తొలి తెలుగు కథ ఏది? సమాధానం వెతుక్కుంటూనే ఉన్నాం ఇప్పటికీ. గురజాడ అప్పారావు ‘దిద్దుబాటు’ కన్నా ముందే బండారు అచ్చమాంబ ‘ధన త్రయోదశి’ అచ్చయిందని బయట పడింది. అచ్చమాంబవే 1902 కన్నా ముందు రాసిన కథలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. అసలు ‘దిద్దుబాటు’కి ముందు తొంబై తెలుగు కథలున్నాయని ‘కథానిలయం’ ఇప్పుడు వెల్లడిస్తోంది. ఈ నేపథ్యంలో- కొన్ని భారతీయ భాషల్లోని తొలి కథలతో ఒక సంకలనం తెలుగులో వస్తోంది. స.వెం.రమేశ్, ఆర్.ఎం.ఉమామహేశ్వరరావు సంకలనం చేసిన ఈ పుస్తకం, జనవరి 4న పొన్నూరులో అ.జో.వి.భో భాషా సదస్సులో విడుదలవుతోంది. ‘తొలి కతలు’ ముందుమాట ఇది…

‘కతా కతా… నువ్వెప్పుడు పుట్టావు?’ అనడిగితే, పక్కున నవ్వింది కత. పగలబడి నవ్వింది కత. పడీ పడీ నవ్వింది కత. మూతి ముడుచుకుని, ‘ఎక్కడ పుట్టావో చెప్పు?’ అన్నా. ఎర్రిబాగులోడా… అన్నట్టుగా చురుగ్గా చూసింది కత, నా చేతిలోని పెన్నూ కాయితాలని జాలిగా చూస్తా. ‘పోనీ గానీ, ఎవురికి పుట్టావో అదన్నా చెప్పు?’ అన్నా. ఈ తూరి, కోపంగా చూసింది కత. కొర కొరా చూసింది కత. ‘అనగనగా… అంటా నీకు కతలు చెప్పిన అవ్వనడుగుపో’ అనింది విసురుగా. ‘మా యవ్వ ఇప్పుడేడుండాది అడిగేదానికి…’ అన్నా. ‘అయితే, సందేళ సందేళ నిన్ను సంకనేసుకోని, అద్దో సందమామలో అవ్వ పిలగాడికి బువ్వ పెడతావుండాది చూడు అంటా కత చెప్పి నిన్ను మరిపించి అన్నం తినిపించిన మీయమ్మ నడుగు’ అనింది కత. ‘అమ్మ గూడా ఎల్లిపాయనే ఈ నడమే’ అన్నా నిట్టూరస్తా. ‘పోనీ, యాపచెట్టుకింద ఎండపూట ఎన్నెన్ని కతలు చెప్పినాడు మీ చెంగన్న… ఆయన్ననడుగుపో’ అనింది దయగా.

‘యాడ చెంగన్నా… ఎప్పుటి కతా…’ అన్నా, ఇంకేమన్నా చెప్పు అన్నట్టుగా. సందర్భాన్ని బట్టి కత చెప్పే సమాది రవణయ్యనీ, కతలగంప అని అందురూ అనే మాదిగ పేరమ్మనీ, దెయ్యం కతలే చెప్పే బయపిత్తులోడు ముక్కుతిమ్మడినీ… ఇట్టా ఎందురెందురినో గుర్తు చేసింది కత. ‘ఎవురెవురి కతో నాకెందుకు గానీ… నీ కతేందో చెప్పు ముందు’ అని తగులుకున్నా వదలకుండా. ‘నీకు అమ్మంటే పిచ్చి కదా… మీయమ్మకి అమ్మెవురు?’ అనడిగింది. ‘చెంచురత్నమ్మ’ అన్నా టక్కున. ‘చెంచురత్నమ్మకి అమ్మెవురు?’ అనడిగింది. ‘పేరు తెలీదు, కానీ ఉండేవుంటాది గదా’ అన్నా. ‘ఆ ఉండే ఉండిన అమ్మకి అమ్మెవురు? ఆయమ్మకి అమ్మెవురు? అసలుకి ఈ బూమండలం మింద తొట్టతొలి అమ్మెవురో కనుక్కోని రాబో… అప్పుడు చెప్తా నా కత’ అని నా కళ్ళలోకి లోతుగా చూసింది కత. దిక్కూ దిశా తెలీక తికమకగా చూశా, అప్పుడు నవ్వింది కత. విరగబడి నవ్వింది. మళ్ళీ మళ్ళీ నవ్వింది. నవ్వీ నవ్వీ నవ్వులోనే మాయమై పొయ్యింది కత.

అవును గదా, అమ్మలగన్న అమ్మ ఎవురూ అని కనిపెట్టే పని ఏ నరమానవుడికైనా సాధ్యమయ్యేదేనా? తొలి అమ్మ మాదిరే గదా, తొలి కతా! ఏదన్నా ఒక గీత గీసుకుంటే తప్ప తొలి అని దేన్నయినా అనుకోలేంగదా. కతలకి సంబంధించినంత దాకా ఆ గీత అచ్చు మిషను. అచ్చులోకి వచ్చిన కాణ్ణుంచీ దొరికిన కతల్నే తొలి కతలని అనుకుంటా ఉన్నాం. అనుకుని ఎతుక్కుంటా ఉన్నాం. ఎతుక్కుని ఏరుకుంటా ఉన్నాం. ఏ దేశాన అయినా, ఏ భాషలో అయినా ఇదే తీరు. మొరసునాడనీ, తొండనాడనీ, హోసూరనీ… యాడాడ కతలో ఏరి కూర్చి పుస్తకాలేసే పనిలో ఉండేటపుడు చేతికొచ్చింది ఒక పుస్తకం. ‘తొలి తెలుగు కథ-ఏడు అభిప్రాయాలు’ దాని పేరు. గురజాడ దిద్దుబాటా, బండారు అచ్చమాంబ ధన త్రయోదశా ఏది తొలి కత అని ఇప్పటికే చాలా కొట్లాట జరిగిపొయ్యింది తెలుగులో. ఈ పుస్తకం బుర్రలో దూరి రొద పెడతా ఉండాది. 1910 లేదా 1902, తొలి కత ఏదైనా ఎనిమిదేళ్లే వారా. తెలుగులో కత ఇంత ఎనకబడి మొదులయ్యిందేందబ్బా? అయినా, ఆ రెండు కతల్లో గూడా ఆ భాషేంది సామీ గులకరాళ్ళు నవిలినట్టు అని బాధ కలగతానే ఉండింది. అప్పుడు తెలిసింది తాతాచారి కతల గురించి. నెల్లూరు నుంచి ఈతకోట సుబ్బారావు, తాతాచారి కతలు జెరాక్సు చేసి పంపించినాడు. బంగోరే వేసిన పుస్తకం కాపీ అది. 1855లోనే తాతాచారి కతల పుస్తకాన్ని బ్రౌన్ దొర అచ్చేయించినాడు. ఈ కతలు మనం మాట్లాడుకున్నంత తేలిగ్గా ఉండాయి. అయితే, తాతాచారి స్వయంగా ఈ కతలు రాయలేదు.

తాతాచారి చెప్పిన కతలన్నిట్నీ గుర్తు బెట్టుకుని బ్రౌన్‌దొర ఇంకెవురి దగ్గరో రాయించి అచ్చేయించినాడు. ఓహో, ఇందుకన్నమాట వీటిని మొదుటి కతలు అనలేదనుకుంటా ఉండంగానే, వాసిరెడ్డి నవీన్ చెప్పినాడు, దిద్దుబాటు కన్నా ముందరే అరవై అయిదు కతలుండాయి తెలుగులో అని. అసలికి, బండారు అచ్చమాంబ రాసినవే ధన త్రయోదశి కన్నా ముందుటి కతలుండాయని మహబూబ్ బాషా బయటపెట్టినాడు. తెలుగులో తొలికత చుట్టూరానే ఇంత కత నడస్తా ఉండాది కదా, మన దేశంలోనే వేరే వేరే భాషల్లో తొలి కతలు ఏ మాదిరిగా ఉండాయి? మనకన్నా ముందొచ్చినాయా, తర్వాతనా? అనే దాని మీదకి మనసు మళ్ళింది. అప్పుడు మొదులైంది, తండ్లాట. ఎందురికో ఫోన్‌లు చేసి, ఎందురితోనో నేరుగా మాట్లాడి, వెంటబడి, వేధించి, విసిగించి, కోపం తెప్పించి పన్నెండు కతలు కువ్వబోసినాం. ఏది తొలి కత అనే గొడవ తెలుగులో ఉన్నంత గంగనాగోలగా వేరే భాషల్లో ఉన్నట్టు లేదు.

మరాఠీలో, తమిళంలో, మలయాళంలో, హిందీలో, బెంగాలీలో కూడా తొలి కత ఏదనే దాని మింద వాదాలు నడిచినా, వాళ్ళకి వాళ్ళే కొన్ని గీతలు గీసుకుని ఇదీ మా భాషలో తొలి కత అని ఒప్పందానికి ఒచ్చేసినారు. ఈ లెక్కన చూస్తే, మన దేశంలో తొట్ట తొలి కత పుట్టింది 1870లో. సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ ఉర్దూ భాషలో రాసిన ‘గుజారుహా జమానా’ కతని తొలీదని అనుకోవాలి. 1884లో రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ రాసిన ‘ఘాటీర్ కథ’నే బెంగాలీలు, వాళ్ళ భాషలో తొలికత అనేసుకున్నారు. 1890లో మరాఠీ భాషలో హరినారాయణ్ ఆప్టే రాసిన ‘దహా రూపాయాంచీ ఫేడ్’ని తొలి కతగా చెప్పుకుంటా ఉండారు.

అయితే, మరాఠీలో దీనికన్నా ముందే ఒక దళిత రచయిత కత రాసాడనే వాదనా ఉండాది. ఆ కత జాడ దొరకలేదు. మలయాళంలో 1891లో తొలి కత అచ్చయితే, ఒడియాలో 1898లో తొలి కత వచ్చింది. కన్నడ, గుజరాతీ, తెలుగు, హిందీ, తమిళ భాషల్లో 1900 తర్వాతే తొలి కతలు వచ్చాయి. కొంకణి, తుళు భాషల్లో 1933 దాకా కత లేదు. కాశ్మీరీలో 1955లో గానీ తొలి కత రాలేదు. అంటే అప్పటి దాకా అక్కడ అమ్మలూ, అవ్వలూ, తాతలూ పిలకాయలకి కతలే చెప్పలేదని కాదు. చెప్పిన కతలు అచ్చుకాలేదు. అచ్చయినా సాహితీ ప్రపంచం గీసుకున్న గీతల్లోకి అవి ఒదగలేదు. అసలీ గీతలు తొలీగా గీసుకున్నది మనం కాదు, ఐరోపాలో, అమెరికాలో చిన్నకత అనే మాట 1700 ఆఖర్లోనే వాడుకలోకి వచ్చింది. పిట్టకతలు అనే మాట మన జానపద సాహత్యంలోనూ ఉన్నా, ఇంగ్లీషులో పోస్తేనే కదా తీర్థం! 1790-1830 నడుమనే ఈ దేశాల్లో చిన్న కతలు ప్రచారంలోకి వచ్చినాయి. ఇంగ్లండులో వాల్టర్ స్కాట్ రాసిన ‘ది టూ డ్రోవర్స్’ 1827లో అచ్చయింది. అమెరికాలో 1837లో నెతానియేల్ హాతరాన్ రాసిన ‘ట్వైస్ టోల్డ్ టేల్స్’తో చిన్న కతల దుమారం మొదులైందని అంటారు.

తెలుగులో తొలికత చుట్టూరానే ఇంత కత నడస్తా ఉండాది కదా, మన దేశంలోనే వేరే వేరే భాషల్లో తొలి కతలు ఏ మాదిరిగా ఉండాయి? మనకన్నా ముందొచ్చినాయా, తర్వాతనా? -అని పన్నెండు కతలు కువ్వబోసినాం. మరాఠీలో, తమిళంలో, మలయాళంలో, హిందీలో, బెంగాలీలో కూడా తొలి కత ఏదనే దాని మింద వాదాలు నడిచినా, ఇదీ మా భాషలో తొలి కత అని ఒప్పందానికి ఒచ్చేసినారు. ఈ లెక్కన చూస్తే, మన దేశంలో తొట్ట తొలి కత పుట్టింది 1870లో. సర్ సయ్యద్ అహ్మద్ ఖాన్ ఉర్దూ భాషలో రాసిన ‘గుజారుహా జమానా’ కతని తొలీదని అనుకోవాలి.

చార్లెస్ బ్రోకెన్ బ్రౌన్ 1805లోనే చిన్న కతలు రాసినా, 1819లోనే వాషింగ్టన్ ఇర్వింగ్ రాసినా హాతరాన్‌తోనే చిన్న కతల గురించి మాట్లాడుకోవటం పెరిగింది. 1832-1849 నడమ ఎడ్గార్ ఎలెన్ పో కతలు వచ్చాకే, ఇవి గదా చిన్న కతలంటే అన్నారు. జర్మనీలో 1810లోనూ, ఫ్రాన్స్‌లో 1829లోనూ తొలి కతలు వచ్చినాయని అంటారు. 1860 నుంచీ రష్యాలో చెహోవ్ చిన్నకతల యుగం మొదలైంది. తొలి రోజుల్లో జానపద, నీతి, డిటెక్టివ్ కతలు అందరికీ నచ్చినాయి. బతుకు సమస్యలు, మనుషుల నడుమ సంబంధాలు వంటివి ఆ తర్వాత కతలుగా మారాయి. ప్రపంచ యుద్ధాల తర్వాత చిన్నకత మరింత ముదురుపాకాన పడింది. కావ్యాలూ, నవలలూ వీర విహారం చేసే దినాలలో… మొదులుబెడితే ఒకే తూరి చదివేయగలిగిన కతలు జనానికి బలే నచ్చినాయి. పత్రికలు వీటిని బాగా అచ్చేసేవి. తొలి దినాల్లో నూరు పేజీల కతని కూడా చిన్న కత అనే అనేవాళ్లు. ఇంతకీ ఈ కతల వెనకుండే కతంతా ఆడా ఈడా పోగేసి తెలుసుకునిందే. ఇదంతా తెలుసుకున్నాక అనిపించిందేమంటే, ఐరోపాలోనో, అమెరికాలోనో పుట్టినా చిన్న కత అదే మాదిరి గుణాలతో మన దేశంలోకి అడుగు పెట్టడానికి ఎక్కువ కాలమేం పట్టలేదని. 1840ల్లో ఎడ్గార్ ఎలన్ పో రాసిన కతలనే అచ్చమైన కతలుగా అనుకుంటారు.

1870 నాటికే మన దేశంలో తొలి కత అచ్చయిపొయ్యింది. ఇంగ్లీషోళ్ళ పాలన వల్లే మనకు ఈ కతలు బిన్నా వచ్చేసినాయి. చిన్నతనంలోనే మొగుడికి దూరమైన అమ్మాయి, గంగలో తనువు చాలించిన కతని ఒక రేవు చెప్పినట్టుగా రవీంద్రనాధ్ ఠాగూర్ 1884లోనే రాశాడు. ఇరవై నాలుగేళ్ళ తరువాత వచ్చిన తమిళ కతకీ, ఈ బెంగాలీ కతకీ పోలికలుండాయి. మాట తప్పిన మొగుడ్ని పల్లెత్తు మాట అనకుండా నీట మునిగి ఆత్మహత్య చేసుకున్న అమ్మాయి కతని గుంట కట్ట మీదుండే రాగిమాను చెబుతాది. ఇది ఠాగూర్‌కి కాపీ అని తమిళనాట కొంత గొడవ జరిగినా, కానే కాదని ఆ తరువాత తేల్చేసినారు. ఇంటి పెద్ద చావుతో స్మశానంగా మారిన గ్రామ కరణం కుటుంబం కతని ఒడియాలో ఫకీర్ మోహన్ సేనాపతి 1898లోనే మనసుకి పట్టుకునే మాదిరిగా రాసినాడు. చేసిన పని తలుచుకుని చింతపడుతున్న దొంగ కతని మలయాళంలో వేంగయిల్ కున్హిరామన్ నయనార్ 1891లో రాసినాడు. ఒక్కో కతదీ ఒక్కో తీరు. ఈ కతల్లో మరీ లేటుగా వచ్చిన కత కాశ్మీరీ భాషలో. 1955లో అఖ్తర్ మొహియుద్దీన్ రాసిన మేజికల్ వెబ్ తొలి కాశ్మీరీ కత. కాలానికి తగిన కత ఇది. ఈ కతని మాత్రమే ఇంగ్లీషులో నుంచి తెలుగులోకి తెచ్చుకోవాల్సి వచ్చింది. మిగతా కతలన్నీ నేరుగా ఆ భాషల నుంచే తెలుగులోకి వచ్చినాయి.

ఈ కతలన్నీ పోగేసుకున్నాక కొంచం దిగులూ కలిగింది. కొంచెం సంతోషమూ వేసింది, అమెరికా, ఐరోపా దేశాల కతేమోగానీ మన దేశంలో గూడా తొలీగా వచ్చిన కతల్లో మంచి మంచివి ఎన్నో ఉండాయి. ఇంక, దిగులెందుకంటే.. కత నడిపే తీరులో, కతకి ఎన్నుకున్న విషయంలో, కత చెప్పే భాషలో తొలి తెలుగు కతలు ఎనకబడే ఉండాయి కదా అని. సాహిత్యాన్నీ, చరిత్రనీ తెలంగాణలో మళ్ళీ లోడి బయటకి తీసుకుంటా వుండారు గదా, అదే మాదిరిగా తెలుగులో గూడా తొలి తెలుగు కతల కోసం వెతుకులాట ఇంకా లోతుగా జరిగితే, మంచి కతలే దొరకతాయనే ఆశగా ఉండాది. ఈ మాదిరిగా ఇన్ని భాషల కతలనీ ముందేసుకోని తలబోసుకుంటా ఉంటే, ‘అబయా..’ అంటా వచ్చి పలకరించింది కత. ఎళ్ళిపోయిన అమ్మ, ఎనక్కొచ్చి నిద్దర మంచం కాడ నిలబడి పిలిచినంత సంతోషం కలిగింది.
-ఆర్.ఎం.ఉమామహేశ్వరరావు

రేడియో మాధ్యమం, నాటక రంగం, రచనా వ్యాసంగం, నటనా రంగం.. అన్నింటిలోనూ విలక్షణమైన ముద్రను వేసుకోవడం ఎవరికైనా కష్టమైన పని. కాని గొల్లపూడి మారుతీరావుకు మాత్రం వెన్నతోపెట్టిన విద్య. ఆయన రాత ఎంత పదునైనదో, నటన అంతకంటే ఉద్వేగభరితమైనది. ఆయన తన జీవితంలోని ఎత్తుపల్లాలను ఓపెన్‌హార్ట్ విత్ ఆర్కేలో ఏబీఎన్ ఎండీ వేమూరి రాధాకృష్ణతో పంచుకున్నారు..

ఆర్కే : నమస్కారం గొల్లపూడి మారుతీరావుగారు. ఎలా ఉన్నారు? చాలా ఏళ్ల తర్వాత కలిశారు.
గొల్లపూడి: బావున్నాను. ఆంధ్రజ్యోతిని కలిస్తే సంప్రదాయాన్ని కలిసినట్లు ఉంటుంది. ఈ పత్రికతో నాకు చాలా బంధం ఉంది. ‘జీవనకాలమ్’ కొన్నేళ్ల పాటు రాశాను.
ఆర్కే : ఇక్కడ తెలుగువాళ్లు కొట్టుకుంటుంటే మీరు మద్రాసులో కూర్చుంటే ఎలాగండీ (నవ్వుతూ)?
గొల్లపూడి: నేను మద్రాసులో ఉండేందుకు కారణం – ఆ రోజుల్లో మద్రాసులో సినీ పరిశ్రమ ఉండటం. ఒరిస్సాలో ఆలిండియా రేడియో నుంచి ట్రాన్స్‌ఫర్ చేయించుకుని మద్రాసుకు వచ్చాను. సినిమా ఇండస్ట్రీ హైదరాబాద్‌కు వెళ్లిపోయేనాటికి కెరీర్‌లో నిలబడ్డాను. పిల్లలు స్థిరపడటం మొదలుపెట్టారు. ఏ లక్నోలోనో రాయపూర్‌లోనో ఉంటే తెలుగువాళ్లకు దూరమయ్యామనిపిస్తుంది. కాని మద్రాసులో అలా అనిపించదు. అందువల్ల 43 ఏళ్లు మద్రాసులోనే ఉండిపోవాల్సి వచ్చింది.

