానీ, బాహ్యంగా గానీ ఏదీ వివరించలేదు. ఎందుకంటే సూర్యోదయం అయినప్పుడు మాత్రమే తామర ఎందుకు వికసించాలి మరియు చంద్రుని దర్శనంతో పాలరాయి ఎందుకు తడవాలి?”

ప్రేమ అనేది ఒక నీచమైన శారీరక వాంఛ కాదనే భావన, నేటి గొప్ప కవులందరిలోనూ ఒక బంగారు దారంలా ప్రవహిస్తుంది. కవి గురజాద ప్రేమను ఈ విధంగా కీర్తిస్తారు:

“నీచమైన వాంఛలను పవిత్రమైన ప్రేమగా పొరబడకండి.

వయసు పెరిగేకొద్దీ వాంఛలు తగ్గిపోతాయి;

ఎటువంటి కపటాలు, కుతంత్రాలు లేని స్నేహమే

భూలోకంలోని స్త్రీపురుషులకు

ఆనందానికి రాజమార్గం.”

కవి బసవరాజు అప్పారావు ఏరియల్ నక్షత్రం వంటి ఒక దివ్యమైన ఆత్మ. మానవులలో ఉండే ప్రేమ ఆయనకు ఆకర్షణీయంగా అనిపించదు, ఎందుకంటే అది సంప్రదాయాలచే కలుషితమై, పరిమితులతో బంధించబడి ఉంటుంది. చెట్లపై వాలి, స్వచ్ఛమైన ప్రేమ గీతాలు పాడుతున్న పక్షుల వద్దకు ఆయన నిర్మలమైన హృదయం ఎగిరిపోతుంది. ఇక్కడే అతను ప్రేమను దాని స్వచ్ఛమైన, నిష్కపటమైన సత్యంలో వెతుకుతాడు:

“ప్రియమైన కోకిలా, నువ్వు ఒక మామిడి చెట్టు కొమ్మ మీద, నీ ప్రియమైన జత మరో చెట్టు మీద ఉండగా, మీరిద్దరూ ఎలాంటి ప్రేమ సందేశాలు పంపుకుంటున్నారు?

“బహుశా మీరిద్దరూ మీ హృదయాలలోని అందమైన, సహజమైన వాంఛల గురించి మాట్లాడుకుంటూ, ప్రేమ గురించి సంభాషిస్తూ ఉండవచ్చు.

“దైవ ప్రేమతో నిండిన మీ మృదువైన మాటల మాధుర్యం గురించి మానవులమైన మేము అజ్ఞానులం.

“మీ ప్రేమ కబుర్లను ఇతరులు వింటే మీ పరువు పోతుందనే భయంతో మీరు ఆందోళన చెందడం లేదా?” నిశ్చయంగా, మానవుల ఈ క్రూరమైన ప్రపంచం గురించి మీకు ఏమాత్రం ఆలోచన లేదు.”

(3)

జీవితంలోని విషాద క్షణాలలో ఉన్నతమైన, తాత్వికమైన సహనాన్ని బోధించే తృణాకణం, ఆధునిక తెలుగులో ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. అయినప్పటికీ, పాఠకుడు తత్వశాస్త్రపు మహోన్నత శిఖరాలను అధిరోహించడం గానీ, ఉవ్వెత్తున ఎగిసిపడే అలల శిఖరంపై చక్కగా సమతుల్యం చేసుకోవడం గానీ తరచుగా జరగదు. దుఃఖమనే కిరీటాన్ని ధరించి, జాలిభావంతో, కన్నీళ్లతో ఉన్న ఒక సౌమ్యమైన ఆత్మను ఆహ్వానించడానికి అతను సంతృప్తి చెందుతాడు. అతను తత్వశాస్త్రంతో కఠినంగా మారాలని కోరుకోడు; తనలాగే బాధపడిన ఒక సానుభూతిగల ఆత్మను వెతకాలని మాత్రమే ఆకాంక్షిస్తాడు. ఎందుకంటే, దుఃఖంలో మనం ఒంటరివాళ్ళం కాదని తెలుసుకోవడం మనకు గొప్ప సాంత్వన. మనసు జీవితంలో సారూప్యతలను వెతుకుతుంది.

