1వ శతాబ్ది మహారాష్ట్రలోని యాదవరాజ నిర్మిత పంచాయతన –గో౦డేశ్వర శివాలయం

గొండేశ్వర్ ఆలయం (IAST: Gondeśvara) అనేది భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం, నాసిక్ జిల్లాలోని సిన్నార్ పట్టణంలో ఉన్న 11-12వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయం. ఇది ‘పంచాయతన’ నిర్మాణ శైలిని కలిగి ఉంది; ఇందులో శివునికి అంకితం చేయబడిన ప్రధాన గర్భాలయం మరియు సూర్యుడు, విష్ణువు, పార్వతి, గణేశులకు అంకితం చేయబడిన నాలుగు ఉప-ఆలయాలు ఉంటాయి.

చరిత్ర

గొండేశ్వర్ ఆలయం సేవున (యాదవ) రాజవంశ పాలనలో నిర్మించబడింది. దీని నిర్మాణం 11వ శతాబ్దం లేదా 12వ శతాబ్దానికి[2] చెందినదిగా వివిధ రకాలుగా అంచనా వేయబడింది. యాదవ రాజవంశం సామ్రాజ్య విస్తరణకు ముందు దశలో సిన్నార్ వారి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. ఆధునిక చరిత్రకారులు దీనిని యాదవ రాజు సేవున-చంద్ర స్థాపించిన ‘సేవునపుర’ పట్టణంగా గుర్తిస్తారు.స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, సిన్నార్ పట్టణాన్ని గవళి (అంటే యాదవ) నాయకుడు రావ్ సింఘుని స్థాపించారు, మరియు గొండేశ్వర్ ఆలయాన్ని అతని కుమారుడు రావ్ గోవింద 2,00,000 రూపాయల వ్యయంతో నిర్మించారు. మరొక అభిప్రాయం ప్రకారం, ‘గోవిందేశ్వర్’ (IAST: Govindeśvara) అని కూడా పిలువబడే ఈ ఆలయాన్ని యాదవ సామంతుడైన గోవింద-రాజు నిర్మించారు, అయితే ఈ వాదనకు ఎటువంటి చారిత్రక ఆధారాలు లేవు.

వాస్తుశిల్పం

గొండేశ్వర్ ఆలయం ‘భూమిజ’ శైలిలో, పంచాయతన సముదాయం రూపంలో నిర్మించబడింది; ఇందులో ప్రధాన గర్భాలయం చుట్టూ నాలుగు ఉప-ఆలయాలు ఉంటాయి. ఈ ఆలయం 125 x 95 అడుగుల కొలతలు కలిగిన దీర్ఘచతురస్రాకార వేదికపై నిర్మించబడింది. ఆలయ నిర్మాణం అంబర్‌నాథ్ శివాలయ నిర్మాణాన్ని పోలి ఉంటుంది, కానీ దీని బాహ్య గోడలపై ఉన్న శిల్పాలు అంబర్‌నాథ్ ఆలయ శిల్పాల కంటే తక్కువ నాణ్యతతో ఉంటాయి. ఆలయ సముదాయం చుట్టూ మొదట్లో ఒక ప్రహరీ గోడ ఉండేది, అది ఇప్పుడు చాలా వరకు ధ్వంసమైంది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఉదయ్‌పూర్‌లో ఉన్న ఉదయేశ్వర ఆలయం (నీలకంఠేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) కూడా ఇలాంటి నిర్మాణ శైలిని కలిగి ఉంది.

ప్రధాన గర్భాలయం శివునికి అంకితం చేయబడింది మరియు ఇందులో పెద్ద లింగం ఉంది. గర్భాలయం మరియు దానికి ఎదురుగా ఉన్న నంది మండపం ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడ్డాయి.మూడు వైపులా ముఖమండపాలు కలిగిన ఈ మండపం ఆలయానికి ప్రవేశద్వారంగా పనిచేస్తుంది. ఈ ఆలయ గర్భాలయంపై ‘నాగర’ శైలికి చెందిన శిఖరం ఉంది,అయితే దీని అగ్రభాగం (కలశం వంటి భాగం) ప్రస్తుతం లేదు.ఆలయ గోడలపై ప్రాచీన ఇతిహాసమైన రామాయణానికి సంబంధించిన దృశ్యాలు చిత్రించబడ్డాయి.

సూర్యుడు, విష్ణువు, పార్వతి మరియు గణేశులకు అంకితం చేయబడిన ఉపాలయాలు కూడా ఉన్నాయి; వీటన్నింటికీ ముఖమండపాలు ఉన్నాయి. దీర్ఘచతురస్రాకారపు నిర్మాణ ప్రణాళికను కలిగి ఉండే ఈ ఉపాలయాలలో మండపం, అంతరాళం మరియు గర్భాలయం ఉంటాయి.

మీ- -గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -4-7-26-