ఆర్కే : అక్కడి నుంచి చూసినపుడు ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో జరుగుతున్న పరిణామాలు మీకేమనిపిస్తున్నాయి?
గొల్లపూడి: దూరంగా చూసేంత దూరంలో లేనండి. తెల్లవారిలేస్తే తెలుగువాళ్లతో మాట్లాడుతూనే ఉన్నాను. మా తరం చిన్న తెలుగు సమాజం ఇప్పటికీ మద్రాసులో ఉంది. నాకెందుకో ఈ విభజన ఎప్పుడో జరిగుండాల్సింది అనిపిస్తుంది. చరిత్ర చూస్తే ఉద్యమాలు జరుగుతూనే వస్తున్నాయి. చిన్న అసంతృప్తి ఉంటూనే ఉంది. అంతకంటే చెప్పవలసింది నాలాంటి వాడికి ఎక్కువ లేదు. ఇక్కడ ఆగుతాను నేను. ఎందుకు ఆగుతానో చెబుతాను (నవ్వుతూ). విచిత్రంగా మా ఆవిడ తెలంగాణలో పెరిగింది. భువనగిరిలోని ఎలిమెంటరీస్కూల్‌లో చదువుకుంది. కరీంనగర్‌లో ఎస్ఎస్ఎల్‌సి, వరంగల్‌లో బీఏ చదువుకుంది. నా పెళ్లి హన్మకొండలో జరిగింది. వరవరరావుకు మా ఆవిడ క్లాస్‌మేట్. మా ముగ్గురు పిల్లలు హన్మకొండలోనే పుట్టారు. నేనేమో కొంతకాలం హైదరాబాద్‌లో పనిచేశాను. కాబట్టి ఎటూ మాట్లాడలేని పరిస్థితి.
ఆర్కే : మీ జీవితంలో ఎన్నో ప్రయోగాలు చేశారు. రంగస్థలం, నాటకాలు, సినిమాలు, రచనలు.. మీరెంతో బహుముఖప్రజ్ఞాశాలి. ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?

గొల్లపూడి: నాలో విపరీతమైన ఫైర్ ఉండేది. 14 వ ఏటనే కథ రాశాను. ఈ వయసులో ఇప్పటికీ ఇంత చురుగ్గా ఉన్నానంటే 54 ఏళ్ల కిందట ఇంకెంత ఉత్సాహంగా ఉండేవాణ్ణో ఊహించుకోండి. అప్పట్లో ఇన్నేసి తెలుగు పత్రికలు లేవు. ఇన్నేసి టీవీ ఛానళ్లు లేవు. ప్రతి పనినీ ఉపాధి కోణం నుంచే చూసేవారు. స్టామినా ఎక్కువ ఉండటం వల్ల పని చేయాలన్న తాపత్రయం ఎక్కువగా ఉండేది. దాన్ని వెంటిలేట్ చేయగలిగే వాతావరణం ఉండేది. నేను సినిమా రచయితను, నటుడ్ని అవుదామనుకోలేదు ఏ నాడూ. నటనకు ముందు రెండు దశాబ్దాలపాటు రచనలు చేశాను నేను. గొట్టిపాటి మధుసూదనరావుగారు ‘మీరొక వేషం వేయాలండీ మారుతీరావుగారు’ అనేవారు. ఆలిండియా రేడియోలో వేషం వేయడం, రచనలు చేయడం నిషిద్ధం. అయినా చిన్న చిన్న దొంగతనాలు చేసేవాళ్లం. నా రేడియో సహచరుల గురించి చెప్పాల్సివస్తే అదొక భువనవిజయాన్ని తలపించేది. దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి, రావూరి భరద్వాజ, శంకరమంచి సత్యం, దాశరథి, జీవీ సత్యానంద్, స్థానం నరసింహారావు, జీవీ కృష్ణారావు, మునిమాణిక్యం నరసింహారావు, నాయిని సుబ్బారావు వంటి వాళ్లతో కలిసి పదిహేనేళ్ల కుర్రాడు (గొల్లపూడి) పనిచేస్తే అతని ఉత్సాహం ఎలా స్కై రాకెట్ అవుతుందో ఊహించండి.

ఒకరోజు దాశరథిగారు నన్ను పిలిచి ‘మారుతీరావు.. ఎక్కడుంటున్నావయ్యా? దుక్కిపాటి మధుసూదనరావుగారు నిన్ను కలుద్దామనుకుంటున్నారు’ అన్నారు. ‘అంత పెద్దాయన నన్నెందుకు కలుద్దామనుకుంటున్నారండీ’ అన్నాను. నేను గగన్‌మహల్ రోడ్డులో ఒక చిన్న షెడ్‌లో ఉండేవాణ్ణి. అక్కడికి దుక్కిపాటి, దాశరథిగార్లు వచ్చారు. ఒక చిన్న బల్లమీద కూర్చున్నారు. ఒక సినిమాకు కథ రాయమన్నారు. తాజ్‌మహల్ హోటల్ రూంనెంబర్ 18లో అప్పటి దాకా నేను రాసిన పుస్తకాలు దుక్కిపాటి మధుసూదనరావుగారి బెడ్ మీద ఉండడం చూశాను. ఆయనలో ఉన్న గొప్పదనం ఏమిటంటే – ఆంధ్ర నాటక కళా పరిషత్ నుంచి వచ్చినవారు కాబట్టి.. రచయితను కూర్చోబెట్టుకుని కొత్తదనాన్ని రాబట్టుకోవడం ఆయనకు బాగా తెలుసు. అలా వారి ప్రోత్సాహంతో రాసిన మొదటి సినిమా (కోడూరి కౌసల్యాదేవి నవల చక్రభ్రమణం) ‘డాక్టర్ చక్రవర్తి’. ఆ సినిమా ఫెయిర్‌కాపీ రాసిన మహానుభావుడు ఒకరున్నారు. ఆయనే కె.విశ్వనాథ్. ఆ సినిమాకు ఆయన కో- డైరెక్టర్.

ఆర్కే : మీరు తొలి రెమ్యునరేషన్ ఎంత తీసుకున్నారు?
గొల్లపూడి: అప్పట్లో రెమ్యునరేషన్ గురించిన ఆలోచనే లేదు. ఇప్పుడు రూపాయి విలువ మారిపోయింది. నా పెళ్లయ్యేనాటికి రేడియోలో నా జీతం వంద రూపాయలు. వంద అంటే ఆ రోజుల్లో ఒక తులం బంగారం. నేను చాలా బాగా రాశానని.. వెయ్యినూట పదహార్లు ఇచ్చారు దుక్కిపాటిగారు. అప్పట్లో దాని విలువ ఎక్కువ. ఇప్పటి ప్రేక్షకులకు ఆ డబ్బు విలువ తెలియాలంటే ఒకటి చెబుతాను. తొంభై అయిదు రూపాయలు పెడితే.. గ్యాస్ సిలిండర్, స్టవ్ వచ్చేవి.
ఆ తర్వాత – నేను ఒక కుర్రాడికి సినిమా కథ రాసిచ్చాను. అప్పుడే హైస్కూల్‌లో క్లాసుఎగ్గొట్టి వచ్చిన కుర్రాడిలా ఉండేవాడతను. ఆ కుర్రాడి పేరు కోడిరామకృష్ణ. ‘మారుతీరావుగారు మీరు వేషం వేస్తేనే ఈ సినిమా తీస్తాను’ అన్నాడు నిర్మాత కె.రాఘవ. నేనప్పటికి రచయితను మాత్రమే. ఎంతోమంది నటులు ఉండగా నన్నే ఎందుకు నటించమంటున్నారు అని సరదాగా అడిగాను. లేదు.. లేదు.. మీరు వేషం వేయాల్సిందే అన్నారాయన. అలా మొదటివేషం ‘ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య’లో వేశాను. అప్పటికి నా వయసు 42 ఏళ్లు.

నా పిల్లలకు అప్పుడొక మాట చెప్పాను “ఈ సినిమాకు సంబంధించిన ఒక మంచి ఫోటో తీసి జాగ్రత్తగా దాచిపెట్టండ్రా. ఈ దిక్కుమాలిన పని చేశానన్న జ్ఞాపకమైనా మిగులుతుంది. మళ్లీ నటించమని ఇంకెవ్వరూ పిలవరు. ఈ వయసులో నటనలోకి వెళ్లి ఏమి ఉద్ధరిస్తాను’ అని చెప్పాను. అయితే ఆ సినిమానే నాకు లైఫ్ ఇచ్చింది. ఒక రోజు మధ్యాహ్నం నేను నిద్రపోతుంటే.. చిరంజీవిగారు ఫోన్ చేశారు. ‘ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య’ సినిమా రిలీజ్ కాకముందే అందులోని ఒక సన్నివేశాన్ని క్రాంతికుమార్‌కు చూపించారాయన. వెంటనే క్రాంతికుమార్ తీయబోయే సినిమాలో నన్ను బుక్ చేసుకుని అడ్వాన్స్ కూడా ఇచ్చారు. ఈ ఫేసును ప్రేక్షకులు ఎలా రిసీవ్ చేసుకుంటారో అనుకున్నాను. కాని ఆ తర్వాత 30 ఏళ్లు ఏకధాటిగా నటించాను. అయితే నాలోని రచయితను నటుడు డామినేట్ చేయడం బాధ అనిపిస్తుంది. మొన్న ఒకసారి స్వీడన్‌కు వెళితే – అక్కడొకాయన ‘మీరు రచనలు కూడా చేశారా?’ అన్నాడు. అప్పుడప్పుడు మన వాళ్లు కూడా ఇలా అడుగుతుంటారు. అప్పుడు నవ్వొస్తుంది.

ఆర్కే : మీకు సాహిత్యం మీద జిజ్ఞాస ఎలా కలిగింది.. మీ కుటుంబ సభ్యుల వల్ల అలవడిందా?
గొల్లపూడి: నాటకాలు, సినిమాలు, కథలు రాసి చెడిపోతున్నానని.. మా అమ్మగారు అనేవారు. మా నాన్నగారైతే నాతో మాట్లాడేవారే కాదు. ఒక హోటల్‌లో ‘గొల్లపూడి మారుతీరావు నటించు..’ అని ఒక చిన్న పోస్టరు అతికించారు. దాన్ని చూసిన నాన్న- ‘బీఎస్సీ ఆనర్స్ చదువుకున్న నువ్వు కోమలవిలాస్‌లో పోస్టర్ పెట్టుకునే దౌర్భాగ్యపు దశకు వచ్చావు’ అనుకున్నాడట. ఇవాళ ఇన్నేసి థియేటర్లు, టీవీచానళ్లు… ఇంత ఎక్స్‌పోజర్ వస్తుందని ఆయన ఊహించలేదు. ఇవన్నీ డబ్బులు ఇవ్వగల ప్రొఫెషన్స్ అవుతాయన్న సంగతీ తెలియదు.
ఒక తల్లి తన కూతురును ప్రపంచం గర్వించదగ్గ టెన్నిస్ ప్లేయర్‌గా తయారుచేయాలని అలాంటి ప్లేయర్ పేరే పెట్టుకుంది. ఆ అమ్మాయి పేరు మార్టినా హింగిస్. పెట్టుకున్న పేరు మార్టినా నవ్రతిలోవా. మా అమ్మ , నాన్నలు నన్ను అలా ప్రోత్సహించలేదు. వాళ్లు ప్రోత్సహించి ఉంటే నేను ఇంకా ఎక్కడికో వెళ్లేవాడ్నేమో. కేవలం సర్వైవల్ కోసమే కష్టపడ్డాను.
ఆర్కే : మీరు నటుడు కావడం మీ అమ్మానాన్నకు నచ్చేది కాదా?

గొల్లపూడి: ‘ఇంట్లో రామయ్య వీధిలో కృష్ణయ్య’ సినిమాను మా అమ్మకు నాన్నకు చూపించాలనుకున్నా. వాళ్లిద్దర్నీ థియేటర్‌కు తీసుకెళ్లాను. నాలుగైదు సీన్లు అయ్యాయి. మా అమ్మ ఏమీ రియాక్టు కావడం లేదు. ‘సినిమా చూస్తున్నావా అమ్మా. అందులో ఉన్నది నేనే’ అన్నాను. సినిమా అంతా పూర్తయ్యాక కారులో వెళుతున్నపుడు మరోసారి అడిగితే ‘ఏమోరా ఆ సినిమాలో నిన్ను అందరూ తిడుతున్నారు. ఇంకో వేషం ఉందే అది వేయాల్సింది’ అంది. ఇంకో వేషం అంటే చిరంజీవి వేషం (నవ్వులు). అమ్మ అనే పరిధి నుంచి ఆవిడ బయటికి వచ్చి నన్ను చూడలేకపోయింది. ‘అభిలాష’ కోసం శ్మశానంలో నటించాల్సి వచ్చింది. అప్పుడు కూడా ‘నువ్వు నటించడానికి వీల్లేదు’ అంది అమ్మ. ఆలిండియా రేడియోలో పనిచేస్తున్నప్పుడు కూడా ‘అమ్మా నేను అక్కడ పెద్ద డ్యూటీ ఆఫీసర్‌ను..’ అంటే – ‘నువ్వు రేడియోలో ఏమైనా మాట్లాడతావా?’ అనేది. ‘నేను మాట్లాడేవాళ్లకు ఇంఛార్జిని’ అన్నాను. ‘ఎందుకు ఆ దిక్కుమాలిన ఉద్యోగం. కనీసం మాట్లాడితేనైనా రేడియోలో వినొచ్చు కదా!’ అనేది.
ఒక రోజు హైదరాబాద్ రేడియో స్టేషన్‌కు వచ్చింది అమ్మ. అక్కడ స్థానం నరసింహారావుగారు కనిపించారు. ఆయనకు అమ్మను పరిచయం చేయగానే – ‘బాగా రాస్తాడమ్మా వీడు. మంచి కుర్రాడు’ అన్నారాయన. నరసింహారావుగారిని అమ్మ గుర్తుపట్టింది. ‘వీళ్లందరి దగ్గర పనిచేస్తున్నావా నువ్వు.. పోన్లే మంచి ఉద్యోగమే’ అంది. నేను పనిచేసే ఆలిండియా రేడియో కంటే వాళ్లు పనిచేస్తున్న ఆలిండియా రేడియోనే ఆవిడకు గొప్పగా అనిపించింది.

ఆర్కే : రచయిత, నటుడు.. ఈ రెండింటిలో మీకేదంటే ఇష్టం?
గొల్లపూడి: ఈ ప్రశ్నను చాలామంది అడుగుతుంటారు. అప్పటి నుంచి ఇప్పటిదాకా ఒకటే సమాధానం. రైటింగ్ ఈజ్ మై వైఫ్. యాక్టింగ్ ఈజ్ మై మిస్ట్రెస్. ఎప్పటికప్పుడు నాకు ఆనందాన్నిచ్చే, ఉత్సాహాన్నిచ్చి నన్ను ఆదుకునేది రచనే.
ఆర్కే : నటుడిగా మీ జీవితం ఎలా గడిచింది..
గొల్లపూడి: రేడియో అనుభవానికి తోడు ఒకప్పుడు నేను స్టేజి ఆర్టిస్టును కూడా. అందుకని సినిమా అనేది సులువైంది. తొలి సినిమా తర్వాత ‘మనిషికో చరిత్ర’, ‘ఇది పెళ్లంటారా’, ‘తరంగిణి’లో విలక్షణమైన పాత్రలు వేశాను. వీటిలో రెండు సినిమాలు ఏడాదిపాటు ఆడాయి. మూడో సినిమాకే ద్విపాత్రాభినయం చేసే అవకాశం వచ్చింది. ఒక నటుడు అయిదేళ్లపాటు నటిస్తే ఎలాంటి పాత్రలు వస్తాయో.. నాకు తొలి అయిదు సినిమాలకే అలాంటి పాత్రలు వచ్చాయి. ఆ తర్వాత ఇరవై ఏళ్లు వెనక్కిచూసుకోలేదు. నేను ఏ కారు ఎక్కుతున్నానో, ఏ డ్రెస్సు మారుస్తున్నానో, ఎవరితో మాట్లాడుతున్నానో తెలిసేది కాదు.
ఆర్కే : సినిమాల్లో నటించడం ఎందుకు తగ్గించారు?
గొల్లపూడి: తగ్గించాను అనేదానికంటే అవకాశాలు తగ్గాయి అనడం సబబు. ఇప్పుడు ఏ సినిమాల్లో తండ్రులు ఉన్నారు? ఏ సినిమాల్లో మేనమామలు ఉంటున్నారు? ఏ సినిమాల్లో వృద్ధుల సమస్యలు ఉంటున్నాయి? ఏ సినిమాల్లో పిల్లలు కనిపిస్తున్నారు? ఎక్కడ సంసారం చదరంగం ఉంది? ఎక్కడ తరంగిణి ఉంది? ఎక్కడ గద్దముక్కు పంతులు ఉన్నాడు? ఇవాళ మాలాంటి నటుల అవసరమే లేదు. ఆ రోజుల్లో మంచి కథలు వచ్చేవి. కుటుంబం ఐడెంటిటీ చేసుకోగలిగిన కథల్లో నుంచి పాత్రలు వచ్చేవి. ఇప్పుడు పాత్రల అట్రాక్షన్ కోసమే కథలు వస్తున్నాయి. సినిమా అనేది వస్తూత్పత్తిలాగ అయిపోయింది.

ఆర్కే : కాలం మారుతోంది కదా?
గొల్లపూడి: అవును. సినిమాలే కాదు. పిల్లల అభిరుచులు, ఆలోచనలు కూడా మారుతున్నాయి. నా పిల్లలకు పెళ్లి అయ్యేటప్పుడు మా వియ్యంకుల వారికి రెండు షరతులు పెట్టాను. ఒకటి- మీరేమీ నాకు కట్నం ఇవ్వక్కర్లేదు అని. రెండోది- ఇంట్లో కోడళ్లు సల్వారు కమీజులు, నైట్‌గౌన్లు వేయకూడదు అని. 24 ఏళ్ల నుంచి ఇప్పటి వరకు నా కోడళ్లు ఏ రోజూ ఈ షరతులను ఉల్లంఘించలేదు.
ఆర్కే : మరి, మీ కోడళ్ల స్వేచ్ఛను హరించినట్లే కదా?
గొల్లపూడి: హరించినట్లే మరి. అది యారగెన్సీనే (నవ్వులు). దాన్ని చెల్లేటట్లు చెయ్యగలిగే వాళ్లతో కాబట్టి చెల్లింది. చెల్లక్కర్లేని, చెల్లడానికి కూడా ఆలోచించని మరో తరం వచ్చిందిప్పుడు. మనల్ని నోరుమూసుకుని కూర్చోమని కూడా చెప్పింది. కాబట్టే ఊరుకున్నాం. మా అబ్బాయి అప్పుడప్పుడు అంటుంటాడు ‘అదే షరతులు మీ మనవళ్లు, మనవరాళ్లకు పెట్టండి చేతనైతే’నని. అది సాధ్యం అయ్యేపని కాదు అని చెబుతుంటాను.

ఆర్కే : రాజకీయాల మీద తీవ్రమైన వాఖ్యలు చేసేవారు కదా? చట్టసభల్లో దొంగలున్నారని అనేవారు. అప్పట్లోనే దొంగలు ఉన్నారంటే ఇప్పుడు ఎలాంటి వారున్నారని?
గొల్లపూడి: ఒక్కోసారి నాకు ఆశ్చర్యం వేస్తుంది. అవినీతి చేసినవాళ్లే మేము చేయలేదని టీవీల ముందుకొచ్చి ధైర్యంగా వాదిస్తున్నారు. మునుపటికంటే ఈ ధోరణి పెరిగింది. మా నాన్న ఓ కథ చెప్పేవాడు – ఒక దొర తాగుడుకు అలవాటు పడి ఆఫీసు సొమ్ము వాడుకోవడం అలవాటు చేసుకున్నాడట. ఇంగ్లండు నుంచి పై అధికారి వస్తున్నాడని తెలిసి.. రెండొందల యాభై రూపాయలు వాడుకున్న విషయం అతనికి తెలిస్తే, ముఖమెలా చూపించాలని.. బీచ్‌కు వెళ్లి షూట్ చేసుకుని చచ్చిపోయాడట. ఇవాళ లక్షా డెబ్బైఅయిదు వేల కోట్లు అవినీతి చేసినవాడు కూడా.. చేయలేదని గర్వంగా చెబుతున్నాడు. అవినీతి చేసిన వాళ్ల పేర్లు కూడా ప్రముఖంగా రాస్తున్నారు. బురదలో నుంచి పద్మం వికసించినట్లుగా.. బహుశా కొత్త మలుపు వస్తుందేమోనని ఆశిస్తున్నాను.
ఆర్కే : మీరు ఇంత అనుభవజ్ఞులు కదా! సామాన్యుల చేతిలో మహామహులు ఓడిపోయిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. కాని సమాజంలో మౌలికమార్పు రాలేదు ఎందుకని?
గొల్లపూడి: ఇదివరకటిలా కాదు. తమ విసుగుదలను, అసహనాన్ని, విచక్షణను చెప్పగలిగే ఆయుధం తన చేతిలో ఉంది అనే విషయాన్ని ఓటర్లు ఎప్పటికప్పుడు చెబుతున్నారు. లోక్‌పాల్ బిల్లు అంశం, సమాచార హక్కు చట్టం.. ఇవన్నీ అందులో భాగమే.

ఆర్కే : కాని అవినీతిని ఆమోదించే ధోరణి పెరుగుతోంది.
గొల్లపూడి: ఓటరు తన ఆలోచనను నిర్దిష్టంగా చెప్పగలిగిన నాడు.. మార్పు వస్తుంది. హిట్లర్‌ను మనం అసహ్యించుకుంటున్నాం కాని ఎటువంటి పరిస్థితులలో వారు హిట్లర్‌ను ఆదరించారు?- వర్సెల్స్‌లో జర్మనీ వాళ్లను కూర్చోబెట్టి ఫ్రాన్స్ బలవంతంగా సంతకాలు చేయించుకోవడం, ఆ దేశ ప్రజలు అవమానాలను ఎదుర్కోవడం, ఊచకోతలకు గురికావడం.. వంటి పరిణామాల తర్వాత- ఎవరైనా మమ్మల్ని కాపాడితే బావుండనే నిర్వేదంలో నుంచి.. ‘నేను జర్మన్‌ను కాపాడతాను’ అని హిట్లర్ ముందుకొచ్చాడు. అందుకే ఆ నాయకుని ఉనికి చరిత్రలో నిలబడింది. ఆ తర్వాత హిట్లర్ పరిస్థితి ఏంటన్నది వేరే విషయం. అలాంటి మాస్ రియాక్షన్ మన దేశంలోనూ వస్తుందేమో అనిపిస్తుంది.