కవి జయదేవుడు చెప్పినట్లుగా:

“మీరు శ్రీకృష్ణుని కీర్తించాలనుకుంటే, మీ హృదయం క్రీడావిధానంలోని ఆనందం కోసం పరితపిస్తే, మధురమైన, శ్రావ్యమైన భావాలతో నిండిన జయదేవుని కవిత్వాన్ని ఆశ్రయించండి.” “లయలు.”

అదేవిధంగా, కన్నీళ్లు కార్చాలని, శోకంలోని మధురమైన బాధను అనుభవించాలని అనిపించినప్పుడు, కవి దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి గుర్తుకువస్తారు. ఆయన కంటే ఎక్కువగా ఆకట్టుకునేవారు మరొకరు లేరు. కృష్ణశాస్త్రిలో అంతటి ఆకర్షణ ఏముంది? మొదటిగా, ఆయన పదచమత్కారంలోనూ, మధురమైన పద్యాలలోనూ నిష్ణాతుడు. ఆ తర్వాత, ఆయనకు అద్భుతమైన కల్పనాశక్తి ఉంది. ఆయన ఊహకు దేవదూత రెక్కలున్నాయి, అది అందుకోలేని ఎత్తులకు ఎగిరిపోతుంది. నిజానికి, ఆయన రెక్కలున్న పక్షిలా ఎల్లప్పుడూ గాలిలోనే ఉంటాడు, భూమిని అరుదుగా సందర్శిస్తాడు. అందుకే ఆయన కవిత్వానికి సమకాలీన వాస్తవాలతో సంబంధం లేదు. అది జీవిత విమర్శ కాదు. అది ప్రచండంగా మండుతున్న ఊహ, రెక్కలు విప్పుతున్న కల్పన. అది ఒకసారి నీలాకాశంలోకి లోతుగా మునుగుతూ, ఒకసారి మేఘబీజాలపై పరుగెడుతూ, మరోసారి అనంతమైన అంతరిక్షంలో తమ మూగ ప్రయాణంలో నక్షత్రాలతో గుసగుసలాడుతుంది. ఆయన విరహంలోని ప్రేమ భావనను పరిపూర్ణం చేశారు. ఆయన మాయా స్పర్శతో దుఃఖం ఆనందరూపం దాలుస్తుంది, బాధ తన భయాన్ని కోల్పోతుంది. కష్టంలో కూడా ఇంతటి మధురమైన అవకాశాలు ఉంటాయా అని ఆశ్చర్యపోవడం మొదలుపెడతారు.

కృష్ణశాస్త్రి తాను ఆరాధించే దానిని ప్రేమించి, కోల్పోవడంతో సంతృప్తి చెందడు. అతని ప్రేమ భూమిపై ఉన్న ఏ జీవి పట్ల కాదు, అది ఎంత అందమైనదైనా సరే; అది సృష్టి యొక్క విశాల విస్తరణలో సౌందర్యం కోసం మానవ ఆత్మలో ఉండే ఒక ప్రాథమిక తపన. సూర్యచంద్రులు, భూమి, నక్షత్రాలు, లెక్కలేనన్ని గ్రహాలు, అన్నీ ప్రేమ అనే పవిత్ర బంధాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి మరియు ప్రతి ఒక్కటీ మరొకదానిని కలవడానికి తీవ్రంగా ఆరాటపడుతోంది. భౌతిక విశ్వంలోని ఈ అంతులేని ప్రయాణం, విశ్వ ప్రేమ అనే అలపై ఒక చిన్న అల మాత్రమే. అతని ప్రేమకు పాత్రమైన ఈ అతీంద్రియ జీవిని, సౌందర్యానికి మరియు ఆదర్శ పరిపూర్ణతకు ప్రతిరూపమైన ‘ఊర్వశి’ అని కవి పేర్కొన్నాడు. అతని ఆత్మ ఆమె ఆత్మతో కలయిక కోసం తపిస్తోంది. ఈ తపనను ఈ విధంగా వర్ణించారు:

నేను దుఃఖంతో ఏడవలేను, మరణంతో చచ్చిపోలేను

ఎన్నడూ చూడని

మరియు ఎన్నటికీ చూడలేని ఆ గొప్ప దీపస్తంభం కోసం;

నా హృదయంపై ఒక కొత్త భారంతో మరియు ఒక కొత్త ఆశాకిరణంతో

నేను ఒంటరిగా అరాచకంలోకి పడిపోతాను,

మరియు అక్కడ ఒంటరిగానే నాశనమవుతాను. ఆ ఆదర్శ సౌందర్యానికి, తనకు మధ్య ఉన్న దూరం అపారమైనదని, పూడ్చలేనిదని కవి భావిస్తాడు. అతడు పువ్వు అయితే ఆమె పరిమళం, లేదా బహుశా:

“మూడు లోకాల ప్రభువు కిరీటంలోని ప్రకాశవంతమైన శిరోరత్నమా, సోదరీమణులైన రత్నాలలో రాణివి నువ్వు; దుఃఖితుడైన నేను పాతాళలోకంలోని ఇరుకు సందులలో, చీకటి గుహలలో ఎవరికీ తెలియకుండా పాకుతూ వణికిపోయే చీకటి పొరను.”

తన హృదయ ఆదర్శం నుండి విడిపోవాలనే ఆలోచన అతని జీవితాన్ని ఒక సుదీర్ఘమైన, శీతాకాలపు దుఃఖరాత్రిగా మారుస్తుంది. కలయిక అసాధ్యమైనప్పుడు, అతని దుఃఖమే అతనికి ఏకైక సాంత్వన. విరిగిన బొమ్మలను గుండెకు హత్తుకునే పసిపిల్లవాడిలా, అతను తన దుఃఖాన్ని జాగ్రత్తగా పోషిస్తాడు. అందుకోలేని కాంతి నుండి విడిపోయిన ఈ సుదీర్ఘ రాత్రిలో, ఏడవడం అతనికి ఒక ఆహ్లాదకరమైన కాలక్షేపం. దుఃఖం కూడా ఆనందం అంత మధురమైనదని, బాధ కూడా సౌకర్యం అంత ఆనందదాయకమైనదని నిరూపించడమే కృష్ణశాస్త్రి యొక్క అత్యున్నత విజయం. సమకాలీన రచనలన్నింటికంటే ఎక్కువ మంది కవులకు, ఎక్కువ కవితలకు స్ఫూర్తినిచ్చిన కృష్ణ పక్షం, ఒక మహా విషాద సంగీత ప్రతిధ్వనులతో ప్రకంపిస్తుంది. కవి భావాల ప్రగతిని స్పష్టంగా గమనించవచ్చు. ప్రేమలో నిరాశ దుఃఖానికి దారితీస్తుంది; దుఃఖం ప్రేమ వస్తువుగా మారుతుంది; దుఃఖం క్రూరమైన వాస్తవాల ప్రపంచంపై అసహ్యానికి దారితీస్తుంది; చివరకు దుఃఖం ఒక ఆధ్యాత్మిక తపనగా, విశ్వ ప్రేమగా పరివర్తన చెందుతుంది. ఒక చిన్న పువ్వుపై వాలిన గద్దలా, ఈ భౌతిక ప్రపంచం అతని అరుదైన ఆత్మపై వేలాడుతూ ఉంటుంది. అది అతన్ని శాశ్వతమైన తేజోమయ లోకాలకు ఎగిరిపోకుండా నిరోధిస్తుంది. అజ్ఞాత లోకాల సంగీతానికి అలవాటుపడిన అతని చెవులకు, ఈ నిర్దయ ప్రపంచపు కోలాహలం, గందరగోళం కర్కశంగా వినిపిస్తుంది. శాశ్వత సౌందర్యవతి వికసిస్తున్న చిరునవ్వును ఆత్రంగా ఆస్వాదిస్తున్న అతని కన్ను, ఈ వికారమైన ప్రపంచం వల్ల క్రూరంగా పరధ్యానంలో పడుతుంది. కవి ప్రపంచాన్ని ధిక్కరించి, దాని బూటకపు సానుభూతిని తిరస్కరిస్తాడు. అతను తన దుఃఖంలోనే ధనవంతుడు, ప్రపంచపు దయనీయమైన ఓదార్పు అతనికి అవసరం లేదు. తన గొప్ప గీతాలలో ఒకదానిలో ఆయన ఈ విధంగా వ్యక్తపరిచారు:

“ప్రపంచం నన్ను జాలిపడనీయకు, నాకు దాని అవసరం లేదు. నన్ను మీరెవరు అనుకుంటున్నారు? నేను గాఢ దుఃఖమనే పాతాళ లోకానికి సర్వశక్తిమంతుడైన ప్రభువును; నేను ముళ్ల కిరీటాన్ని ధరిస్తాను; గాఢ అర్ధరాత్రి నిశ్శబ్ద వేళలో, శాశ్వత రాత్రి భవనాల విశాలమైన మందిరాలలో నా రాజ దర్బారును నిర్వహిస్తాను. నేను ఏకాంతంలో పరిపాలిస్తాను. వెలుగుకు భయపడి బెదిరిపోయే వికారమైన గుడ్లగూబ యొక్క విషాద స్వరాలకు నా హృదయం ఉప్పొంగుతుంది మరియు రాత్రి పక్షి యొక్క విచారకరమైన సంగీతంతో నా ఆత్మ మమేకమై పాడుతుంది. నేను నా విషాద స్వరాన్ని వినిపించినప్పుడు, రాత్రి రెట్టింపు చీకటిగా మరియు నరకంగా మారుతుంది. అటువంటి క్షణాలలో మీరు నన్ను గమనించలేదా!

ప్రపంచం నన్ను జాలిపడనీయకు! నా నిట్టూర్పుల మృదువైన గాలితో నేను సేదతీరుతాను. నేను కన్నీటి సముద్రాలకు గర్వించదగిన అధిపతిని. నాకు అమూల్యమైన మరియు అపూర్వమైన ఆనందాన్ని అందించే దుఃఖమనే గొప్ప గనులకు నేను సంతోషకరమైన యజమానిని. నన్ను మీరెవరు అనుకుంటున్నారు?”

కవి ప్రపంచం నుండి స్వచ్ఛందంగా ప్రవాసానికి వెళ్ళిపోయాడు. అతను వెలుగును తృణీకరించి, నిశ్శబ్ద రాత్రిని ఆహ్వానిస్తున్నాడు. ఎందుకంటే, తన హృదయ ఆదర్శ స్మృతిని ఎప్పటికీ పచ్చగా ఉంచాలనే తపనతో అతను బాధపడుతున్నాడు. ప్రపంచంలోని అశాశ్వతమైన ఆనందాలు అతని ఏకాగ్రతను చెదరగొట్టి, అతని దృష్టిని మబ్బుపరుస్తాయి. తపస్సుయే ఆత్మసాక్షాత్కారానికి మార్గం అన్నది భారతదేశపు అనాది భావన. కవికి అతని దుఃఖమే అతని తపస్సు. ‘ఇల్ పెన్సరోసో’ వలె అతను “ఇక వ్యర్థమైన, భ్రమ కలిగించే ఆనందాలు” అని ఉద్ఘాటిస్తాడు. కృష్ణశాస్త్రి ఇలా అంటారు:

“నాకు ఉగాది (సర్వజనీనమైన పండుగ దినం) లేదు. ఉషోదయపు అద్భుత దృశ్యం నా కోసం కాదు; నేను అమావాస్య పక్షపు చలికాలపు మధ్య రాత్రిని పోలిన నిరాశాజనకమైన చీకటిని. నా దుఃఖం, నా విషాద జీవితం లాగే, గడిచిపోయే కాలం కూడా నాకు ఒక శాశ్వత అంధకారం.”