ఆర్కే : మీ కుటుంబం గురించి..
గొల్లపూడి: నాకు ముగ్గురు అబ్బాయిలు. ఒకరు పోయారు. ఇద్దరు ఎమ్మే ఇంగ్లీషు లిటరేచర్ చేశారు. పిల్లలకు ఆంగ్లసాహిత్యాన్ని ఇంట్లోనే బోధించాను. నా నాటకం మీదనే నా కొడుకు మధురాంతకం నరేంద్ర దగ్గర పరిశోధన చేశాడు. మాకు ఇంటర్నేషనల్ టికెటింగ్ చేసే ట్రావెల్స్ ఉంది. నాకు అయిదుగురు మనవరాళ్లు. ఒక మనుమడు. మా కుటుంబంలో 42 ఏళ్లు ఆడపిల్లలు లేరు. ఇప్పుడు ఇంతమంది ఆడపిల్లలున్నారు. చాలా ఆనందమేస్తుంది.
ఆర్కే : యువతరాన్ని చూస్తే మీకేమనిపిస్తుంది?
గొల్లపూడి: వాళ్లలో అజ్ఞాతంగా ఉన్న శక్తిని దుర్వినియోగం చేసుకుంటున్నారేమో అనిపిస్తుంది. వాళ్లకున్న రిజర్వాయర్ ఆఫ్ ఎనర్జీని కాని, నింపుకోవలసిన జీనియస్‌ను కాని.. నింపుకోకుండా బయటికొస్తున్నారు. ఇవాళ మీడియా అనేది బ్లాస్ట్. ఒక చిన్న పని చేస్తే పదహారు ఛానళ్లు వాడిని మహానుభావుడ్ని చేస్తున్నాయి. నెగటివ్ ఏంటంటే – పదహారేళ్లున్న ఓ కుర్రాడు లెక్చరర్ చొక్కా పట్టుకున్నా అన్ని ఛానళ్లు చూపిస్తున్నాయి. అలా చూపిస్తే వాడేమవుతాడు? హీరో అవుతాడు.

ఆర్కే : నటుడిగా బిజీ అయ్యాక మీలోని రచయితను పట్టించుకోలేకపోయారా?
గొల్లపూడి: నిజం చెప్పాలంటే ఒక దశలో రచనను మానుకున్నాను. టైమ్ ఉండేది కాదు. అయిదు కాల్షీట్లు పనిచేసిన రోజులు ఉన్నాయి. అంత బిజీలో ఒక రోజు రామారావుగారు ఫోన్ చేసి.. ఒక సినిమాకు రాయమంటే ‘ఇప్పుడు రాస్తున్న అయిదు సినిమాలూ మీవే. మరొకటంటే కష్టం’ అన్నాను. అప్పుడే -ఒక రోజు రాత్రి మా ఆవిడ నా దగ్గరికి వచ్చి ‘ఏమండీ మీరు సినిమాకు ఎంత పుచ్చుకుంటారండీ’ అంది. నేను చెప్పాను. ‘నేనొక పనిచేస్తానండి. ఆ అమౌంట్ మీ అకౌంట్‌లో వేస్తాను. నాక్కూడా ఒక గంట టైమ్ ఇవ్వండి..’ అంది. ఆ మాట విన్నాక రాస్తున్న కలాన్ని కిందపడేశాను. ‘ఆ గంటలో ఏం చేస్తావ్?’ అన్నాను. ‘ఆ గంటలో మన అబ్బాయికి ఎలాంటి బట్టలు కుట్టిద్దాం, ఊరికి వెళ్లినప్పుడు వాడు ఏం చేశాడు, ఎన్నో క్లాసు చదువుతున్నాడు, ఏ పుస్తకం చదువుతున్నాడు.. ఇవాళ ఏ కూర వండుదాం.. ఇవన్నీ చెబుతాను’ అని చెప్పింది. నేను కెరీర్‌లో పడి ఫ్యామిలీని మిస్ అయ్యాను అన్న సంగతి అర్థమైంది.

తెలుగు భాష, సాంస్కృతిక వికాసంలో ఈ ఏడాది కొత్త పుంతలు తొక్కిన సాంస్కృతిక శాఖ కొత్త సంవత్సరంలో మరిన్ని సృజనాత్మక కార్యక్రమాలతో ముందుకు వస్తోంది.

విజయ నామ సంవత్సరం నుంచి ‘జయ’ ముంగిలిలోకి వచ్చిన తెలుగుభాష సాంస్కృతిక వికాసం సరికొత్త దారిలోకి మళ్ళింది. తెలుగుదనం పెంపొందించే సరికొత్త కార్యక్రమాలకు రాష్ట్ర సాంస్కృతిక శాఖ తెరతీస్తోంది. 2013 ఏడాది అంతా తెలుగు భాషా సాంస్కృతిక వికాస సంవత్సరంగా ప్రకటించిన మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కొత్త సంవత్సరంలో ఉగాది దాకా ఆయా కార్యక్రమాలు కొనసాగేలా పొడిగించింది. క్రిందటి ఏడాది డిసెంబర్‌లో జరిగిన 4వ ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల దరిమిలా తలపెట్టినవన్నీ తప్పటడుగుల దశ నుంచి సరైన నడక దారిలో పడేలా ప్రభుత్వ చర్యల దిశ మళ్ళింది.
గత ముఖ్యమంత్రి రోశయ్యకు సన్నిహితంగా మెలిగిన సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల నిర్వాహకుడు ఆర్.వి. రమణమూర్తి సాంస్కృతిక మండలికి అధ్యక్షుడిగా మూడేళ్ళు పదవీ బాధ్యతలు నిర్వహించిన తరువాత ఈ ఏడాది ఏప్రిల్ 1 నుంచి ‘మండలి’ మూతపడింది. స్పష్టమైన అధికారాలు, మార్గదర్శక సూత్రాలు రూపొందని ఆ మండలి ఉనికిపై సాంస్కృతిక వ్యవహారాలకు సంబంధించిన వారిలో ఎక్కడా చర్చ లేకపోవడంతో 19 ఏళ్ళ మండలి ఉనికికి శాశ్వతంగా తెరపడిందని చెప్పకనే చెప్పినట్టు అయింది.

ఈ ఏడాదిలో సగ భాగం దాకా సాంస్కృతిక శాఖకు సలహాదారుగా పదవీ బాధ్యతలు నిర్వహించిన కె.వి. రమణ ప్రస్తుతం ప్రభుత్వ తీరుతెన్నుల పట్ల తీవ్ర అసంతృప్తితో వ్యాఖ్యలు చేస్తున్నారు. తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి నేతగా పలు సభలు, సమావేశాల్లో ఆయన ప్రసంగిస్తూ చేస్తున్న విమర్శలు, సూచనలు సంబంధిత అధికారులకు చురకల్లా తగులుతూ, సరైన దారికి దోవ చూపుతున్నట్టు అవుతున్నాయి. రాష్ట్ర సాంస్కృతిక శాఖలోని 32 మంది సంచాలకులు పటిష్ఠమైన కార్యక్రమాలతో తమ విభాగాన్ని చక్కదిద్దుతున్నారు. ఇన్నేళ్ళుగా ఎన్నడూ లేని విధంగా సుమారు 100 కోట్లు సాంస్కృతిక శాఖలో గలగలలాడాయి. అంతర్జాతీయ స్థాయి కార్యక్రమాలు ప్రపంచ దేశాల ప్రతినిధుల మన్ననలు పొందాయి. ముందు చెప్పినవి, అనుకున్నవి, అందుకు సంబంధించిన లెక్కలు వంటివన్నీ మరుగున పడిపోయాయి. అట్టహాసం, పటాటోపం వంటివి మాత్రం అందరి జ్ఞాపకాల్లో మెదిలేలా ముద్ర వేసుకున్నాయి.

భారీగా పథకాలు
సుమారు 40 కోట్లకు తగ్గని తెలుగు మహసభల వ్యయం ఆ తరువాత అన్ని జిల్లాల్లో నిర్వహించాలని తలపెట్టిన తెలుగుబాటతో సహా పలు కార్యక్రమాలకు మరో 45 కోట్లు కేటాయింపులు జరిగాయి. కరువు లేని వనరులు, ఎల్లలు లేని తెలుగుదనానికి దన్నుగా ఈ ఏడాదిలో అందివచ్చాయి. రాజకీయాలు, విభజన ఉద్యమాల కొలిమిలో తెలుగుదనం తల్లడిల్లుతున్నా, తలపెట్టినవన్నీ చకచకా జరుగుతున్న తీరుపై దీర్ఘకాలిక ప్రయోజయాలు సాధించేలా ఇరువురు అధికారులు సమష్టిగా 2014లో తాజాదనంతో గుబాళించేలా చేస్తున్నారు. చేయాలనుకున్న పనిపట్ల చిత్తశుద్ధి ఉంటే చాలు, అందరికీ ఆదర్శంగా మనం ముందుండవచ్చు అనే అభిప్రాయంతో, తెలుగుభాష అమలులో అన్నిటా శభాష్ అనిపించుకున్న నందివెలుగు ముక్తేశ్వరరావు సాంస్కృతిక శాఖ పగ్గాలు పట్టుకున్నారు.
ఈ విజయ ‘జయ’ సంధి కాలంలో పాత పద్ధతుల్ని వదిలి సరికొత్త ఆలోచనలకు, చర్యలకు పునాది వేసిన ఆయనకు సంచాలకుడు తోడయ్యారు. సాంఘిక సంక్షేమ శాఖలోని అధికారి ప్రసాదరాజు సాహిత్యం పట్ల ప్రీతి, అవధాన విద్యలో ప్రతిభతో మెప్పిస్తూ కవితా ప్రసాద్‌గా రాష్ట్ర ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలకు నిర్దేశకుడయ్యారు. తొట్రుబాట్లు, తప్పిదాలన్నింటికి తట్టుకుని చిల్లరమల్లర దారుల్లోకి మళ్ళిన శాఖను సూటిగా నేర్పుగా తేట తెనుగుదనంలోకి మళ్ళిస్తున్నారు. ఆ జంట అధికారుల ఆలోచనలు, తాజాగా ప్రకటించిన కొత్త కార్యక్రమాలు వారి మాటల్లోనే….

“మన సాంస్కృతిక శాఖ 33 సంవత్సరాల ప్రస్థానంలో సాధించలేనివన్నీ 2013-14లో సాకారమయ్యేలా చేయగలుగుతున్నాం. ఇప్పటిదాకా 1.50 లక్షల మంది కళాకారులకు గుర్తింపు కార్డులు జారీచేయగలిగాం. వారిలోని ప్రతిభ, సృజన, పాటవాలు సమస్త ప్రపంచానికి తెలిసేలా సాంస్కృతిక శాఖ వెబ్‌సైట్‌ను రూపొందించి, ఈ-గవర్నెస్ ద్వారా చురుగ్గా వ్యవహరిస్తున్నాం. ఒక మీట ద్వారా సకల కళారూపాలు, పేరెన్నిక గన్న మహత్తర ప్రదర్శనలు, వాటి స్రష్టలు, కళాకారులు, మహనీయులు వరసపెట్టుగా కళ్ళ ముందు కదలాడేలా చేస్తున్నాం. ఎప్పటికప్పుడు అందుకు సంబంధించిన సమాచారం, వర్గీకరణ, క్రోడీకరణతో అన్నింటా తెలుగుతేజం పల్లవించేలా చేస్తున్నాం. ప్రపంచంలో ఏ ప్రభుత్వమూ చేయలేనివి, తలపెట్టనివి మన దేశంలో, మన రాష్ట్రంలో ఒనగూడేలా జరిగేలా భాష, సాంస్కృతిక రంగాలకు చెందిన అడుగులు పడుతున్నాయి. సుమారు 15,000 మందికి పైగా వయోధిక ప్రావీణ్యులకు, కళాకారులకు పెన్షన్లు ఇచ్చే పథకంలో ఇప్పుడు 8788 మంది మాత్రమే లబ్ధి పొందుతున్నారు. ఎన్ని అవకాశాలు ఉన్నాయో తెలియపరచడానికి ఇదొక మచ్చు మాత్రమే. ఈ ఏడాదిలో వరుసగా 100 రోజులపాటు జరిగిన ‘శతరూపం’లో 76 లక్షలు వ్యయం చేసి 2600 మంది కళాకారులకు అవకాశం, వనరులు అందివచ్చేలా చేశాం. 2012 డిసెంబర్ తెలుగు మహాసభల తీర్మానం ఉత్తేజంతో కదిలిన తెలుగు కళారంగం 2013 నుంచి 2014లో అడుగుపెట్టేలోగానే భవిష్యత్ తరాలకు మేలుచేసే పటిష్టమైన పునాది పడేలా సమిష్టి కృషి సాధించాం.

పోటాపోటీగా ప్రదర్శనలు
అన్ని ప్రక్రియల్లో అత్యంత మేటిగా సకల కళల సమాహారంగా సృజన, ఆకర్షణ ఉండేలా నాటకాల పోటీని ఏర్పాటు చేశాం. ముక్కలు ముక్కలైన తెలుగు రంగస్థల వికాసం మళ్ళీ ఒకే ఒక్క కేంద్రంలో వెలుగులు విరజిమ్మేలా, విశ్వవ్యాప్త వేదికలు ఎక్కేలా పలు రూపాల చర్యలు చేపట్టాం. ఆ దిశలో ఒక సోపానంగా తెలుగు నాటకం, నవల పోటీలు నిర్వహిస్తున్నాం. పౌరాణిక, చారిత్రక, సాంఘిక నాటకాలను మూడు ప్రక్రియలుగా చేసి వాటిల్లో తాజా రచనకు ఒక్కొక్క దానిలో లక్ష రూపాయల బహుమతిని అందజేస్తున్నాం. అత్యుత్తమంగా ఎంపికైన వాటికి తోడుగా మరో 10 నాటకాలకు ప్రశంస బహుమతులు కూడా అందజేస్తున్నాం. కేవలం బహుమతి ప్రదానంతో, పురస్కారంతో అయిపోయిందనుకోకుండా వాటి ప్రచురణ, ప్రదర్శనల బాధ్యత కూడా ప్రభుత్వం వహిస్తుంది. తెలుగుగడ్డ ఎల్లలు దాటి రంగస్థల వ్యాప్తికి అవసరమైనవన్నీ ప్రభుత్వం కల్పిస్తుంది. కళాకారులు, సృజనకారులు చేయాల్సిందల్లా వరుసపెట్టుగా చూపరుల్ని మెప్పించి జేజేలు అందుకోవటమే!
ఈ ఏడాదికి వీడ్కోలు చెబుతూ నూతన సంవత్సరానికి స్వాగతం తెలిపే సమయంలో డిసెంబర్ 31 సాయంత్రం రవీంద్రభారతి వేదికగా నవతరం ప్రతిభాదీప్తి వికసించేలా సంకల్పించాం. కొత్తతరం ప్రతినిధులు సరికొత్త ఆలోచనలు, సృజన ప్రతిబింబించేలా ఆలోచనలు, కళారూపాలతో అందరి ముందుకు రావాలన్నదే మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సంకల్పం. యువతరం ప్రతినిధులతో సాంస్కృతిక రంగం కళకళలాడేలా వికసించేలా చేయటానికి మా శాఖ అన్ని సన్నాహాలు రూపొందించింది.

కళామైత్రి
ప్రభుత్వ సత్కారాలు, నంది విజేతలు, విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రతిభా పురస్కారాలు, ప్రతిష్టాత్మక బిరుదులు, జవహర్ బాల భవన్ వారి బాలశ్రీలు వంటివి పొందిన ప్రతిభావంతుల్ని, ఆ కోవలో తమ స్థానం పదిలపరచుకోవాలనుకునే వారిని నూతన సంవత్సరంలో చురుగ్గా సరికొత్త సృజనా పాటవాలతో మన సాంస్కృతిక రంగాన్ని పరిపుష్టం చేయమని ఆహ్వానిస్తున్నాం. అందరికీ పేరుపేరునా ప్రభుత్వం నుంచి శుభాకాంక్షల వినతులతో లేఖలు రాస్తున్నాం. తెలుగు కళారూపాలన్నీ సరికొత్త సమ్మిళిత ప్రదర్శనలతో వినూత్న ప్రక్రియలు, ప్రదర్శనలతో విరాజిల్లేలా చేయడానికి కళాకారులు కోరినవన్నీ ప్రభుత్వం పనుపున అందివచ్చేలా చేయబోతున్నాం.

కళాపరిచయం
ఈ పేరుతో పిన్నలు, పెద్దలు మన ఆచార వ్యవహారాలు, సంప్రదాయాల పద్ధతులు, పండుగలు, పర్వదినాల లోతుపాతులు వంటివి మతాలు, ప్రాంతాలకు అతీతంగా అవగాహన పెంచుకునేలా చేయడానికి అన్ని వనరుల్ని సమన్వయం చేశాం. అభివృద్ధి చెందిన దేశాల్లో ఆర్ట్ అప్రీసియేషన్ కోర్సుగా విస్తృతంగా నిర్వహించే పద్ధతులకు మించిన శిక్షణ, అవగాహనతో ప్రాథమికంగా అభిరుచి, ఆస్వాదనలో మెళకువలు పెంపొందించేలా ప్రభుత్వ నిర్వహణలో ‘కళాపరిచయం’ ఉండేలా తీర్చిదిద్దాం. ఒక తరగతి గదికి తగినట్టుగా చిన్న చిన్న బృందాలు, కూటములు ఉంటేచాలు ప్రభుత్వం నియమించే నిపుణుడు వారి ముంగిలికే వచ్చి తర్ఫీదుతోపాటు అవసరమైన అవకాశాలు అందిపుచ్చుకునే పద్ధతులన్నీ తెలియచెపుతారు. నామమాత్రపు రుసుం, కళాభిరుచి, సాంస్కృతిక రంగంపట్ల మక్కువ మాత్రమే ఇందుకు అర్హతలు. మన రాష్ట్రంలో మాత్రమే కాకుండా, తెలుగువారు ఎక్కడ ఉన్నా సాంస్కృతిక శాఖకు సంబంధించిన కార్యక్రమాలు, వనరులు వారి వద్దకు అందివచ్చేలా అన్ని ఏర్పాట్లు జరిగాయి.

శ్రుత కావ్యాలు: ఇంటింటా సత్కాలక్షేపం
పుస్తకాల చదువుల అలవాటు తగ్గి వెండితెర, బుల్లితెరల్లో గంటలు గంటలు హెచ్చిస్తున్న వారికి అనువుగా వారు పొందుతున్న వాటికి మించిన వినోదం, ఉల్లాసం, మనోవికాసం రంగరించిన డీవీడీలు, సీడీలు సాంస్కృతిక శాఖ నుంచి విరివిగా ఉత్పత్తి, పంపిణీ ఉండేలా సరికొత్త పథకం అమలవుతోంది. తెలుగు విశ్వవిద్యాలయంలో నూతనంగా ఏర్పాటైన రికార్డింగ్ థియేటర్ ద్వారా తొలిదశ ప్రయత్నాలు కొత్త ఏడాది తొలిరోజునే శ్రీకారం చుట్టుకోబోతున్నాయి. రసవత్తరమైన రూపకాలు, నాటకాలు, కథలు, మహనీయుల జీవిత గమనంలో రసవత్తర ఘట్టాలు, కళారూపాలకు సంబంధించిన సరికొత్త పాఠాలు వంటివి ప్రతివారికి అందుబాటులో పదిలంగా హత్తుకుని పదే పదే చూసి, విని పరవశించేలా చేస్తున్నాం. ఈ రంగంలో ఉత్సాహం, ప్రతిభ ఉన్నవారు సాంస్కృతిక శాఖ వారిని వ్యక్తిగతంగా, లిఖితపూర్వకంగా సంప్రదించవచ్చు.ఈ ఏడాదిలో సాంస్కృతిక ప్రదర్శనలు వేదికలపై కార్యక్రమాల నిర్వహణకు ఇంచుమించుగా 140 లక్షలు ప్రభుత్వం అందించింది. తెలుగుదనం వైతాళికులుగా అందరి మన్ననలు పొందిన పలువురు ప్రముఖుల శత జయంతి కార్యక్రమాలు ఏడాది అంతా జరిగేలా కార్యక్రమాల పరంపరకు అన్ని విధాలా సహకరిస్తున్నాము. సులువుగా నిధులు, పుస్తకాలు అందిస్తున్నాం. గురజాడ 150 ఏళ్ళ ఉత్సవ సందర్భంలో 5 కోట్లు, ఆయనతోపాటు తెలుగుదనం పండించిన గిడుగు రామమూర్తి, ఆదిభట్ల నారాయణ దాసు, రఘుపతి వెంకటరత్నం నాయుడుల ఉత్సవాలకు సంబంధించి 50 లక్షల మేరకు కేటాయింపులు జరిగాయి.

కార్యక్రమాలు జరుగుతున్నాయి. సాహితీమూర్తి త్రయం పేరిట తిరుమల రామచంద్ర, పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు, కాళోజీలతోపాటు నీలం సంజీవరెడ్డి శత జయంతి కార్యక్రమాలకు 25 లక్షలు మంజూరు అయ్యాయి. మధిర మ«ధురోత్సవాలు నిర్వహించడానికి 10 లక్షలు ఇతర ప్రాంతాల్లో ఉత్సవాలు, కళారూపాలకు పలు విధాల సాంస్కృతి శాఖ తోడ్పాటు అందిస్తోంది. పాత ఏడాది అనుభవాలతో కొత్త ఏడాదిలో అన్నింటా ప్రమాణాలు, విలువలు పెంపొందించడానికి అందరూ కలసికట్టుగా స్పందించాలని సాంస్కృతిక శాఖ విజ్ఞప్తి చేస్తోంది. సూచనలు, సందేహాలు, వివరాలు, ఫిర్యాదులు వంటి వాటితోపాటు ప్రతినిత్యం సాంస్కృతిక వ్యవహారాలు, కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనాలన్న అభిలాష గల ప్రేక్షకులు అందుకు సంబంధించిన సంఘాలకు తోడ్పాటు ఉంటుంది. నమోదు చేయించుకుంటే చాలు, అందుకు సంబంధించినవన్నీ తెలిసి వస్తాయి. ఆహ్వానాలు అందుతాయి. సాంస్కృతిక సంస్థలు కూడా శాఖలో నమోదు చేసుకుంటే చాలు ప్రభుత్వం తరఫున కళాకారులలకు తగిన ఆర్థిక సాయం అందిస్తాయి. ఆసక్తి కలవారు ఏమాత్రం తటపటాయించకుండా 040-23212832, 040-23242482 ఫోన్‌ల ద్వారా సాంస్కృతిక శాఖతో నిత్య సంబంధాలు పెంపొందించుకోవచ్చు.
-జి.ఎల్.ఎన్. మూర్తి

మన రాష్ట్రానికి చెందిన ఐఏఎస్ అధికారుల్లో కె. పద్మనాభయ్యకు ఒక విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. విపరీత పరిస్థితులను చక్కదిద్ది కాశ్మీర్ లోయలో ఎన్నికలు జరిగేలా చూడటంలో, నాగాలాండ్ శాంతి చర్చల్లోనూ ప్రముఖ పాత్ర పోషించిన ఆయన సేవలకు మెచ్చి ప్రభుత్వం ‘పద్మభూషణ్’గా గుర్తించి గౌరవించింది. 1997లో పదవీవిరమణ చేసిన తర్వాత కూడా మరో పన్నెండేళ్లు ఆయనను వివిధ పదవుల్లో కొనసాగించింది మన ప్రభుత్వం. ఒకరూ ఇద్దరూ కాదు, ఏకంగా ఐదుగురు ప్రధానమంత్రుల దగ్గర హోమ్ సెక్రటరీగా పనిచేసిన ఏకైక అధికారిగా ఘనత సొంతం చేసుకున్న పద్మనాభయ్యకు ఎదురైన కొన్ని సంఘటనల సమాహారమే ఈ వారం ‘అనుభవం’

కృష్ణా జిల్లాలోని కౌతరం మా ఊరు. మా తాతల కాలంలో 500 ఎకరాల భూమి ఉండేదట. కానీ, రకరకాల లిటిగేషన్ల కారణంగా నాకు ఊహ తెలిసేనాటికి అదంతా పోయి ఎనిమిదెకరాలు మిగిలింది. నా స్కూలు ఫైనలయ్యే నాటికి అదీ పోయింది. మా నాన్నగారు చిన్న ప్రభుత్వ ఉద్యోగి. మేం ఎనిమిదిమంది సంతానం. నేను అందరిక న్నా పెద్దవాణ్ని. పెద్ద కుటుంబం కావడం వల్ల ఇల్లు గడవడం కష్టమైపోయేది. మా ఊరికి మూడుమైళ్ల దూరంలోని గుడ్లవల్లేరు హైస్కూల్లో చదువుకున్నాను. తర్వాత ఇంటర్ కోసం గుడివాడలోని ఒక ప్రైవేట్ కాలే జీలో చేరాను. అప్పటికే భూగర్భశాస్త్రం పట్ల ఏర్పడిన ఆసక్తి కారణంగా ఆంధ్ర యూనివర్సిటీలో బీఎస్సీ(ఆనర్స్)లో చేరాలనుకున్నాను. కానీ, డబ్బుల్లేవు. ఆ స్థితిలో నూరే ళ్లు దాటిన మా ముత్తవ్వ అంటే అమ్మమ్మ గారి తల్లి నన్ను చేరదీసింది. ఆమె పేరిట ఎకరం భూమి ఉండేది.

‘వ చ్చే ధాన్యంలో నాకు అవసరమైన కొంత ఉంచుకుంటాను, మిగిలింది అమ్ముకుని నీ చదువుకు ఖర్చు చేసుకో’ అందామె. నాకు కొండంత ధైర్యం వచ్చింది. వెంటనే యూనివర్సిటీలో చేరిపోయాను. ఒక ఏడాది గడిచిందో లేదో ఆమె హఠాత్తుగా చనిపోయింది. అంతటితో అప్పటిదాకా నాకు అందుతున్న సాయాన్ని ఆమె కొడుకు నిలిపివేశాడు. నా బతుకు మళ్లీ రోడ్డు మీదికి వచ్చింది. ఏం చేయాలో దిక్కుతోచని పరిస్థితి. అప్పుడు విశాఖపట్నంలో మొలాసిస్ ఎగుమతి చేసే ఒక కంపెనీలో సాయంత్రం వేళ పార్ట్‌టైం జాబ్ దొరికింది. వాళ్లు నెలకు 100 రూపాయలు ఇవ్వడంతో నా చదువు గట్టెక్కింది. డిగ్రీలో యూనివర్సిటీ ఫస్ట్ వచ్చాను. మూల స్థంభం ఉంది కదా అని కుటీరం వేయడానికి సిద్ధమైపోతాం. అదే కూలిపోతే? తక్షణమే ఏదో ఒక ప్రత్యామ్నాయం ఏర్పరుచుకోకపోతే జీవితం ఎక్కడికక్కడ ఆగిపోయే ప్రమాదముంది – అన్న సత్యాన్ని ఆ పరిస్థితి నాకు నేర్పింది.

ఐఏఎస్ అంటేనే తెలియదు
ఒక రోజు యూనివర్సిటీ ఆవ రణలో నలుగురు విద్యార్థులు ఒకరిని భుజాల మీద ఎత్తుకుని హర్షధ్వనాలు చేస్తున్నారు. విషయం ఏమిటని అడిగితే, ‘అతడు ఐఏఎస్‌కి ఎంపికయ్యాడు’ అన్నారు. ‘ఐ.ఏ.ఎస్ అంటే ఏమిటి’ అన్నాన్నేను. నా ప్రశ్న వినగానే వాళ్లందరికీ చిర్రెత్తిపోయింది. ‘ఏమిట్రా ఐఏఎస్ అంటే ఏమిటో కూడా తెలియదా? పో అవతలికి’ అంటూ బండబండగా తిట్టారు. ఒకడైతే నన్ను కొట్టడానికే వచ్చాడు. కాని నిజంగానే అప్పటికి నాకు దాని గురించేమీ తెలియదు మరి! ఆ చివాట్లకు రోషం వచ్చి వెంటనే యూనివర్సిటీ లైబ్రరీకి వెళ్లి ఓ పుస్తకం తిరిగేస్తే ఐఏఎస్ అంటే ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్ అని ఉంది. కొద్దిక్షణాల్లోనే నా రోషం పోయి నాలో ఒక కోరిక మొదలయ్యింది. ఇదేదో గొప్పగా ఉన్నట్టుంది, ఎలాగైనా మనం ఇది చేయాల్సిందే అనుకున్నాను. అలా నా ప్రయత్నాలు మొదలయ్యాయి. ఒక రకంగా ఐఏఎస్ పట్ల నాలో ఒక పిచ్చి ఏర్పడింది. ఉదయం యూవర్సిటీ లైబ్రరీ తెరవగానే వెళ్లే తొలి వ్యక్తిని, సాయంత్రం మూసేప్పుడు బయటికొచ్చే చివరివాణ్ని నేనే అయ్యేవాణ్ని. అలా అడ్మినిస్ట్రేషన్ సర్వీసుకి ఎంపికయ్యాను. ముందు ఏమీ తెలియనంత మాత్రాన దాన్ని అందుకోవడం అసాధ్యం అనేమీ కాదు కదా! ఏ స్థాయిలో నువ్వు శ్రమిస్తావనే దానిమీదే నీ విజయాలు ఆధారపడతాయన్నది నా దృఢ విశ్వాసం.

నిప్పుల మీద నడక
పి.వి.నర్సింహారావుగారు ప్రధాన మంత్రిగా ఉన్న రోజుల్లో ఆయన దగ్గర హోమ్ సెక్రెటరీగా ఉన్నాను. ఆ సమయంలో లండన్‌లో పచ్చళ్ల వ్యాపారం చేసే లక్కూబాయి పాఠక్ అనే అతను చంద్రస్వామి మీద కేసు వేశాడు. ‘నర్సింహారావుగారు చంద్రస్వామితో కలిసి ఇంగ్లాండ్ వచ్చినప్పుడు ఒక ఇండస్ట్రీ ఇప్పిస్తామని నా వద్ద లక్ష డాలర్లు లంచం తీసుకున్నారు. మా ఒప్పందం ప్రకారం నాకు అది ఇవ్వలేదు..’ అని పాఠక్ ఆరోపణ. ఆ కేసు జరుగుతున్న సమయంలో కోర్టులో పాఠ క్ ఒక ప్రకటన చేస్తూ ‘నే ను లంచం ఇస్తున్నప్పుడు నర్సింహారావుగారు కూడా అక్కడున్నారు’ అంటూ వ్యాఖ్యానించాడు. ఆ కారణంగా అప్పుడున్న మహిళా మేజిస్ట్రేట్ నర్సింహారావు గారిని అందులో పార్టీని చేసింది. అయితే ప్రధానమంత్రిని విచారించాలంటే హోమ్ మినిస్ట్రీ అంటే నేను ప్రాసిక్యూషన్ శాంక్షన్ ఇవ్వాలి. దాన్ని కోరుతూ కోర్టు నుంచి మాకు ఉత్తర్వులు వచ్చాయి. కేసంతా క్షుణ్ణంగా చదివితే, అందులో ప్రధానిని విచారించాల్సినంత విషయమే లేదు. ఇంతకీ పాటక్ ఏమంటాడు? తాను లంచం ఇచ్చినప్పుడు నర్సింహారావు గారు లోపల ఉన్నారు. డబ్బులు తీసుకున్నాక చంద్రస్వామి లోపలికి వెళ్లిపోయారు. కొద్దిసేపటి తర్వాత నర్సింహారావు చంద్రస్వామితో కలిసి బయటికి వచ్చి ‘చంద్రస్వామి మీ కేసు గురించి చెప్పారు. చూద్దాం..!’ అన్నారంటూ ఉంది. ఇదేమంత గొప్ప ఆధారం? దాని ఆధారంగా నర్సింహారావుగారి మీద కేసెలా వేస్తారు? పాఠక్ డబ్బును ప్రధానికి నేరుగా ఇవ్వలేదు. చంద్రస్వామికి ఇస్తున్నప్పుడు అక్కడ ప్రధాని లేరు. కావాలని ఇరికించడం తప్ప ఈ కేసులో ఎంతమాత్రం బలం లేదని నాకు అర్థమైపోయింది.

నేను నర్సింహారావుగారికి ఆ మాటే చెప్పాను. ‘ఈ కేసుకూ మీకూ ఏ సంబంధమూ లేదు సార్! కాని మనం ప్రాసిక్యూషన్ శాంక్షన్ ఇవ్వకుండా ఉండిపోతే, అందరూ వేలెత్తి చూపుతారు. ప్రధానమంత్రిని రక్షించడానికే హోమ్ మినిస్ట్రీ శాంక్షన్ ఇవ్వడం లేదంటూ రచ్చ చేస్తారు. కోర్టు కూడా రోజూ ఒత్తిడి చేస్తుంది. అందువల్ల శాంక్షన్ ఇచ్చేయడమే మంచిది’ అన్నాను. అందుకాయన సరేనన్నారు. అలా నేను విచారణకు అనుమతినిచ్చాను. అయితే నేనిచ్చే శాంక్షన్ మీద హోమ్ మినిస్టర్ శంకర్రావ్ చౌహాన్ సంతకం పెట్టాలి. ఆ సమయంలో ఆయన సొంతూరు నాందేడ్‌లో ఉన్నారు. ఆ మరుసటి రోజే కోర్టులో హియరింగ్ ఉంది కాబట్టి సంతకానికి వ్యవధి లేదు. అప్పుడు నేను సంతకం కోసం ఆ ఫైల్‌ను ఒక ప్రత్యేక విమానంలో (బిఎస్ఎఫ్) నాందేడ్‌కు పంపించాల్సి వచ్చింది. ఒక ఏడాదిపాటు కొనసాగిన ఆ కేసును తర్వాత కొట్టేశారు. హోమ్ సెక్రెటరీగా నర్సింహారావుగారి కిందే పనిచేస్తూ, ఆయన్నే విచారించేందుకు ప్రాసిక్యూషన్ శాంక్షన్ ఇవ్వాల్సి రావడం నన్ను విపరీతమైన ఆత్మసంఘర్షణకు గురిచేసింది. నిజమేదో మనకు తెలిసినా విధినిర్వహణలో కొన్నిసార్లు నిప్పులు మింగక తప్పదని ఆ అనుభవం నేర్పింది.

పెకిలించుకు రావడమే….
నర్సింహారావు గారు ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు నేను హోమ్ సెక్రెటరీనే కాకుండా, జమ్ము-కాశ్మీర్ వ్యవహారాలకు ఇంఛార్జిని కూడా. అదెలా జరిగిందంటే – హోమ్ మినిస్టర్ శంకర్రావ్ చౌహాన్ అయితే మినిస్టర్ ఆఫ్ స్టేట్ ఫర్ హోమ్‌గా రాజేశ్ పైలట్ ఉండేవారు. వ్యక్తిగతంగా ఇద్దరూ మంచివారే. చౌహాన్‌గారేమో సీనియర్ రాజకీయనాయకుడు, వయసులో పెద్ద. ఎంతో పరిణతి చెందిన మనిషి. అందువల్ల ప్రతి పనినీ లోతుగా పరిశీలిస్తూ, చాలా నిదానంగా చర్యలు తీసుకునేవారు. రాజేశ్ పైలట్ యువకుడు. అన్నీ వేగంగా, చకచకా జరిగిపోవాలన్నట్లు వ్యవహరించేవాడు. దాంతో ఇద్దరికీ పడేది కాదు. చౌహాన్‌గారు కాశ్మీర్ వెళ్లి ఏదైనా వ్యాఖ్య చేస్తే, తర్వాత కొద్దిరోజులకే రాజేశ్ పైలట్ వెళ్లి అందుకు పూర్తి విరుద్ధంగా మరో వ్యాఖ్య చేసి వచ్చేవారు. పరస్పర విరుద్ధమైన వ్యాఖ్యలు ప్రభుత్వంలో, ప్రజల్లో ఒక అయోమయాన్ని సృష్టించేవి. ఈ పరిణామాల్ని భరించలేక చివరకు నర్సింహారావుగారు జమ్మూకాశ్మీర్ వ్యవహారాల కోసం ఒక ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేసి దాన్ని హోమ్ మినిస్టరీ నుంచి తొలగించి తన దగ్గర అట్టిపెట్టుకున్నారు.

ఒకవైపు హోమ్ మినిస్టర్ సెక్రెటరీగా కొనసాగిస్తూనే. ఆ కొత్త విభాగానికి కూడా సెక్రెటరీగా నన్నే పెట్టాడు. అప్పుడు జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఏం జరుగుతోందో చెప్పమంటూ అటు చౌహాన్, ఇటు పైలట్ అస్తమానం నన్నడుగుతూ ఉండేవారు. ప్రధానమంత్రి చేతిలో ఉన్న విషయాలు వీళ్లకు నేనెలా చెప్పగలను? మంత్రులు కనుక వాళ్లడిగినప్పుడు అసలే చెప్పనని భీష్మించుకోవడం కూడా కష్టమైన పనే. ఆ కష్టమంతా పడుతూనే ఉండేవాణ్ని, వీళ్లు నా మీద పదేపదే ఒత్తిడి చేస్తూనే ఉండేవారు. వాళ్ల ఒత్తిడికి తట్టుకోలేక ఏదైనా విషయం వాళ్లకు చెప్పానే అనుకోండి. మళ్లీ మునుపటిలా పరస్పర విరుద్ధమైన ప్రకటనలు చేసి గందరగోళం సృష్టిస్తారు. చివరికి ఒకసారి వాళ్లిద్దరి దగ్గరకూ వెళ్లి, ‘ప్రధానమంత్రి గారే కదా మీ వద్ద ఉన్న ఆ విభాగాన్ని తీసేసి స్వయంగా తన వద్ద పెట్టుకున్నారు? ఇంత జరిగాక కూడా నేనా వివరాలన్నీ మీకు చెప్పడం చాలా పెద్ద తప్పవుతుంది. మీకు అంతగా ఆసక్తి ఉంటే నేరుగా ప్రధానమంత్రినే అడగండి’ అని చెప్పేశాను. ఆ తర్వాత వాళ్లిద్దరూ నన్ను ఇరుకున పెట్టడం మానేశారు. ఇబ్బంది పెట్టే పరిస్థితులు ఎప్పుడూ ఉంటాయి. వాటి ని పెకి లించుకుని బయటపడలేకపోతే దేశానికే కాదు మనకు మనమే పూచీదారులుగా ఉండలేమని బలంగా నమ్ముతాను.

సమయం విలువ తెలియాలి…
1986 నుంచి 1990 వరకు అంటే నాలుగేళ్ల పాటు లండన్‌లోని భారతీయ హైక మిషన్‌లో పనిచేశాను. ఒకరోజు ఒక బ్రిటిష్ మహిళ తన కేసు విషయం మాట్లాడటానికి మా ఆఫీసుకు వచ్చింది. ఆమె వచ్చి నా ఎదురుగా కూర్చున్న కొద్దిసేపటికి నాకో ఫోన్ వచ్చింది. మాట్లాడాను. ఫోన్ పెట్టేసి ఆమెతో మాట్లాడటం మొదలెట్టిన కాసేపటికే మళ్లీ నాకు ఫోన్ వచ్చింది. నేను ఫోన్ చేతిలోకి తీసుకున్నానో లే దో… ఆమె నా చేతిలోంచి ఫోన్ లాక్కుని పక్కన పెట్టేసి ‘మిస్టర్ పద్మనాభయ్యా, మీరు నాకు అపాయింట్‌మెంట్ ఇచ్చారు. ఆ సమయానికి నేను వచ్చాను. మీరు మీ దృష్టినంతా నా కే సు మీదే పెట్టాలి. మాటిమాటికీ ఈ ఫోన్లు మాట్లాడటమేమిటి?’ అంది ఎంతో అసహనంగా. నేను ఒక్క క్షణం నిర్ఘాంతపోయినా, వెంటనే తే రుకుని సవినయంగా ‘మేడమ్! ఒక ఫోనేమో మా ఇండియా నుంచి, ఇంకో ఫోనేమో హైకమిషన్ నుంచి అందుకే…’ నా వాక్యం పూర్తి కాకుండానే ‘హై కమిషనేగానీ, దేవుడేగానీ నాకు అనవసరం. ఈ సమయం పూర్తిగా నాది. అందుకే నేనున్న ఈ సమయంలో మీరు మరెవరితోనూ మాట్లాడటానికి వీలు లేదు’ అంది. నేను కొద్ది క్షణాలు స్థాణువులా ఉండిపోయాను. ఆ తర్వాత ఆమె కేసంతా విని పంపించాను. మనకు మన సమయం, మన వ్యవహారాలు ఎంత ముఖ్యమో, ఎదుటి వారికి కూడా వారివి అంతే ముఖ్యమనే విషయాన్ని మనం మరిచిపోతుంటాం. ఎక్కడో ఉన్నవాళ్లు ఎక్కువైపోయి ఎదురుగా ఉన్నవాళ్లు తక్కువైపోవడం న్యాయం కాదు కదా మరి!

నా మంత్రి మీద నేనే విచారణ..
దేవెగౌడ ప్రధానమంత్రి అయినప్పుడు కూడా నేనే హోమ్ సెక్రెటరీని. అప్పుడు మినిస్టర్ ఆఫ్ స్టేట్ ఫర్ హోమ్ పదవిని బీహార్‌కు చెందిన తస్లీముద్దీన్‌కు ఇచ్చారు. ‘తస్లీముద్దీన్ పెద్ద నేరగాడు. అతనికి మీరా పదవినెలా ఇస్తారు? వెంటన్నే అతన్ని తొలగించాలి..’ అంటూ ప్రతిపక్షాలు తీవ్రంగా విమర్శించాయి. దేవెగౌడ నన్ను పిలిచి అతని మీద విచారణ చేసి ఆయనకు నివేదిక ఇవ్వమన్నారు. ‘సెక్రెటరీగా ఉండి మంత్రి మీద ఎలా విచారణ చేస్తాను? ఆ బాధ్యత మరెవరికైనా అప్పగించండి’ అన్నాను. ‘లేదు లేదు. నాకు మరెవరి మీదా నమ్మకం లేదు. అందువల్ల మీరే పరిశీలించాలి’ అన్నారాయన. అది నాకు చాలా ఇబ్బందికరమైన విషయమైపోయింది. ప్రతిపక్షం వాళ్లేమో రోజురోజుకూ స్వరం పెంచేస్తున్నారు. దేవెగౌడగారేమో మళ్లీమళ్లీ ఆ మాటే చెబుతున్నాడు. అప్పుడు తప్పక, నేనూ నా జాయింట్ సెక్రెటరీ యు.కె.సిన్హా ఇద్దరం కలసి ఆ కే సు పరిశీలనలోకి దిగాం. ప్రతిపక్షాలు చెప్పినట్లు తస్లీముద్దీన్ మీద చాలా క్రిమినల్ కేసులున్నట్లు తేలింది. దేవెగౌడకు నివేదికనిస్తే, దాని ఆధారంగా ఆయన తస్లీముద్దీన్‌ను వెంటనే తొలగించారు.