ఒక గంభీరమైన గీతంలో ఆయన ఇలా గానం చేస్తారు:

“ఓ ప్రపంచమా! నువ్వు నన్ను మనసారా ఏడవనివ్వవు; ఒక్కసారైనా నన్ను నా ఒంటరితనానికి వదిలేయ్; నువ్వు నన్ను వదిలేస్తే, ఆ ఏకాంతపు చీకటి తెర వెనుక నేను వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తాను. నా గుండెల్లో అణచిపెట్టుకున్న అంతులేని దుఃఖపు రాగాలను ఏడుపు ద్వారా బయటకు పంపి ఉపశమనం పొందుతాను. గొంతు చించుకుని రోదిస్తాను. మహా ఆనందపు అలల శిఖరాలపై నేను నిలబడలేను; నా పెదవులపై చిరునవ్వు కాంతిని రానివ్వలేను. ఈ అంతులేని ఉత్సవాల భారాన్ని నేను మోయలేను; నాలోని ఈ జీవితాన్ని నేను భరించలేను.”

ఆయన ఆత్మలోని సంగీతమయమైన ఆవేదనకు పరాకాష్టగా, ఆధ్యాత్మిక ఆకాంక్షకు సంబంధించిన ఒక స్వరం వినిపిస్తుంది…

(4)

కవి నాయని సుబ్బారావు, కృష్ణశాస్త్రి వలె, ఒక శోకకవి. ఆయన హృదయం ఆకులా సున్నితమైనది మరియు బాధ యొక్క చిన్న శ్వాసకు కూడా వణికిపోతుంది. కానీ కృష్ణశాస్త్రికి భిన్నంగా, ఆయన ఈ భూమిని ప్రేమించేవాడు. ఆయన లోతైన కల్పన నక్షత్రాల లోకానికి ఎగిరిపోవచ్చు, కానీ ఎన్నో సంచారాల తర్వాత బయలుదేరిన చోటుకే తిరిగి వచ్చే కుందేలు వలె, ఆయన హృదయం అసంపూర్ణమైనప్పటికీ భూమికి తిరిగి వస్తుంది. “సన్యాసంలో నాకు మోక్షం లభించదు. వేయి ఆనంద బంధాలలో నేను స్వేచ్ఛా కౌగిలిని అనుభవిస్తాను”, అనేది ఆయనకు చక్కగా వర్తిస్తుంది. ఆయనది దర్శనమిచ్చే స్త్రీ కోసం చేసే అన్వేషణ కాదు; ఆయన ఆవేశం మరింత వాస్తవికమైనది, అందువల్ల అది సాధారణ పాఠకుడికి మరింత సులభంగా అర్థమవుతుంది. ఆయన తన కోసం సృష్టించుకునే ప్రతీకలలో ఒక నూతనమైన మౌలికతను కూడా ప్రదర్శిస్తాడు. రాధ అత్యంత సౌందర్యవతి మరియు కవితాత్మక ఆకర్షణ కలిగినది కావచ్చు. ఆమె పేరు వినగానే మందబుద్ధి గల ఆత్మ కూడా గునుగుతూ ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, నాయని సుబ్బారావు మన మనసుకు నచ్చిన ఒక విభిన్నమైన కావ్య చిహ్నాన్ని సృష్టించారు. ఆయన మహాభారత కథానాయకుడైన అభిమన్యుడిని, శ్రీకృష్ణుని మేనకోడలైన శశిరేఖ (వత్సల అని కూడా పిలుస్తారు) పట్ల అతని ప్రేమను ఎంచుకున్నారు. ఇక్కడ కూడా, నిజమైన ప్రేమ సాఫీగా సాగలేదు. అభిమన్యుడిపై ఆ యువతికి ప్రేమ ఉన్నప్పటికీ, కృష్ణుని సోదరుడు మరియు ఆ యువతి తండ్రి అయిన బలరాముడు, ఆమెను కౌరవ చక్రవర్తి అయిన దుర్యోధనుడి కుమారుడికి ఇచ్చి వివాహం చేయాలని సంకల్పించాడు. ఈ కథలో ఒక ఆదర్శవంతమైన అనుబంధానికి ఉండాల్సిన అన్ని సూచనాత్మక అవకాశాలు ఉన్నాయి, మరియు కవి తన హృదయాన్ని ఆవిష్కరించడానికి దీనిని అందిపుచ్చుకున్నారు. ఇక్కడ పరిగణించబడిన ప్రేమ విరహం, కలయికకు ముందు కలిగే వియోగపు మధురమైన బాధ. ఈ ఆనందకరమైన బాధను అనుభవించని హృదయం లేదు. కొన్ని ప్రబంధ కావ్యాలతో పోలిస్తే, ఇందులో విరహానికి గల కారణం మరింత వాస్తవికమైనది. అత్యంత చాకచక్యమైన కళాకారుడైన సుబ్బారావు, తన వెదురు రెల్లుపై గొప్ప రాగాలను ఆలపిస్తారు. కలయిక అనేది సాధ్యమయ్యే విషయమే కాబట్టి, విరహపు చీకటిని పారద్రోలడానికి నేపథ్యంలో ఒక ఆశాకిరణం ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటుంది. కవి ఎంతో నైపుణ్యంతో పాఠకుడిని దుఃఖమనే అగాధం అంచుకు తీసుకువెళ్తాడు. పూడ్చలేని నష్టమనే భయంకరమైన అగాధం కనుచూపుమేరలో కనబడుతుంది. అతి తీవ్రమైన వేదన అనే మార్గంలో—ఒక చిన్న పడవను ఉగ్రమైన తుఫాను అల్లకల్లోలం చేసినట్లుగా—పాఠకుని సున్నితమైన హృదయాన్ని పరుగులు పెట్టించిన తర్వాత, కవి కృష్ణశాస్త్రి మార్గం నుండి వేరవుతాడు. అంతుచిక్కని మహా దైవంలా, కృష్ణశాస్త్రి ఆశ అనే బంధాన్ని తెంచివేస్తాడు; దాంతో మానవ హృదయం పాతాళ లోకపు గాఢాంధకారంలోకి కూరుకుపోతుంది, కానీ చివరకు ఆధ్యాత్మిక రెక్కలతో పైకి లేస్తుంది. అయితే సుబ్బారావు ఆ వినాశనాన్ని అడ్డుకునే శుభప్రదమైన దేవదూతలా నిలిచి, శాశ్వతమైన చీకటిగా అనిపించిన చోట కాంతి ప్రవాహాన్ని నింపుతాడు.