– బమ్మెర

విప్లవయోధుడైన మావో ఒక కవిగా, రచయితగా, సాహిత్యాభిలాషిగా చైనా ప్రజలకు సుపరిచితుడే. బహుశా దేశ నాయకుడిగా మావోకు ఉన్న పేరు ప్రతిష్ఠలు ఆయనకు ఒక రచయితగానూ పేరు తెచ్చిపెట్టి వుండవచ్చు. సాహితీవేత్తగా, వచనకవిగా ఆయన శక్తి సామర్థ్యాలు అంచనాకు మించే ఉన్నాయనాలి. మావో వచన కవితల శైలి, కూర్పు, భావన, సాహితీ విలువలు దాదాపు పూర్తిగా ఆయన అనుభవాల ఆధారంగానో లేదా ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు యోధుడి ఆలోచనా ధోరణికి అనుగుణంగానో వున్నాయని సమకాలీన రచయితల అభిప్రాయం.

నవ చైనా జాతి పిత మావో 120 వ జయంతిని ఘనంగా జరుపుకునేందుకు కమ్యూనిస్టు చైనా సిద్ధమవుతోంది. వంద కోట్ల రూపాయల వ్యయంతో ధగ ధగలాడే (యాభై కిలోలకు పైగా ఉన్న) మావో బంగారు విగ్రహంను ఇప్పటికే షెంజెన్ పట్టణంలో ఆవిష్కరించారు. వాస్తవానికి వంద అడుగుల నిడివిగల మావో సే టుంగ్ భారీ విగ్రహాన్ని కూడా ఆయన 120 వ జయంతిని పురస్కరించుకుని నేడు ఆ మహానాయకుని స్వస్థలమైన ఛాంగ్ షాలో ప్రతిష్ఠించనున్నారు. మావో 32 వ ఏట ఎలా ఉండేవాడో , అచ్చు అలానే , అది కూడా ఛాంగ్ షా గురించి ఆయన తనదైన శైలిలో ఒక చక్కటి వచన కవిత రాసినప్పుడు ఏ విధంగా కూర్చుని ఉన్నారో అలాగే తీర్చి దిద్దారు ఆ విగ్రహాన్ని . ఆ కవిత ఇలా సాగుతుంది:

‘వణికించే చలిలో ఏకాంతంగా
ఉత్తరాన పారే నదిని వీక్షించగా
నారింజ వర్ణ ద్వీపం సమీపాన
గులాబి పర్వతాల పక్కన
అడవిలోని ఎర్రని ఆకుల నందుకుని
ఆ ఉద్రేకపూరితమైన నీళ్లలో ఎలా వెళ్లామో
నాతోవచ్చిన వందలాది నేస్తాలు నీకు గుర్తున్నారా?

భయానకమైన ఉప్పెనలో
మన నావలు చిక్కుకున్న తీరు
నీటి అలజడి సృష్టిస్తున్న హోరు
మనమంతా అల్లల్లాడిన వైనం
చేసేదిలేక వెనుతిరగాలనుకున్న తరుణం
నీకు గుర్తున్నదా?’

ఉత్తర దిక్కుగా ప్రవహించి, టుంగ్ టింగ్ నదిలో కలుస్తుండే ప్రదేశంలో, షియాంగ్ నదికి తూర్పుతీరాన వుంటుంది ఛాంగ్ షా నగరం. నారింజ వర్ణ ద్వీపంగా ఆయన పేర్కొన్న ప్రాంతం పడమర దిశగావుండగా, మరింత పడమటగా వెళ్తే, పర్వతాల సముదాయం కన్పిస్తుంది. మావో రాసిన వచన కవితల్లో కల్లా దానికొక ప్రత్యేకత వుందంటారు. ఆయన వర్ణించిన భూ భాగం, మావో జ్ఞాపకాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. అలాంటిది మరో వచన కవిత 1929 అక్టోబర్ 11న ఆయన రాశారు. ఆంగ్ల సంవత్సరాదిలోని తొమ్మిదో నెల తొమ్మిదో తేదీని వర్ణించుతూ రాసిందది. ఆనందంతో పొంగిపోయే రోజుగా ఆహ్లాదంగా పండుగ జరుపుకునే రోజుగా మావో వర్ణించారు. చైనీస్ భాషలో మావో రాసిన వచన కవితలను మైఖెల్ బుల్లక్, జెరోమ్ చెన్ ఇంగ్లీష్‌లోకి అనువదించారు. తొమ్మిదో నెల తొమ్మిదో తేదీ గురించి మావో కవిత ఇలా సాగుతుంది:

‘వయసు పైబడేది స్వర్గానికి కాదు
మనిషికి
నవ మాసంలో వచ్చే నవ్యమైన పండగ
ఏటా వచ్చే పండగ
ఏటేటా వస్తూనే వుంటుంది
యుద్ధభూమిలో మాత్రం పసుపు పుష్పాలు

సువాసనలు వెదజల్లుతూనే వున్నాయి
ఏడాదికి ఒకసారి వచ్చే శీతాకాలం
ఈ ఏడు భారంగా వచ్చి నవ్వింది
ఎప్పటి లాగ కాక నిస్సారమైన రంగు పులుముకుంది
గతం కన్న మిన్నగా
చల్లని అకాశంలో ఆ నీటిలో
లెక్కలేనన్ని ఆకులు పలకరిస్తున్నాయి’.

1949లో మావో, పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాను నెలకొల్పారు. 1921లో చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీని స్థాపించిన వారిలో మావో ఒకరు. మార్క్సియన్ కమ్యూనిజం సిద్ధాంతాలను నేల నాలుగు చెరగులా ప్రచారం చేసిన వారిలో మార్క్స్, లెనిన్ సరసన మావో కూడా ఉన్నారు. అభివృద్ధి దిశగా, సామ్యవాదం-కమ్యూనిజం స్థాయిలలో వర్గపోరాటం ఎలా కొనసాగుతుందో అనే దానికి సైద్ధాంతిక స్వరూపం ఇచ్చిన ఘనత ఒక మార్క్సిస్ట్ ఆలోచనాపరుడిగా మావోకు మాత్రమే దక్కుతుంది. గ్రామీణ రైతాంగానికి నిరుపేదలకు భూమి పెంపకం ఒక్క అవసరాన్ని ప్రాధాన్యతను నొక్కి వక్కాణించిన వ్యక్తిగా మావో చరిత్ర ప్రసిద్ధికెక్కారు. ఆయన సిద్ధాంతాలు పారిశ్రామికంగా అభివృద్ధిచెందని మూడో ప్రపంచ దేశాలను ప్రభావితం చేశాయి.

ఒక రాజకీయవేత్తగా, సైనికనాయకుడిగా, విప్లవకారుడిగా, తిరుగుబాటుదారుడిగా మావో ప్రపంచ వ్యాప్తంగా అందరికీ తెలిసినవాడే. బహుశా అందరికీ తెలియక పోయినా మావో ఒక గొప్ప రచయిత, వచన కవి, సాహితీవేత్త. చరిత్ర గమనానికి, మార్పులకు మావో చేసిన సేవ ప్రపంచ చరిత్ర మార్పుకే దారి తీసింది. చైనా దేశానికి ఒక స్థిరత్వాన్ని, ప్రజల ప్రజాస్వామ్యాన్ని అందించిన వ్యక్తిగా అలనాటి చైనాను సంకెళ్ల నుంచి విముక్తి చేయించిన వ్యక్తిగా, పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ స్థాపనకు ముఖ్యకారకుడిగా మావో చిరస్మరణీయుడు. ఆయన మాటల్లో చేతల్లో కనిపించే నిజాయితీ, ప్రజల సమస్యలను అవగాహన చేసుకుని వాటికి పరిష్కార మార్గాలను అన్వేషించడంలో చూపిన చొరవ బహుశా అతికొద్ది మందిలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది. కష్టకాలంలో చైనా కమ్యూనిస్టు పార్టీని ఏక తాటిపై నడిపించడానికి, అందులో భాగంగా మావో రాసిన ఉద్రేకపూరితమైన వచన కవిత్వం ఆయనలోని స్నేహ కోణాన్ని ఆవిష్కరించేలా వుంటాయి.

తనను, తన ఆలోచలను, సిద్ధాంతాలను అంగీకరించని వారికి వ్యతిరేకంగా మావో చేసిన పోరాటాలను విశ్లేషిస్తే ఆయనలోని పోరాట పటిమ, శత్రువులను అణచివేసిన విధానం స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. కేవలం 26 సంవత్సరాల వయస్సులోనే 1919లో మార్క్సిజం వైపు ఆకర్షితుడయ్యారు. ఒక తిరుగుబాటుదారుడిగా, విప్లవకారుడిగా మారి ఆయుధాలు పట్టుకుని అధికార వర్గాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడడం మరో ఎనిమిది సంవత్సరాలు తరువాత అంటే 1927లో ప్రారంభమయింది. 1934-35లో ఓటమితో సహా, లాంగ్ మార్చ్, యునైటెడ్ ఫ్రంట్, అంతర్యుద్ధం.. ఇవన్నీ దాటుకుంటూ అంతిమ విజయం సాధించడానికి మావోకు సుమారు 22 సంవత్సరాలు పట్టింది. అంతకాలం ఆయన నిరంతర పోరాటం సాగిస్తూనే వున్నారు.

గ్రామీణ వాతావరణ నేపథ్యంలో 1893 డిసెంబర్ 26న మావో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి నూటికి నూరుపాళ్లు రైతు. కాకపోతే బీదరికంలోను, అప్పుల బాధలలోను జీవించే వాడు మొదట్లో . దరిమిలా ఆర్థిక పరిస్థితిని మెరుగుపర్చుకున్నాడు . తల్లికి నైతిక విలువలంటే అమిత మైన గౌరవం . ఎప్పుడూ ఎవరికో ఒకరికి సాయపడాలనే మనసత్త్వం ఆమెది. దైవమంటే భక్తి ప్రపత్తులు మెండుగా వుండేవి. చిన్నతనం నుంచే మావోకు, తాను చేసే ప్రతి పనిలోను ఒక రకమైన స్పష్టత ఉండేది. చిన్న తనంలో ఏడేళ్ల వయసులో చదువుకొరకు మాస్టారు దగ్గరకు పంపడంతో పుస్తకాల మీద అభిమానం, శ్రద్ధ పెరిగింది. గ్రంథపఠనంతో ఒక కొత్త ప్రపంచం మొదలైందన్న భావన కలిగింది ఆ చిన్నారి మనసులో. చదువుతోపాటు తండ్రి వ్యవసాయక్షేత్రంలో కూడా పనిచేస్తుండేవాడు మావో. విప్లవయోధుడైన మావో ఒక కవిగా, రచయితగా, సాహిత్యాభిలాషిగా కూడా చైనా ప్రజలకు సుపరిచితుడే .

బహుశా మావో రాజకీయ విప్లవ నేపథ్యం, దేశనాయకుడిగా ఆయనకున్న పేరు ప్రతిష్ఠలు ఆయనకు ఒక రచయితగా కూడా పేరు తెచ్చి పెట్టి వుండవచ్చు. అయితే మావోకు రాజకీయ నేపథ్యం లేకపోయినా కూడా సాహితీవేత్తగా, వచనకవిగా ఆయన శక్తి సామర్థ్యాలు అంచనాకు మించే ఉన్నాయనాలి. సమకాలీన చైనా సాహిత్యంలో ఆయన రాజకీయ జీవితంతో ముడిపెట్టకుండా మావోకు మంచి పేరు వచ్చేది. మావో వచన కవితల రచనా శైలి, కూర్పు, భావన, సాహితీ విలువలు దాదాపు పూర్తిగా ఆయన అనుభవాల ఆధారంగానో లేదా ఒక విప్లవ కమ్యూనిస్టు యోధుడి ఆలోచనా ధోరణికి అనుగుణంగానో వున్నాయని సమకాలీన రచయితల అభిప్రాయం.
ఒకటి రెండు సందర్భాలలో తప్ప మహిళలు, ప్రేమ అనే పదాలు అరుదుగా ఆయన కవిత్వంలో కనిపిస్తాయి. మానవ నైజం, మానవవిలువలు, సమాజం, చైనా దేశం, ప్రపంచం… సంబంధించిన అంశాలే మావో కవితల కథా వస్తువు. పాఠశాల విద్యార్థిగా వుండగానే సాహిత్యంపై అభిలాష కలగడం, కవితలు అల్లడం ప్రారంభించారు. వచన రచన అంటే మావోకు చాలా ఇష్టం. ఆయన వచన కవిత్వానికి, గేయ కవిత్వానికి పోలికలు ఉన్నాయి. గ్రామీణ నేపథ్యం, ప్రకృతి అందచందాలు మావో కవితల ప్రత్యేకత. మావో రాసిన మరో కవిత ఇలా సాగుతుంది:

‘ఆ శ్వేత మేరు పర్వతాల పైన
మబ్బులు వెలిశాయి
అదే తెల్లని కొండల కింద
వేదన ఉబికింది
ఎండిపోయిన అడవులు వృక్షాలు సైతం
యుద్ధానికి సై అన్నాయి
తుపాకీల మోత మోగింది
ఫిరంగుల వాన కురిసింది
ఆకాశం నుంచి ఊడిపడ్డట్టు

సైన్యం ముందుకు దూసుకొచ్చింది
పదిహేనురోజుల్లో రెండు వందల మైళ్లు
సైనికుల దండు కదిలింది
ఫ్యూకేన్ పర్వతాల మీదుగా
కన్ నదికి చేరువగా
శత్రు సైన్యాన్ని తుద ముట్టించే దిశగా
వేలాదిగా సేన కదిలింది విజయం వైపు

కాని మెల్లగా ముందుకొచ్చిన తీరుని
ఆలశ్యంగా పన్నిన పన్నాగాన్ని
జీర్ణించుకోలేని మనసు ఒకటి
మౌనంగా కన్నీరు పెట్టింది’
ఇతర చైనా సాహితీవేత్తల మాదిరిగానే మావో కూడా అపారమైన సాహితీసంపదను తన కవిత్వం ద్వారా ఆ దేశానికి అందించారు. ఆయన రచనలు చాలావరకు ఆంగ్లంలోకి అనువదితమయ్యాయి. బహుశా ఇతర భాషలలో కూడా వచ్చి వుండవచ్చు. ప్రాచీన-ఆధునిక ప్రపంచం పోకడలను ప్రతిబింబిస్తాయి మావో రచనలు.
– వనం జ్వాలా నరసింహారావు
(నేడు మావో 120వ జయంతి)

ధనుర్మాసం సందర్భంగా ‘తిరుప్పావై’ పదవ రోజున పరమాత్మ ప్రశంసలందుకున్న మరో గోపికను ఇతర గోపికలు నిద్ర లేపుతున్నారు.
నోత్తు చ్చువర్‌క్కమ్ పుగుగిన్ర అమ్మనాయ్!
మాత్తముమ్ తారారోవాశనల్ తిరవాదార్
నాత్తత్తుతాయ్ ముడి నారాయణన్, నమ్మాల్
పోత్తప్పరై తరుమ్ పుణ్ణియనాల్! పండొరునాళ్
కూత్తత్తిన్‌వాయ్ వీళ్‌న్ద కుమ్బకరణనుమ్
తోత్తు అనన్దలుడైయామ్! అరుంగలమే!
తేత్తమాయ్ వన్దు తిరవేలోరెమ్బావాయ్!!
నోము నోచి ఫలం అనుభవించేదానా! లేవమ్మా! బయటి గోపికలు ఎంత పిలిచినా లోపలి గోపిక నిద్ర లేవడం లేదు. ఆమెలో ఉలుకూ పలుకూ లేదు. ఏమీ మాట్లాడడం లేదు. వాకిటి తలుపులు తెరవకపోయినా కనీసం ఓ మాట మాట్లాడాలి కదా? “మా పిలుపులకు సమాధానంగా ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడవేమిటి?” అంటున్నారు బయట ఉన్న గోపికలు. అంతేకాదు, భక్తో, ప్రపత్తో సాధన చేసి, తాను ఉన్న చోటనే పరమాత్మానుభవాన్ని పొందుతున్న ఈ గోపిక అదృష్టాన్ని ‘ఏమి అదృష్టమమ్మా’ అని మెచ్చుకుంటున్నారు.
ఈ గోపిక శ్రీకృష్ణ తత్వాన్ని బాగా తెలుసుకుని ఉంది. శ్రీకృష్ణుడే సిద్ధో పాయమని తెలుసుకుని ఆయనను ఆశ్రయించింది. ఆయనను శరణాగతి చెందడం తప్ప ఇంకేమీ చేయనవసరం లేదని భావించింది. పరమ శరణాగతి చేసిన ఏకాంత భక్తులకు ఆమె స్ఫూర్తిగా, సంకేతంగా నిలిచింది. ఉపాయోపాయాలు రెండు నారాయణుడేనని ఈ గోపిక ద్వారా అర్థమవుతోంది. “పరిమళించే తులసి మాలను తలపై పెట్టుకున్న నారాయణుడే మన రక్షకుడు. ఆయననే కీర్తిద్దాం. శ్రీరాముడి చేతిలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన కుంభకర్ణుడు తన నిద్రను నీకిచ్చాడా? లేచి తలుపులు తీయవమ్మా! మా గోష్టికి నాయకురాలి లాంటిదానివి. నీలాంటి భాగవతోత్తమురాలు మాతో చేరితేనే మా గోష్టి పూర్తవుతుంది. నెమ్మదిగా వచ్చి, తలుపు గడియ తీసి, నువ్వు పొందిన పరమాత్మానుభవాన్ని మాకు కూడా దయ చేయవమ్మా!” అని బయట నుంచి గోపికలు వేడుకుంటున్నారు.
అయిదవ వాక్యమైన ‘శ్రీమత్ పరాంకుశ దాసాయ నమః’ ప్రకారం, పెరియాళ్వారుల్ని(మహా యోగిని) నిద్ర లేపుతున్నారు.
వివరణ, చిత్రంః డాక్టర్ చెలికాని మురళీకృష్ణారావు
94400 09535

భగవంతుడితోనే జీవితం

Published at: 26-12-2013 00:32 AM

Select ratingGive it 1/5Give it 2/5Give it 3/5Give it 4/5Give it 5/5

Give it 1/5

Give it 2/5

Give it 3/5

Give it 4/5

Give it 5/5

తిరుప్పావైలోని పదకొండవ పాశురం కూడా గోపికలను నిద్ర లేపడానికి సంబంధించిందే. ఇందులో గోకులాన్ని గురించిన అద్భుతమైన వర్ణన మిళితమై ఉంది.
కత్తు క్కరవైక్కణంగళ్ పలకరన్దు
శెత్తార్ తిరలళియచ్చెన్రు శెరుచ్చెయ్యమ్
కుత్త మొన్రిల్లాద కోవలర్‌దమ్ పొర్కొడియే
పుత్తవ రవల్‌గుల్ పునమయిలే పోదరాయ్
శుత్తత్తు తోళి మారెల్లారుమ్ వన్దు నిన్
ముత్తమ్ పుగున్రు ముగిల్ వర్రన్ పేర్పాడ
శిత్తాదే పేశాదే శెల్వప్పెణ్డాట్టి, నీ
ఎత్తుక్కుఅంగుమ్ పారుళేలోరెమ్బావాయ్!!
ఈ పదకొండవ రోజున లెక్కలేనన్ని గోవుల పాలు పితుకుతూ ఉండే గొల్ల కులంలో పుట్టిన బంగారు తీగ వంటి గోపికను మిగిలిన గోపికలంతా నిద్ర లేపుతున్నారు. “లేవమ్మా, లేచి తయారై మా గోష్టికి రావమ్మా!” అని బయటి గోపికలంతా ఆమెను అనేక విధాలుగా పిలుస్తున్నారు. గోకులంలోని గోవులు కూడా నాలుగైదు ఈతలు ఈనినప్పటికీ, లేగ దూడల్లాగానే ఉంటాయట. బృందావనంలోని గోవులు విశిష్టతే అదట. కారణం ఏమిటంటే, ఈ గోవుల్ని బాలకృష్ణుడే మేపుతుండడం వల్ల అవి మరింత ఆనందంతో చిన్న దూడలుగా కనిపిస్తుంటాయట. తీగ ఎట్లా కొమ్మను వదిలి ఉండలేదో, అలాగే శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను వదిలి ఉండలేని స్థితి గల ఈ గోపికను “పుట్టలోని సర్పం లాంటి నితంబం కలదానా! అడవిలో నెమలి వంటి కేశపాశాలు కలదానా! బంగారు తీగ వంటి దానా! లేచి రావమ్మా” అని బయటి గోపికలు ఆప్యాయంగా పిలుస్తున్నారు.
“నేను రావడానికి అంతా వచ్చారా” అని లోపలి గోపిక అడుగుతోంది. “పరమప్రాప్యమైన నీ ఇంటి ముందు నీ బంధువులు, స్నేహితురాళ్లు అందరమూ చేరామమ్మా! నీల మేఘ శ్యాముడైన కృష్ణ పరమాత్మ తిరునామ సంకీర్తనం చేస్తున్నప్పటికీ, ఆయన కల్యాణ గుణాలను మనసారా కీర్తిస్తున్నప్పటికీ, నీలో కొంచెమైనా మార్పు రాలేదే! మాట్లాడకుండా పడుకున్నావేమమ్మా” అని అంటున్నారు బయటి గోపికలు. అంతేకాదు, “నువ్కొక్కదానివే పరమాత్మానుభవాన్ని పొందుతున్నావే! భాగవతులు లేని పరమాత్మానుభవం కైవల్యంతో సమానమా! బంగారు తీగ వంటి నువ్వు మా గోష్టికి రాకుండా ఎలా నిద్రపోగలుగుతున్నావమ్మా” అని బయటి గోపికలు అడుగుతున్నారు. ఈ రోజు గురు పరంపరలోని ‘శ్రీమద్యామునయే నమః’ అనే ఆరవ వాక్యంతో ప్రతిపాదించిన ‘పూదత్తాళ్వారు’లను మేల్కొలుపుతున్నారు.

అపోలోను తన ఇంటి పేరుగా మార్చుకున్న డాక్టర్ ప్రతాప్ సి. రెడ్డికి పరిచయం అవసరం లేదు. మన దేశ ఆరోగ్య రంగంలో విప్లవాత్మకమైన మార్పులు తీసుకువచ్చిన ఆయన జీవితం చిత్తూరు జిల్లాలోని అరకొండ అనే చిన్న గ్రామంలో ప్రారంభమయింది, అపోలోతో ప్రపంచమంతా విస్తరించింది. ప్రతాప్ సి.రెడ్డి జీవితంలో బయట ప్రపంచానికి తెలియని పార్శ్వాలతో కూడిన ఆయన జీవితకథ-” హీలర్”ను మంగళవారం రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీకి తొలి ప్రతిని అందించారు. ఆ పుస్తకంలోని కొన్ని ఆసక్తికరమైన భాగాలు..

“తను స్టాన్లీ కాలేజీ విద్యార్థి సంఘానికి నేతృత్వం వహిస్తున్నానని కూడా చెప్పారు. ఈ విషయం చెప్పిన వెంటనే నెహ్రూ చిరాకుపడ్డారు. “యూనియనేమిటి..? అలాంటి పనులతో మీ జీవితాలను ఎందుకు పాడుచేసుకుంటారు? చదువుపైనే శ్రద్ధ పెట్టాలి..” అన్నారు నెహ్రూ. సోషలిస్టు సిద్ధాంతాన్ని ప్రేమించే నెహ్రూకు విద్యార్థి సంఘాలపై అలాంటి అభిప్రాయం ఉండటం ప్రతాప్‌కు ఆశ్చర్యం కలిగించింది.

మలుపు తిప్పిన లేఖ..
( ప్రతాప్ సి. రెడ్డి 1963లో అమెరికాకు వైద్యవిద్య చదువుకోవటానికి వెళ్లారు. 69 నాటికి స్ప్రింగ్ ఫీల్డ్‌లోని మిస్సోరి స్టేట్ చెస్ట్ ఆసుపత్రిలో హృద్రోగనిపుణుడిగా స్థిరపడ్డారు..)
ప్రతాప్ తండ్రి రాఘవరెడ్డి ప్రతి ఏడాది ఆరేడు ఉత్తరాలు రాసేవారు. ప్రతాప్ పుట్టిన రోజుకు (ఫిబ్రవరి 5వతేదీ) అందేటట్లు ఒక ఉత్తరం తప్పనిసరిగా వచ్చేది. కాని 1969 ఫిబ్రవరి 5వ తేదీన ఉత్తరం రాలేదు. రాఘవరెడ్డి చిత్తూరు జిల్లాలోని అరకొండకు గ్రామపెద్ద. అక్కడ ఆయన చెప్పిందే వేదం. తండ్రి నుంచి ఉత్తరం రాకపోయేసరికి ప్రతాప్‌కు ఏదో వెలితిగా అనిపించింది. కాని అప్పట్లో భారత్ నుంచి అమెరికాకు ఉత్తరం రావాలంటే చాలా కాలం పట్టేది. కొన్ని సార్లు అసలే వచ్చేవి కూడా కాదు. మొత్తానికి ఉత్తరం ఫిబ్రవరి 15వ తేదీకి వచ్చింది. ప్రతాప్ కవర్ చింపి చూశాడు. అందులో రాఘవరెడ్డి తెలుగులో రాసిన లేఖ ఉంది. సాధారణంగా ఆయన స్వయంగా ఎప్పుడూ రాయరు. కరణం చేత రాయిస్తారు. అలాంటిది తండ్రే స్వయంగా ఉత్తరం రాసేసరికి ప్రతాప్‌కు ఆదుర్దా పెరిగింది. సాధారణంగా ఉత్తరం మొదట్లోనే పుట్టిన రోజు గురించి ప్రస్తావన ఉంటుంది. కానీ ఆ ఉత్తరంలో ఆ ప్రస్తావనే లేదు. దీనితో ప్రతాప్‌కు ఆదుర్దా మరింతగా పెరిగింది.. ఆ ఉత్తరంలో-“నువ్వు, నీ కుటుంబం అమెరికాలో ఆనందంగా ఉన్నారని తెలిసి నేను, అమ్మ చాలా సంతోషపడుతున్నాం. నువ్వు చేస్తున్న పనుల గురించి నువ్వు ఉత్తరాలు రాస్తున్నప్పుడు చాలా గర్వంగా ఉంటోంది. కాని నీకు నీ దేశం పట్ల, సమాజం పట్ల బాధ్యత ఉందనే విషయాన్ని గుర్తుంచుకో.. నువ్వు భారత్‌కు తిరిగి వస్తే- విదేశాలలో నువ్వు పొందిన శిక్షణ వల్ల ఎంత మందికి ప్రయోజనం కలుగుతుందో ఒక్క సారి ఆలోచించు.. ఎంత మంది ఆరోగ్యవంతులవుతారో ఆలోచించు..” అని ఉంది. ఆ ఉత్తరం చదివిన వెంటనే ప్రతాప్‌కు ఏం చేయాలో అర్థం కాలేదు. భార్య సుచరిత వైపు తిరిగి- “ఏం చేయాలి” అని అడిగే లోపే – “మనం ఇంటికి వెళ్లిపోదాం..” అన్నారామె. ఆ ఒక్క ఉత్తరం ప్రతాప్ జీవితాన్ని మలుపు తిప్పింది. కాని ప్రతాప్ జీవితంలో సాధించిన విజయాలను ఆయన తండ్రి మాత్రం ఎప్పుడూ చూడలేకపోయారు. “ఈ రోజుకూ నేనేదైనా ఫంక్షన్‌లో మాట్లాడుతున్నా, అపోలోలో నా సహచరులను ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తున్నా, మా నాన్న మొదటి వరసలో కూర్చున్నట్లే అనిపిస్తుంది. ఆయన మొహంలో సన్నటి చిరునవ్వు కనిపిస్తూ ఉంటుంది. నన్ను దీవించటానికి ఆయన అక్కడ ఉంటారని నాకు తెలుసు. నేను ఒక మంచి కొడుకు కావాలని ప్రయత్నించా. ఆ విషయం వాళ్లకు కూడా తెలుసు..” అంటారు ప్రతాప్.
బంగారు బాల్యం..
ప్రతాప్ తాత మునిస్వామి రెడ్డి కూడా అరకొండకు గ్రామపెద్దగా వ్యవహరించేవారు. గ్రామప్రజలను తన బిడ్డల్లా చూసుకొనేవారు. ప్రతాప్ చిన్నతనమంతా ఆ ఊళ్లోనే సాగింది. ఆ సమయంలో వాళ్లింట్లో 50 మంది దాకా ఉండేవారు. ఆరుగురు వంటవాళ్లు ఎప్పుడూ వంటలు వండుతూ ఉండేవారు. మునిస్వామిరెడ్డి చనిపోయిన తర్వాత రాఘవరెడ్డి గ్రామ పెద్ద అయ్యారు. “నాన్న, అమ్మ మేడ మీద ఉండేవారు. మిగిలినవాళ్లందరం కిందే పడుకొనేవాళ్లం. రాత్రి టాయిలెట్‌కు వెళ్లాలన్నా- ఇంటి వెనక ఉన్న పొలాల్లోకి వెళ్లేవాళ్లం..” అని ప్రతాప్ తన చిన్ననాటి రోజులు గుర్తు తెచ్చుకున్నారు. సాయంత్రం నాలుగు గంటలకు వెంకోబారావు అనే ఉపాధ్యాయుడు వచ్చి ఇంట్లో ఉన్న పిల్లలందరికీ ఇంగ్లీషు గ్రామర్, లెక్కలు చెప్పేవారు. ఏ చిన్న తప్పు చేసినా కర్రతో మోకాళ్ల మీద కొట్టేవారు. వెంకోబారావు చేతిలో ఎక్కువ దెబ్బలు తిన్నది విమల (ప్రతాప్ కజిన్). ఆ తర్వాతి స్థానం ప్రతాప్‌దే. ఇప్పటికీ ఆ ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడు ప్రతాప్ తన మోకాళ్లవైపు చూసుకుంటూ ఉంటారు. మొత్తం పిల్లలందరిలోను ప్రతాప్ చాలా అల్లరిగా ఉండేవాడు. తండ్రి గదిలో నుంచి మూచ్ సిగరెట్లు తీసుకువచ్చి రహస్యంగా కాల్చేవాడు. ఆయన జీపును తీసుకొని ఎవరితో చెప్పకుండా బయటకు వెళ్లిపోయేవాడు. రాత్రి ఇంటికి వచ్చిన తర్వాత తల్లి కోప్పడితే- “ఈ రోజు నేను దెబ్బలు తినేశాను. కావాలంటే నా చేతులు, కాళ్లు చూసుకో..” అని చూపించేవాడు. అలాంటి సమయాల్లో ప్రతాప్ వాళ్ళ అమ్మ పిల్లలందరికీ పూరీలు చేసి పెట్టేది. ఆ సమయంలో ప్రతాప్‌కి తిండి పుష్టి చాలా ఉండేది. పది, పదకొండు పూరీలు ఒకేసారి తినేవాడు.
ఎన్టీఆర్ స్నేహం!
దేశంలో పురాతనమైన కాలేజీలలో మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీ ఒకటి. బ్రిటిష్ పాలకులు- ప్రెసిడెన్సీ పేరిట రెండు కాలేజీలు స్థాపించారు. ఒకటి కలకత్తాలో ఉంటే మరొకటి మద్రాసులో ఉండేది. ఈ కాలేజీలో చదివినంత కాలం ప్రతాప్‌కు ఎటువంటి ఇబ్బంది కలగలేదు. కాని స్టాన్లీ మెడికల్ కాలేజీకి మారేసరికి రకరకాల ఇబ్బందులు మొదలయ్యాయి. ఈ సమయంలో ప్రతాప్‌కు కోదండరామయ్య అనే రూమ్మేట్ ఉండేవాడు. అన్ని కోర్సుల్లో ఫెయిల్ అయి, మళ్లీ మళ్లీ చదువుతూ ఉండేవాడు. కోదండరామయ్యకు ఎన్టీఆర్, కాంతారావులు స్నేహితులు. వీరిద్దరూ స్టాన్లీ మెడికల్ కాలేజీ స్టూడెంట్లు కాదు. అయినా కాలేజీలో వేసే షేక్‌స్పియర్ నాటకాల్లో పాల్గొంటూ ఉండేవారు. వీరిద్దరికి తిండిపుష్టి చాలా ఉండేది. వీరిద్దరి కోసం ప్రతాప్ బిర్యానీని ఏర్పాటు చేస్తూ ఉండేవాడు. ఎన్టీఆర్‌కు ఆవకాయ తప్పనిసరిగా ఉండాల్సిందే. ఒకసారి మూడు బాటిళ్ల బ్రాందీని దొంగతనంగా హాస్టల్‌లోకి తరలించారు కూడా! ఎన్టీఆర్ ఆ సమయంలో-” వద్దంటే డబ్బు” సినిమాలో హీరోగా నటించాడు. దీనికి సంబంధించిన పార్టీకి ప్రతాప్‌ను కూడా ఆహ్వానించారు. ఈ విషయం అరకొండ గ్రామస్థుల ద్వారా రాఘవరెడ్డికి తెలిసిపోయింది. ఆయనకు చాలా కోపం వచ్చింది. దీంతో ప్రతాప్ తల్లి శకుంతల- “కొద్ది కాలం మీ నాన్నకు దూరంగా ఉండు. ఆయనకు నువ్వంటే చాలా కోపంగా ఉంది” అని ఉత్తరం రాసింది. ఆ సమయంలో ప్రతాప్ చూడటానికి అందంగా ఉండేవాడు. అంతే కాకుండా ఎన్టీఆర్, కాంతారావులు స్నేహితులు కూడా. కావాలంటే సినిమాల్లో ప్రయత్నించి ఉండచ్చు కూడా. కానీ ఆ ఆలోచన తనకెప్పుడు రాలేదంటారు ప్రతాప్. “బయటకు వెళ్లాలి. సరదాగా గడపాలి. అంతే తప్ప.. సినిమాల్లో చేరే ఆలోచనే లేదు..” అంటారు.
నెహ్రూ అపాయింట్‌మెంట్..
స్టాన్లీ కాలేజీలో చదువుతున్న సమయంలో విద్యార్థి రాజకీయాలలో ప్రతాప్ చురుకుగా ఉండేవారు. ఆ సమయంలో నెహ్రూ మద్రాసుకు వచ్చారు. ఆ విషయం తెలిసి నెహ్రూ కలిసి, తమ కళాశాలకు ఆహ్వానించటానికి ప్రతాప్- రాష్ట్ర గవర్నర్ శ్రీప్రకాష్ ఆఫీసుకు వెళ్లారు. కొద్ది సేపు బయట కూర్చున్న తర్వాత ప్రతాప్‌ను లోపలికి పిలిచారు. పిలిచిన వెంటనే నెహ్రూ- “నీకేం కావాలి?” అని అడిగారు. “సర్.. మద్రాసులో 21 కాలేజీల విద్యార్థులు మీ స్పీచ్ వినాలనుకుంటున్నారు..” అన్నారు ప్రతాప్. తను స్టాన్లీ కాలేజీ విద్యార్థి సంఘానికి నేతృత్వం వహిస్తున్నానని కూడా చెప్పారు. ఈ విషయం చెప్పిన వెంటనే నెహ్రూ చిరాకుపడ్డారు. “యూనియనేమిటి..? అలాంటి పనులతో మీ జీవితాలను ఎందుకు పాడుచేసుకుంటారు? చదువుపైనే శ్రద్ధ పెట్టాలి..” అన్నారు నెహ్రూ. సోషలిస్టు సిద్ధాంతాన్ని ప్రేమించే నెహ్రూకు విద్యార్థి సంఘాలపై అలాంటి అభిప్రాయం ఉండటం ప్రతాప్‌కు ఆశ్చర్యం కలిగించింది. “సర్.. ఒకరికొకరు ఎలా సాయం చేసుకోవచ్చనే విషయాన్ని తెలుసుకోవటానికే సంఘాలు ఏర్పాటు చేసుకున్నాం.. ఆందోళనలు చేయటానికి కాదు..” అని నెహ్రూకు సమాధానం చెప్పటానికి ప్రయత్నించారు. “సరే.. రావటానికి ప్రయత్నిస్తా. నాతో టచ్‌లో ఉండు. సంఘాలు పెట్టి మీ జీవితాలు నాశనం చేసుకోవద్దు” అన్నారు నెహ్రూ. ఆ తర్వాత నెహ్రూ విద్యార్థులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించటానికి ప్రెసిడెన్సీ కాలేజీకి వచ్చారు. నెహ్రూ ప్రసంగాన్ని వినటానికి ఐదు వేల మంది విద్యార్థులు వచ్చారు. ప్రతాప్ స్వాగతం చెప్పిన వెంటనే, మరొక వ్యక్తి మాట్లాడబోయాడు. నెహ్రూ అసహనంతో అతని దగ్గర నుంచి మైక్రోఫోన్ తీసుకుని ప్రసంగించటం ప్రారంభించారు. 45 నిమిషాలు అనర్గళంగా విద్యార్థులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు.

హీలర్
రచయిత: ప్రణయ్ గుప్తే
ప్రచురణ: పెంగ్విన్

సరస్వతీ పుత్ర పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యుల శత జయంతి సంవత్సరాన్ని వైభవోపేతంగా జరపాల్సిన ప్రభుత్వం ఆయనను పూర్తిగా విస్మరించడం ఆందోళన కలిగిస్తోంది. ఈ సాహితీ రత్నాన్ని ముందు తరాల వారికి అందించడానికి ప్రభుత్వం ఇప్పటికైనా చొరవ తీసుకోవాల్సి ఉందని అభిమానులు కోరుకుంటున్నారు.

తెలుగు సారస్వతానికి కళాత్మక సొబగులద్దిన సరస్వతీ పుత్ర పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యుల శత జయంతి ఉత్సవాలు సందడి లేకుండా చప్పచప్పగా జరుగుతున్నాయి. మన రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఈ ఏడాదినంతా ్‌తెలుగు భాష, సాంస్కృతిక సంవత్సరం*గా ప్రకటించిన రోజుల్లోనే వచ్చిన ్‌రాయలసీమ సాహితీరత్నం* సంస్మరణ కూడా ఆ ప్రాంతాల పరిధికి కుంచించుకుపోతోంది. తెలుగుగడ్డ హద్దులు దాటి దిగంతాలకు విస్తరించిన పుట్టపర్తి సృజనా సౌరభాలు శతజయంతి సంవత్సరంలో ప్రభుత్వం తలపెట్టినవన్నీ నత్తలకన్నా మందగమనంలో మాటలకు ఎక్కువ, చేతలకు తక్కువ అన్న చందంగా సాగుతున్నాయి.
ప్రొద్దుటూరులో ఆ ఊరి పెద్దలు, అభిమానులు కలిసి చేసిన పనులు, విగ్రహం పెట్టి నోరారా పుట్టపర్తి సెంటర్‌గా నిత్యం పిలుచుకునే స్ఫూర్తి ఈ ఏడాది ఉత్సవాలలో ఎక్కడా కలికానికి కూడా కనిపించడం లేదు. విశ్వవ్యాప్తంగా ఉన్న వేల వేల మంది అభిమానులను కూడగడితే ఒనగూడే మేలుపై బాధ్యతగలవారు స్పందించకుండానే మూడొంతుల ఉత్సవ కాలం కరిగిపోయింది. 1914 మార్చి 28న జన్మించి 1990 సెప్టెంబర్ 1న కన్నుమూసిన నారాయణాచార్యులు శత జయంతికి ఈ ఏడాది జూన్ నెలాఖరులో 10 లక్షల నిధుల మంజూరుతో ప్రభుత్వం రంగంలోకి దిగింది. 1914-2014 ఏడాదిని శత జయంతి సంవత్సరంగా వైభవంగా చేయాలని ఆదేశాలు జారీ చేసింది. సరస్వతీపుత్రుడి అముద్రిత రచనలన్నిటినీ సేకరించి ఆధునిక పరిజ్ఙానంతో వాటిని నిక్షిప్తం చేసి, వాటిని భావితరాల కోసం పరిరక్షించడానికి అన్ని చర్యలూ చేపట్టాలని సాంస్కృతిక శాఖ సూత్రప్రాయంగా నిర్ణయించింది. అనేక కార్యక్రమాలు చేపట్టాలని కూడా భావించింది. గతంలో తెలుగు సాహితీవేత్తల శత జయంతులు, సంస్మరణ కార్యక్రమాలు నిర్వహించిన సాంస్కృతిక శాఖలో పుట్టపర్తి వారి వ్యవహారాలన్నీ ఆయన కుమార్తె నాగపద్మిని చొరవతోనే ఆచరణలోకి వస్తున్నాయి.
ప్రతిభను వరించి వచ్చిన పద్మశ్రీతో పొంగిపోని పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు ఢిల్లీలో కొందరి అడ్డుపుల్లలతో మాత్రం కుంగిపోయారు. సారస్వతంలో వ్యక్తుల పైరవీలు, రకరకాల ఒత్తిడులు ప్రభుత్వ పురస్కారాలు ప్రతిష్టాత్మక వేదికలపై సన్మానాలకు ప్రాతిపదిక కావటం, ప్రబలం కావటంపై ఆయన తీవ్రంగా కలత చెందేవారు. ఆయన గతించిన తరువాత కూడా ఆ ఛాయలు శతజయంతి వేడుకలపై తమ నీలి నీడల్ని ప్రసరింపజేస్తున్నాయి. సుమారుగా 45 రోజులపాటు మాత్రమే విధులు, భాధ్యతలు నిర్వహించిన ఒక అధికారిణి వల్లనే సరికొత్త కృతుల పెన్నిధి అందుబాటులోకి రాబోతోంది. మన రాష్ట్ర ప్రాచ్యలిఖిత గ్రంథాలయంలో సంచాలక పదవిని 1997 నవంబర్‌లో చేపట్టి అదే ఏడాది డిసెంబర్ 31 నాటికి ఒప్పగించి వెడలిపోయిన సరళారాణి చొరవతో సేకరించినవి 2013 నవంబరులో వెలుగు చూశాయి.
ఇక అధికార భాషా సంఘం అద్యక్షుడు మండలి బుద్ధప్రసాద్ ఈ ఏడాది అక్టోబర్‌లో యా«థాలాపంగా ఆ గ్రంథాలయంలోని అముద్రిత గ్రంథాల జాబితాను పరిశీలిస్తుంటే పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులవారి చేతిరాతతో వందలాది కృతులు కట్టలు కట్టలుగా ఉన్నాయని తెలిసింది. వెంటనే ఆయన దీన్ని ఇప్పటి సంచాలకుడు ఆచార్య శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యం దృష్టికి తేగా ఆయన చిన్న చిన్న నోట్ బుక్‌లలో పడి ఉన్న లయతాళ బద్ధమైన వేలాది కృతులను ఒక క్రమంలో అమరికలోకి తెచ్చారు. విశ్రాంత రాష్ట్ర రెవిన్యూ ఉద్యోగిగా పని చేస్తున్న పుట్టపర్తివారి కుమారుడు అరవింద్ కుమార్ తన ఇంట్లో ట్రంకుపెట్టిలో పదిలపరుచుకున్న సుమారు 3000 పాటలను సేకరించి, వాటి నుంచి 1001 కృతులను ఆలాపనకు అనువుగా స్వరరాగయుక్తంగా ప్రచురించే సన్నాహాలు మొదలుపెట్టారు. సంగీత రంగం ఉదండులు ఆకెళ్ల మల్లికార్జున శర్మ, కొమండూరి శేషాద్రి వంటివారు వాటిని అందరి ఆలాపనకు అనువైన బాణీలలో అందించటానికి సహకరిస్తున్నారు. వీలయినంత త్వరలో వాటిని పుస్తక రూపంతో తమ గ్రంథాలయ ముద్రణల పరంపరలో విడుదల అయ్యేలా చేస్తున్నామని శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యం ప్రకటించారు.