సౌందర్యం పట్ల నిరంతర తపనతో, ఆధునిక తెలుగు కవిత్వం పాక్షికంగా ప్రబంధ కవిత్వం నుండి ప్రేరణ పొందుతుంది; అయితే ఇందులో ఒక ముఖ్యమైన తేడా ఉంది—ప్రబంధాల్లో కనిపించే శృంగారపరమైన ఇంద్రియ ఆకర్షణకు ఇక్కడ తావుండదు, ఎందుకంటే సమాజపు అభిరుచులు మారాయి. సౌందర్యోపాసకుడిగా, ఆధునిక కవి నాయికా చిత్రణలో స్వచ్ఛమైన హృదయాన్ని, గొప్ప గౌరవభావాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు. తెలుగు కవిత్వానికి ఆధునిక కవులు ఎంతో అద్భుతమైన నాయికలను అందించారు. రాయప్రోలు సుబ్బారావు గారి ‘తృణకంకణం’లోని సుందరి, కొడవటిగంటి సుబ్బయ్య గారి ‘భిక్షువు’ కవితలోని నర్మద, అబ్బూరి రామకృష్ణారావు గారి అదే పేరుతో ఉన్న కవితలోని మల్లికాంబ—వీరంతా అద్భుతమైన పాత్ర చిత్రణలు. కృష్ణశాస్త్రి ఊహల్లోని నాయిక మరియు శివశంకర శాస్త్రి గారి ‘హృదయేశ్వరి’ ఒక అలౌకికమైన, విలక్షణమైన ఆకర్షణను కలిగి ఉంటారు. ఈ ఆధునిక నాయికలు—వరుధిని, సత్యభామ, కళాభాషిణి వంటి పూర్వకాలపు నాయికలకు తగిన సోదరీమణులుగా నిలుస్తారు.

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –5-7-26-ఉయ్యూరు .