కాగితాలకే పరిమితం
పలువురు పెద్దలు, అభిమానులు కోరుకున్న రీతిలో పుట్టపర్తి నారాయణచార్యుల శత జయంతి సంబరాల కోసం 15 లక్షల రూపాయలు ప్రతిపాదిస్తే కాగితాలన్నీ కదిలి సచివాలయం స్థాయిలో 10 లక్షల మంజూరుతో ముక్తాయింపుకు వచ్చింది. అందులో భాగంగా అధికారులందరి ఆమోదంతో కడప పట్టణంలో పుట్టపర్తివారి విగ్రహం నెలకొల్పటానికి చర్యలు మొదలయ్యాయి. అలా అనుకున్న తరువాత ఏడు నెలలు గడిచినా విగ్రహం నెలకొల్పటానికి మాత్రం స్థలం గుర్తింపు, అందుకు అవసరమైన చర్యలు ఇంతవరకు అమలుకు దగ్గరగా కూడా లేవు. 1972లో పుట్టపర్తి వారికి పద్మశ్రీ పురస్కారం అందివచ్చిన సందర్బంలో రాయలసీమ వికాసం కోసం కృషిచేసిన నేత పైడి లక్ష్మయ్య కుమారుడు ఐఎఎస్ అధికారి పి.ఎల్. సంజీవరెడ్డి కృషితో 200 గజాల స్థలం కేటాయించారు.
విజయవాడలో జ్ఙానపీఠ్‌తో తెలుగువారి సారస్వత తేజాన్ని దేశానికి చాటిన కవిసమ్రాట్ విశ్వనాథ సత్యనారాయణ నివాసాన్ని ఆయన సంతానం స్వచ్ఛందంగా ప్రభుత్వానికి అప్పగించటాన్ని వారు ఈ సందర్భంగా గుర్తు చేశారు. ఈ నేపథ్యాన్ని ఆదర్శంగా తీసుకోవాలని అభిమానులు భావిస్తున్నారు. విజయనగరంలో గురజాడ నివాసం, పర్లాకిమిడిలో గిడుగు సీతాపతి గృహం వంటివాటిని ప్రభుత్వం పట్టించుకోకపోవడం కూడా చాలా మంది సాహితీప్రియుల మనసుల్లో కలవరం కలిగిస్తోంది. ప్రొద్దుటూరుకు సంబంధించిన పలువురు సాహితీ అభిమానులు నెలకొల్పిన పుట్టపర్తి నారాయణచార్యుల పీఠంవారి వినతుల మేరకుతో జూన్ నెలలో సాంస్కృతిక శాఖ వారు 4 లక్షలు కేటాయించి కాంస్య విగ్రహం నెలకొల్పటానికి సిద్ధమై, ఆ మేరకు లేఖలు కూడా రాసినా జిల్లా అధికారుల నుంచి స్పందన లేదు. అభిమానులు కొందరు కడప జిల్లా అధికారులను సంప్రదిస్తే నిధులు చాలవని చెప్పడమే కాక, విగ్రహాలు ప్రతిష్టించవద్దని సుప్రీంకోర్టు తాజాగా తీర్పు చెప్పిందని వాదిస్తున్నారని చెబుతున్నారు.
పుట్టపర్తి ఆవేదన
కడప పట్టణంలోని అభిమానులు, నేతలు కలిసి విరాళాలు సేకరించి విగ్రహం నెలకొల్పుతామని చెప్పినా అధికారులు లెక్క చేయడం లేదనే ఆరోపణలు వినవ స్తున్నాయి. ప్రొద్దుటూరులో కేవలం అయ్యవారి అభిమానుల వల్లనే పుట్టపర్తి సర్కిల్ పుట్టుకొచ్చిందన్న విషయాన్ని అభిమానులు ఈ సందర్భంగా గుర్తు చేస్తున్నారు. 1990 సెప్టెంబర్ 1న మరణించిన ఆ అయ్యవారిని నిత్యం స్మరించుకునేలా ఆ ఊరు మధ్యలో మొదటి వర్ధంతి నాటికే ఒక రాతి విగ్రహాన్ని అభిమానులు నెలకొల్పారు. అదే ఏడాది జనవరిలో అనంతపురంలో జరిగిన సన్మాన కార్యక్రమంలో 74 ఏళ్ల పుట్టపర్తి వారు, ‘మనం బతికి ఉన్నప్పుడే ఎవరూ పట్టించుకోవడం లేదు. ఇక మనం పోయిన తరువాత తలచుకునేవాడుంటారా’ అంటూ ఆవేదన వ్యక్తం చేశారు. అది విన్న రాజన్న కవి, జింకా సుబ్రహ్మణ్యం వంటివారు వెంటనే నడుం బిగించి, పలు సంస్మరణ కార్యక్రమాలు తలపెట్టారు. ప్రొద్దుటూరులో జరిగిన మొట్టమెదటి సంతాప సభలో 60 మంది అభిమానులు ఆత్మీయమైన అనుభూతుల్ని నెమరుకు తెచ్చుకుంటూ పరస్పరం పంచుకున్నారు. అయ్యగారి మనసు మాటలు గుర్తుకు తెచ్చుకున్న వారి జ్ఙాపకాలతో స్పందిస్తూ కామిశెట్టి సుబ్బారావు, అంబటి గంగయ్య , సదాశివశర్మలు అవసరమైన మొత్తాలు సమకూర్చి ఊరి మధ్యలో విగ్రహాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు.
ఆయన గతించి సరిగ్గా ఏడాది తిరిగొచ్చే నాటికి అన్నీ సమకూరేలా చేసి 1991 సెప్టెంబరు 20 నాడు మాజీ గవర్నర్ పెండేకంటి వెంకట సుబ్బయ్య చేతుల మీదుగా ప్రతిష్టించారు. రాయలసీమలో కక్షలు కార్పణ్యాలతో హత్యలు రక్తపాతం ఉంటుందనే జనాభిప్రాయానికి భిన్నంగా అభిమానంతో గుండెలకు హత్తుకుని ఎంతకైనా ఉద్యమిస్తారని చేసి చూపించారు. 2006లో పుట్టపర్తి అయ్యవారి విగ్రహాన్ని పెళ్లగించి ఇందిరమ్మ విగ్రహం పెడదామని తలపెట్టిన కాంగ్రెసు నేతలను ఆగ్రహావేశాలతో వెనక్కినెట్టి ఆ ప్రయత్నాన్ని విరమించేలా చేశారు. పార్టీలు సిద్ధాంతాలకు అతీతంగా అందరూ కలసి ధర్నాలు, శవయాత్రలు చేసి రాజకీయ నాయకులను సిగ్గుతో తలదించుకునేలా చేశారు. ముఖ్యమంత్రి కూడా తప్పయిందని ఒప్పుకునేదాకా ఉద్యమ ప్రకంపనలు సృష్టించారు. కడకు కాంగ్రెసు నేతలే అవసరమైనంత సొమ్మును సమకూర్చి ఏడున్నర అడుగుల కాంస్య విగ్రహాన్ని నాటి గవర్నర్ ఎన్.డి. తివారి వచ్చి ప్రతిష్టించేలా చేశారు. ఒక కవి పండితుడి విగ్రహాన్ని ఇద్దరు గవర్నర్‌లు తమ ఊరికి తరలి వచ్చి ప్రతిష్టించేలా ప్రొద్దుటూరు వాసులు చరిత్ర సృష్టిించారు.
నిధులు సరే, విధులేవీ?
సరస్వతీపుత్రుని శత జయంతిని తెలుగువారందరమూ కలిసి చేద్దామంటూ ప్రభుత్వ పెద్దలు గొప్పగా చెప్పారు కానీ, వారి మాటలు వాగాడంబరాలేనని తేలిపోయింది. ఆయన రచనలు అన్నీ మళ్లీ కొత్త సంకలనాలుగా విరివిగా అందుబాటులోకి తేవాలన్న యోచన కాగితాలు ప్రింటింగ్‌ప్రెస్‌ల మాటు నుంచి వెలుగు చూడనేలేదు. పునర్ముద్రితాల వ్యవహారాలు తెమిలినా అముద్రితాల జాబితాలు మాత్రం ఖరారు కాలేదు. గురజాడ, బోయి భీమన్న, గుర్రం జాషువాల కార్యక్రమాలపై ప్రభుత్వం వెచ్చించిన ధనంతో పోలిస్తే అయ్యవారి జమాఖర్చులు తేలిపోతున్నాయి. అనుకున్న పనులు ఎక్కడివక్కడే నలుగుతున్నాయి. అయిదు విశ్వవిద్యాలయాలలో సదస్సులు పెడదామని తీర్మానిస్తే 21 చోట్ల నిర్వహిద్దామని మరొకరు సూచించారు. తీరా ఒక్క చోట కూడా జరుపలేక పోయారు.
పెద్దాయన గళంలో వినవస్తూ కళ్ల ముందు మెదిలే ్‌శివతాండవం* రచన కూడా కొద్దిమందికే పరిమితమై పోయింది. శత జయంతుల సంవత్సరంగా తిరుమల రామచంద్ర, పుట్టపర్తి, కాళోజీల త్రయంలో చేయాలనుకున్నవి చేసినవి కూడా పొంతన లేకుండా ఉన్నాయి. సుమారు 14 భాషలలో పాండిత్యంతో 7 భాషలలో రచనలు చేసిన అయ్యవారి జీవితంలో, వ్యక్తిత్వంలో చెప్పుకోవలసినవి ఎన్నో ఉన్నాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం నుంచి చక్కని పండిత వంశ వృక్షంతో, సంపదలతో తులతూగిన పెద్దలున ్న కుటుంబంలో పుట్టి, తుంటరి పనులు, బీడీ పొగ రింగులతో సరదా తిరుగుళ్లతో పేదరికంతో గడిపిన బాల్యం నుంచి సరస్వతీపుత్రుడుగా ఎదిగే వరకు ఆయన జీవనగమనం ఎత్తు పల్లాలమయంగా, స్ఫూర్తి, ఉత్తేజం పెంచేలా సాగింది. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని, కమ్యూనిస్టు సిద్ధాంతం ప్రణాళిక, ప్రాకృత భాషలను ఆకళింపు చేసుకున్న ఆయనను ఈ తరానికి, ముందుతరాల వారికి తెలిసేలా చేయటం పాలకుల కనీస కర్తవ్యం. వారిని కూడగట్టి పదిలమైన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని అందించటం ప్రభుత్వం పని. సంగీతం, సాహిత్యం, నృత్యం సమ్మిళితమైన ్‌శివతాండవం* వంటి ఆయన రచన ప్రదర్శనలను విస్తృతంగా వేదికల పైనా, డీవీడీల ద్వారా ప్రాచుర్యంలోకి తేవటం కనీస చర్య. తపాలా బిళ్ల, శివుడి సుప్రభాతం, పెనుగొండ లక్ష్మి, మేఘదూతం వంటివి ప్రతి తెలుగువారికి తెలిసేలా చేయటం నిజమైన సంస్మరణ, నివాళి. 2014 మార్చి 28న జరిగే శతజయంతి నాటికి అన్నీ ఒనగూడేలా చేసి, అయ్యవారితో పాటు ఆయన సహచరి కనకవల్లి రచనలను, సాహితీ సేవను కూడా రాష్ట్ర ప్రజలకు తెలిసేలా చేయాలని అభిమానుల ఆకాంక్ష.

ఒకవైపు సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని స్త్రీవాద దృక్పథంతో చూస్తూనే మరొకవైపు ప్రాంతీయ సాహిత్య చైతన్యాన్ని, అంతర్జాతీయంగా వస్తున్న రాజకీయార్థిక మార్పులను అవగాహన చేసుకోవడం చూస్తే ఎప్పటికప్పుడు సమాజంతో సాహిత్యంతో కాత్యాయని విద్మహేకున్న అనుబంధం, అవగాహన అర్థమవుతుంది. సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని స్త్రీవాద దృక్పథంతో చూడడంలో వారు భారత, రామాయణాలు, సింహాసన ద్వాత్రిశతి ఇంకా కథాకావ్యాలను అధ్యయనం చేసిన పద్ధతి ప్రత్యేకంగానే ఉంది. ‘స్త్రీకి స్త్రీయే శత్రువు’ అన్న పితృస్వామిక భావజాలంను పరాస్తం చేస్తూ మహాభారతంలోని స్త్రీపర్వంను ఉదహరిస్తారు. స్త్రీల కోణం అసలు పట్టించుకోని మధ్యయుగం సాహిత్యం స్థితిగతి తేటతెల్లం చేశారు. అట్లాగే ‘మను చరిత్ర లైంగిక దృక్పథం’లోనూ పితృస్వామ్య భావజాలం ఎప్పుడూ స్త్రీ శరీరాన్ని సుఖం కోసమే వాడుకుంది తప్ప ఆమె హృదయాన్ని పట్టించుకోలేదని తెలిపారు.

తెలుగు సాహిత్య విమర్శ ప్రస్తావన వచ్చి నప్పుడు ప్రొఫెసర్ కాత్యాయనీ విద్మహేను మినహాయించి మాట్లాడలేం. దాదాపు మూడు దశాబ్దాలకు పైగా ఆమె విమర్శారంగంలో చైతన్య వంతంగా కనిపిస్తూనే ఉన్నారు. నిరంతరం అధ్యయనం, బోధన, పరిశోధనలతో పాటు వివిధ సంస్థల ద్వారా సాహిత్య సంస్కారాన్ని పెంపొందిస్తున్నారు. ఒక మాటలో చెప్పాలంటే సాహిత్య అధ్యయనం-విమర్శ వారి శ్వాస, ధ్యాస.

సాహిత్యంతో అంతగా విద్మహే జీవితం ముడిపడడానికి కారణం కేవలం ఆచార్యులుగా విద్యను బోధించడం మాత్రమే కాదు. తాను పనిచేస్తున్న బోధనా రంగంపై మక్కువను పెంచుకోవడం వెనక కుటుంబ నేపథ్యమూ ఉంది. కీ.శే. కేతవరపు రామకోటిశాస్త్రి తెలుగు సాహిత్యం పాదం ముట్టిన పండితులు, విమర్శకులు, పరిశోధకులు. తల్లి ఇందిరాదేవి సాహిత్య సంస్కారులే. తల్లిదండ్రుల పాండిత్య పటిమ, సంస్కారం విద్మహేలో కొత్తపుంతలు తొక్కింది. 12 ఏళ్ల వయస్సు నుండే సాహిత్యాధ్యయనం మక్కువతో చేసారు. ఆ కాలంలోనే తల్లి సహాయంతో వేయి పడగలు లాంటి బృహద్ నవలను చదివారు. క్రమంగా ఎం.ఏ.లో ప్రత్యేక అధ్యయనంగా నవలను ఎన్నుకోడం, పిహెచ్.డి. పరిశోధన కోసం బుచ్చిబాబు ‘చివరకు మిగిలేది’ నవలనే స్వీకరించడం వారి అధ్యయనాసక్తిని తెలుపుతుంది. నవల అనగానే ఇతివృత్తం, పాత్రలు, వాతావరణం, సంభాషణల్లాంటి రొటీన్ అంశాల జోలికి వెళ్లకుండా ‘చివరకు మిగిలేది మానసిక సామాజిక జీవన స్రవంతి నవలా విమర్శ’ అని అంశాన్ని నిర్ధారించుకొని లోతైన పరిశోధన ఆచార్య కోవెల సుప్రసన్నాచార్యుల వారి పర్యవేక్షణలో చేసారు. అప్పటికే పరిశోధకులకు మార్గదర్శనం చేయాల్సింత సత్తా ఉన్న మార్క్సిస్టు దృక్పథ నైశిత్యం కలిగిన వరవరరావు పరిచయం కూడా కాత్యాయనీ విద్మహేకు నవలను సామాజిక, రాజకీయ, మానసిక కోణాల నుండి మరింత అధ్యయనం చేయడానికి దోహదపడింది.

కాత్యాయని విమర్శ అభ్యుదయ దృక్పథం, మార్క్సిస్టు భావజాలం నుండి రూపుదిద్దుకుంది. వారి వ్యాసాలలో ఈ ధోరణుల తాత్విక పరిమళమే ఉంటుంది. ఈ దృక్పథ నిబద్ధురాలు కనకనే తెలుగు సాహిత్యా విమర్శ వ్యక్తిగత స్థాయికి వెళ్లిన కాలంలోను వారు అకాడమిక్ విమర్శకే ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఇలాంటి ఆరోగ్యకరమైన విమర్శ చేశారు కనకనే నిరంతరం అధ్యయన, విమర్శ, పరిశోధక రంగాల్లో చైతన్యవంతంగా ఉండగలిగారు. కాలక్రమంలో సామాజిక పరిణామాలు, సాహిత్య పరిస్థితులూ మారుతూ వచ్చాయి. ఆ మార్పులను నిశితంగా గమనిస్తూ తన విమర్శా కోణాలను విస్తరించుకున్నారు.

1980 నుండి తెలుగునాట స్త్రీవాద సాహిత్యం స్పృహ పెరిగింది. రంగనాయకమ్మ, అబ్బూరి ఛాయాదేవి, ఓల్గా లాంటి రచయితలు ఇందుకు దోహదపడ్డారు. రంగనాయకమ్మ స్వీట్ హోమ్ నవలాధ్యయనంతో కాత్యాయని స్త్రీవాద స్పృహను పెంచుకున్నారు. అట్లాగే వారు రాసిన ‘పెళ్లానికి ప్రేమలేఖ’ కథ విశ్లేషణతో స్త్రీవాద సాహిత్య విమర్శకు దారులు వేసుకున్నారు. రోజు రోజుకు అధ్యయనం, విమర్శ, పరిశోధనలో పరిణతి సాధించినా కొద్దీ తన కార్యరంగాన్ని సామాజిక కోణంలోకి మళ్లించారు. స్త్రీజనాభ్యుదయ సంస్థను ఏర్పాటు చేసి స్త్రీల సమస్యలను సామాజిక అవగాహనతో చూడడం ఎలాగో తాను గుర్తిస్తూ తోటి స్త్రీలకు చెప్పడం ప్రారంభించారు. అంటే రచయితగా వారెప్పుడూ దంతపు శిఖరాలపై కూర్చోలేదు. సామాన్య స్త్రీల స్థితిగతులను మధ్యతరగతిలోని డాంబికాన్ని అర్థం చేసికోవాలంటే తప్పకుండా సంస్థల నిర్మాణం జరగాలని గుర్తించారు.

అందుకోసం క్షేత్రస్థాయికి వెళ్లి అన్ని తరగతుల స్త్రీల స్థితిగతులను అధ్యయనం చేయడానికి మేధోపరమైన కృషి చేసారు. ఇందుకు వారి సహచర స్త్రీవాదులు దోహదపడ్డారు. కాత్యాయనీ గారిది అంతర్లీనమైన సాహిత్య కృషి కాదు. బహిర్ముఖీనమైనది. సామూహిక కృషి ఎప్పుడూ కొత్త అంచనాలకు అధ్యయనాలకు దారులు వేస్తుందని వారు బలంగా విశ్వసిస్తారు. తన సమాన స్థాయి వ్యక్తులతో ఎట్లా కార్యరంగంలోకి దూకుతారో, తన విద్యార్థులతోను అంతే ఉత్సాహంతో కలిసి పనిచేయడం ఆమెలోని మంచి లక్షణం. అంటే నేర్పడం, నేర్చుకోవడం ఎప్పుడూ ఇష్టపడతారు వారు. తన పరిశోధక విద్యార్థి మార్క యాదయ్యతో కలిసి ‘రావిశాస్త్రి సాహిత్య దృక్పథం’ గ్రంథం రాసారు. దృక్పథ సామ్యం కలిగిన కందాళ శోభ, తోట జ్యోతిరాణిలతో కలిసి మహిళా జీవన సమస్యలపై గ్రంథం రాసా రు. ‘ప్రపంచీకరణ ప్రతిఫలనాలు, ప్రభావాలు’ జ్యోతిరాణితో కలిసి రాసి ప్రచురించారు. అట్లాగే స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశం-స్త్రీల స్థితిగతులపై జ్యోతిరాణి, బుర్రా రాములుతో కలిసి రాసిన గ్రంథాల వల్ల వారు ఇతరులతో కలిసి పనిచేయడంలోని తత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఒకవైపు సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని స్త్రీవాద దృక్పథంతో చూస్తూనే మరొకవైపు ప్రాంతీయ సాహిత్య చైతన్యాన్ని, అంతర్జాతీయంగా వస్తున్న రాజకీయార్థిక మార్పులను అవగాహన చేసుకోవడం చూస్తే ఎప్పటికప్పుడు సమాజంతో సాహిత్యంతో వారికున్న అనుబంధం, అవగాహన అర్థమవుతుంది.

సంప్రదాయ సాహిత్యాన్ని స్త్రీవాద దృక్పథంతో చూడడం లో వారు భారత, రామాయణాలు, సింహాసన ద్వాత్రిశతి ఇంకా కథాకావ్యాలను అధ్యయనం చేసిన పద్ధతి ప్రత్యేకంగానే ఉంది. ‘స్త్రీకి స్త్రీయే శత్రువు’ అన్న పితృస్వామిక భావజాలంను పరాస్తం చేస్తూ మహాభారతంలోని స్త్రీపర్వంను ఉదహరిస్తారు. కురుక్షేత్ర యుద్ధం తరువాత భర్తలను కోల్పోయిన తన కోడళ్ల భవిష్యత్తును తల్చుకొన్న గాంధారి దుఃఖా న్ని ఉదాహరణగా తీసుకొని స్త్రీకి స్త్రీయే శత్రువు అన్న ఉక్తి తప్పని కాత్యాయనీ స్త్రీవాద కోణం నుండి రుజువు చేసారు.

మహాభారతంలోని యాభై పెళ్ళిళ్ళను ఒక ప్రత్యేక దృష్టితో అధ్యయనం చేసిన వీరు ఈ పెళ్ళిళ్ళ ప్రయోజనాలను బహిర్గతం చేశారు. ప్రేమ, స్నేహం కోసం పెళ్ళిళ్ళు, ధర్మం, దాంపత్యం కోసం, ఆస్తి, సంతానం కోసం పెళ్ళిళ్ళున్నాయని, వీటన్నింటినీ పితృస్వామిక, భూస్వామ్య భావజాలం నుండి చూడాలని నిర్ధారించారు. స్త్రీల కోణం అసలు పట్టించుకోని మధ్యయుగం సాహిత్యం స్థితిగతి తేటతెల్లం చేశారు. అట్లాగే ‘మను చరిత్ర లైంగిక దృక్పథం’లోనూ పితృస్వామ్య భావజాలం ఎప్పుడూ స్త్రీ శరీరాన్ని సుఖం కోసమే వాడుకుంది తప్ప ఆమె హృదయాన్ని పట్టించుకోలేదని తెలిపారు.

కాత్యాయనీ విద్మహే స్త్రీవాద సాహిత్య కృషి 1980లో స్పృహగా ప్రారంభమై, చైతన్యం పొంది క్రమంగా ఉద్యమ రూపంలోకి మారింది. నేడు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందే శిఖరాగ్ర స్థాయికి చేరుకుంది. ‘సాహిత్యాకాశంలో సగం -స్త్రీల కవిత్వం-కథ-అస్తిత్వ చైతన్యం’ గ్రంథంకు పురస్కారం లభించడం ముదావహం. ఈ గ్రంథంలో స్త్రీవాద సాహిత్య విమర్శలో కాత్యాయని విమర్శా పరిణతి కన్పిస్తుంది. దీనికంటేముందే 2006లో ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం స్త్రీవాద భూమికను అచ్చువేసిన భావజాల వ్యాప్తికి ఈ గ్రంథం పనికొచ్చింది గాని, సాహిత్యాకాశంలో సగం మాత్రం అకడమిక్ విమర్శాస్థాయిలో అత్యున్నతంగా ఎదిగి ఉంది. స్త్రీవాద సాహిత్యాన్ని విలువ కట్టడానికి ఒక నమూనాగా నిలుస్తుంది. మూడు భాగాలుగా ఉన్న ఈ గ్రంథంలో, మొదటిది స్త్రీల సాహిత్య అధ్యయన పద్ధతి-పరిణామం, రెండోది స్త్రీల కవిత్వం, మూడోది స్త్రీల కథ. దీనిలోని 28 వ్యాసాలు వివిధ సందర్భాల్లో రాసినవే అయినా వీటికి ఏకసూత్రత ఉంది. స్త్రీవాద సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోడానికి కావలసిన పరికరాలను మొదటి భాగంలో ఇచ్చారు. అవి:
1. స్త్రీలు ఎంత సాహిత్యాన్ని సృష్టించారని కానీ, ఎంత సమర్థవంతంగా, శిల్పారామంగా వ్రాశారని కానీ నిర్ధారిత సంప్రదాయ సాహిత్య విలువలతో అంచనావేయడం కాక అంతకంటే ముఖ్యంగా అసలు వారేం రాశారో, ఎందుకు రాశారో, ఎందుకు రాయలేకపోయారో కూడా తెలుసు కోవాలి.

2. స్త్రీలు తక్కువగా రాయడాన్ని గానీ, రాసినదాని సాహిత్య స్థాయి తక్కువ ఉండడాన్ని గానీ సర్వస్వతంత్ర అంశాలుగా పరిగణించి తిరస్కరించడం కాక పితృస్వామిక అధికార సంబంధాలలో వివక్షకు, అణచివేతకు గురయిన సామాజిక వర్గం సృష్టించిన సాహిత్యంగా దాని ప్రత్యేకతను గుర్తించి నిరూపించాలి.
3. స్త్రీల సాహిత్యాన్ని విలువ కట్టడంలో ఆ సాహిత్యం వచ్చిన కాలం నాటి మొత్తం సమాజపు స్థితి అందులో స్త్రీలకున్న అవకాశాలు, ఆ అవకాశాల నుండి వాళ్లు పొందిన చైతన్య స్థాయి ప్రాతిపదికలు కావాలి. ఆ రచనలు ఏ సామాజిక భావ సంఘర్షణలో భాగమో ఆలోచించినప్పుడు స్త్రీలు ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించి సాహిత్య సృజన చేసారో అర్థమవుతుంది.

-అంటూ స్త్రీల అధ్యయనాన్ని నిర్దిష్టత వైపుకు మళ్లించాల్సిన అవసరం ఉందని భావించారు. స్త్రీల సాహిత్యం అధ్యయనం చేయడానికి సిద్ధాంతం-పద్ధతిని సూచించారు. సిద్ధాంతమంటే దృక్పథమని, పద్ధతి అంటే నిర్దిష్టతకు సంబంధించిందని వివరించారు. వీరు మాత్రం మార్క్సిస్టు రాజకీయ ఆర్థిక శాస్త్ర దృక్పథం నుండి స్త్రీవాద సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేసారు.

స్వాతంత్య్రానికి పూర్వం స్త్రీల కవిత్వం, సావిత్రి సాహిత్య జీవితం, నిర్మల, భవానీదేవీ రేవతీదేవి, మహె జబీన్ కవిత్వాలను విశ్లేషించారు. రంగనాయకమ్మ కథలు, సత్యవతి కథలు, రుక్మిణి కథలు, ద్వివేదుల విశాలాక్షి కథలు, జలంధర కథలను కాత్యాయని ఈ గ్రంథంలో విశ్లేషించారు. విప్లవోద్యమ కథ- తెలంగాణ రచయిత్రుల కథలను కూడా వారిదైన మార్గంలో విమర్శించారు.

విమర్శలో ఒక పద్ధతిని, క్రమశిక్షణని, ప్రామాణికతను పాటించే కాత్యాయని విశ్వవిద్యాలయాల్లో స్త్రీవాద సాహి త్యం, మహిళా సాహిత్య అధ్యయనానికి కావలసిన పాఠ్యాంశాలను రూపొందించడంలోను నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. ఈ తరం సాహితీ పాఠకులకు సామాజిక అవగాహన, రాజకీయ దృక్పథం ఉంటే తప్ప సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోలేరని వారి విమర్శను చదివితే తెలుస్తుంది.
మొత్తానికి స్త్రీవాద సాహిత్య విమర్శకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం సాధించి పెట్టిన ప్రొఫెసర్ కాత్యాయనీ విద్మహేకు శుభాకాంక్షలు.
-ప్రొ.బన్న అయిలయ్య
99491 06968

‘సాహిత్యాకాశంలో సగం’ స్త్రీకి దక్కడానికి నిరంతరంగా సాధన చేస్తున్న విమర్శకురాలు కాత్యాయనీ విద్మహే! నిశితమైన దృక్కోణం, కఠోర పరిశ్రమ ఆమె కృషికి సాహిత్య పాఠకులలో విశిష్టమైన గుర్తింపు నిచ్చాయి. ఈ ఏడు ఆమె విమర్శా గ్రంథానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు ప్రకటించిన సందర్భంగా ప్రత్యేక ఇంటర్వ్యూ…

ఏ సాహిత్య విమర్శ రంగంలో స్త్రీలకు గుర్తింపు ఎలా ఉన్నదని అనుకుంటున్నారు, మేధా వ్యాపారమైన విమర్శను మహిళలు చేయగలరని, రాణించగలరని తెలుగు సాహిత్య లోకం నమ్ముతుందా?
– ఏ రంగంలోనైనా స్త్రీలు చేస్తున్న పనిని మనుషులు చేస్తున్న పనిగా గుర్తించే సంస్కారం పెరగాలని కోరుకుంటా. స్త్రీలకు ఆలోచించే మెదడు ఉందన్న స్పృహ ఉండాలి కదా, అంగీకరించాలంటే. మేధో వ్యాపారమయిన పనులు స్త్రీలు ఎంతో సమర్ధవంతంగా చేయగలరని అంతర్జాతీయంగా రుజువవుతున్న వర్తమానం ఒక వైపు కనపడుతున్నా, తెలుగు సాహిత్య లోకం మహిళలు విమర్శ చేయలేరని అనుకుంటే అంతకన్నా వెనకబాటుతనం మరొకటి లేదు. ఎన్నో విషయాలలో ముందున్న తెలుగు జాతి స్త్రీల మేధా వ్యాపారం గురించి కూడా గౌరవకరంగానే ప్రవర్తిస్తుందని స్త్రీలు నమ్ముతున్నారు. ఇప్పుడు మనం శ్రద్ధ పెట్టాల్సింది, స్త్రీల మేధో వికాసానికి అనుకూలమైన ప్రజాస్వామిక వాతావరణం కల్పించడం మీదే.

మీ పూర్వ స్త్రీ విమర్శకులలో మీరెవరిని ఇష్టపడతారు?
– విమర్శ వ్యాసం రాసింది ఒక్కటే అయినా బెంగుళూరు నాగరత్నమ్మ పరిశీలనా శక్తి, పదును నాకు నచ్చిన అంశాలు.
యశోదారెడ్డి, నాయని కృష్ణకుమారి మా తరానికి ఒక నమూనా. ఓల్గా, మృణాళిని విమర్శలు ఇష్టపడతాను.

స్త్రీవాదాన్ని ఒకానొక అస్తిత్వ సిద్ధాంతంగా భావిస్తారా? లేక, ప్రపంచాన్నంతా వ్యాఖ్యానించగల సమగ్ర రాజకీయ సిద్ధాంతంగా దాన్ని భావిస్తారా?
– స్త్రీవాదం కేవలం అస్తిత్వ సిద్ధాంతం మాత్రమే అనుకోను. అనేక ప్రాపంచిక విషయాలను, అధికార రాజకీయాలను అర్థం చేసుకొనటానికి స్త్రీవాద తత్వశాస్త్రం ఉపకరిస్తుందని భావిస్తాను.
మీరు స్త్రీవాద విమర్శ జెండర్ ప్రాథమిక/స్థూల స్వభావానికి పరిమితమై చేశారా, లేక స్త్రీవాదం ప్రత్యేకంగా ఆవిష్కరించిన సిద్ధాంత పరికరాలను ఉపయోగించి చేశారా?
– రెండింటిని ఉపయోగించుకున్నా. మార్క్సిస్ట్ సిద్ధాంత పరికరాలు, వాచక విమర్శ వంటి సాధారణ విమర్శ విధానాలు…. ఏవి అవసరమనుకొంటే అవన్నీ వాడుకుంటాను. కవిత్వం, కథ దేనినయినా మొదటినుండి అది ఏ భావాన్ని అంచలంచలుగా నిర్మించుకుంటూ పోతున్నదో గుర్తించటం విమర్శలో ప్రాథమిక అంశంగా ఉండాలి. స్త్రీవాద విమర్శకు అది మరీ ముఖ్యం.

ప్రాచీన తెలుగు సాహిత్యాన్ని కూడా మీరు స్త్రీవాద కోణం నుంచి పరిశీలించారు. అటువంటి విమర్శ ప్రధానంగా స్త్రీ రచనలు లేదా స్త్రీ పాత్రలు వీటిని పరిశీలించడంగా ఉంటుంది. సాహిత్యాన్ని మొత్తంగా స్త్రీ దృష్టి నుంచి అంచనా వేయాల్సిన అవసరం లేదంటారా? అలాగే ఆధునిక సాహిత్యంలో కూడా ప్రతి వాదం నుంచి వచ్చిన సాహిత్యాన్ని, తిరిగి స్త్రీకోణం నుంచి మదింపు జరగాలి కదా…
– ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని స్త్రీవాద దృక్పథంతో పరిశీలించటం స్త్రీల రచనలకు స్త్రీ పాత్రల పరామర్శకు మాత్రమే పరిమితం కాదు. స్త్రీల రచనలలో స్త్రీలకే ప్రత్యేకమైన భావోద్వేగాలు, బాధలు, భయా లు కోపాలు, నిరసనలు నిష్ఠూరాలు ఎలా ప్రతిఫలించాయో, అవి రచయిత్రుల సాంఘిక సాం స్కృతిక స్థాయికి ఎలా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాయో నిర్ధారించటం ముఖ్యం. స్త్రీ పాత్రల పరిశీలన వాళ్ల గుణ శీలాలను, ప్రవర్తన రీతులను గుర్తించి చెప్పటానికే కాక వాటినలా నిర్ధారించిన పితృస్వామిక రాజకీయాలను విశ్లేషించటానికి ఉపయోగపడాలి. అందువల్ల ప్రాచీన ఆర్వాచీన సాహిత్యాలను, స్త్రీ పురుష రచనలను అన్నిటిని స్త్రీ కోణం నుండి కావచ్చు, స్త్రీవాద దృక్పథం నుండి కావచ్చు… అంచనా వేయాల్సిందే. యిక ఏ వాదం నుండి వచ్చిన సాహిత్యాన్నయినా స్త్రీ కోణంతో స్త్రీల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా పునర్ మూల్యాంకనం చేయవలసిందే. ఆ పని ఇంకా సరిగా మొదలు కాలేదు. ఆ పని జరగటానికి అవసరమైన వస్తుగత దృష్టికోణంతో పాటు సహనం సంయమనం మన సంస్కారంలో భాగం కావాలి.

స్త్రీవాద విమర్శ లేదా సాహిత్యం కూడా ఇతర అస్తిత్వ వాదనల నుంచి నేర్చుకోవాలి కదా?
– తప్పకుండా..! స్త్రీవాద విమర్శ లేదా సాహిత్యం ఇతర అస్తిత్వ వాదాల నుంచి నేర్చుకోవలసినది తప్పక నేర్చుకోవలసిందే, నేర్చుకుంటున్నది కూడా. ఏ వాదమైనా ఒక నిర్దిష్ట జీవితానుభవం నుండి వచ్చేదే, అనుభవాలను పంచుకొనటం మన జీవితాలను విస్తృత పరుస్తుంది. మనలను మానవీయం చేస్తుంది. మార్క్సిజం నుండి స్త్రీవాదం, స్త్రీవాదం నుండి దళితవాదం… వాటినుండి మైనారిటివాదం.. ప్రాంతీయవాదం… ఆయా సందర్భాలలో అవి పెట్టే డిమాండ్లను పట్టి.. మిగిలినవి.. తగిన సవరణలతో సర్దుబాట్లతో ఒకదానినొకటి మార్చుకుంటూ అభివృద్ధి ముఖంగా సాగాలి. వీటి మధ్య వైరుధ్యాలు ఉండవచ్చు కానీ, అవి శత్రు వైరుధ్యాలు మాత్రం కాదు.

స్త్రీవాద దృష్టి నుంచి సాహిత్య చరిత్రను పునర్నిర్మించే సంకల్పం ఉందా?
– ముందు స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర రాయాలి. 1950 వరకు రచనలు చేసిన స్త్రీలు 500కు పైగా ఉన్నారు. వాళ్లకు తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో చోటే దొరకలేదు. అందువల్ల అప్పటి నుండి ఇప్పటి వరకు స్త్రీల సాహిత్యం సేకరించే పని పెట్టుకున్నాను. సమగ్ర స్త్రీల సాహిత్య చరిత్ర రచన తరువాత స్త్రీవాద దృష్టి నుండి తెలుగు సాహిత్య చరిత్రను పునర్నిర్మించే పని.
(ఇంటర్వ్యూ: వివిధ)

‘పల్లె కన్నీరు పెడుతుందో.. కనిపించని కుట్రల.. నా తల్లి బందీ అవుతుందో… కనిపించని కుట్రల’ అని పల్లెటూళ్ల మీద జరుగుతున్న దుర్మార్గాలను పదేళ్లనాడే హెచ్చరించిన ప్రజాకవి గోరటి వెంకన్న. ‘మా ఊరి జీవితమే నా పాటల్లో కనిపిస్తుంది’ అని మురిసిపోతూ తన సొంతూరు గౌరారం గురించి ఆయన చెబుతున్న ముచ్చట్లే ఈ వారం ‘మా ఊరు’

మాది మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా అని చెప్పగానే, పొట్ట చేతబట్టుకొని ఇతర ప్రాంతాలకు వలస పోయే కూలినాలి జనాల దృశ్యమే కళ్ల ముందు మెదులుతుంది అందరికీ. కాని మా ఊరి చిత్రం దానికి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఊరి చుట్టూ తోటలు, పచ్చని పంట పొలాలతో కళకళలాడుతూ కనిపిస్తుంది. ఊరి ప్రజలందరూ ఆత్మవిశ్వాసంతో ఉంటారు. ఎందుకంటే మా ఊళ్లో దళితులు మొదలుకొని అగ్రహారీకుల వరకూ అందరికీ తక్కువలో తక్కువ ఐదెకరాల భూమి ఉంది. అందరూ మధ్యతరగతి రైతులే. మిగిలిన ఊళ్లలో పశుసంపద తగ్గిపోతోందని వింటాంగానీ, మా ఊళ్లో ఇప్పటికీ పశువులు ఎక్కువే. వీటన్నిటితో స్వయంపోషకంగా ఉండే మా ఊరికి నేనే కాదు, ఎవరూ ఏమీ చెయ్యాల్సిన అవసరం లేదు.
ఎంత గొప్పో
మా మండల కేంద్రం తెలకపల్లి ‘తెలకడు’ అనే దళిత శివయోగి పేరు మీద ఏర్పడింది. ఇక మా ఊరు శ్రీశైలానికి వతన్. అంటే పంట నుంచి కొంత భాగం ఆ దేవాలయానికి పంపుతామన్న మాట. ఊరికి పడమరగా ‘ప్రమీలార్జునీయం’ రాసిన రాఘవశర్మ పూర్వీకులు ఉంటారు. తూర్పున ఒక వేదపాఠశాల ఉండేదని పరిశోధనల్లో తేలింది. మా ఊళ్లో నర్సింహావధాని అని దేశంలోనే గొప్ప తర్క పండితుడు ఉండేవారట. ఈశాన్యాన మేలబాయి, తూర్పున ఏనుగోళ్ల కంచెం, వాయవ్యానికి జైన గుట్ట (దీన్ని ఇప్పుడు అందరూ జన్నాయిగుట్ట అంటున్నారు) ఉత్తరానికి రామగిరిగుట్ట, దుందుభి నది ఉన్నాయి. తాపీ ధర్మారావు రాసిన ‘దేవాలయాల మీద బూతుబొమ్మలెందుకు’ పుస్తకం మీద శిల్పం బొమ్మ ఉంటుంది కదా, అది మాకు సమీపంలోని మామిళ్లపల్లిలోని దేవాలయం మీద ఉండే శిల్పమే. మాది చాలా విశిష్టమైన ఊరు. కలహం అనేది మా ఊళ్లో ‘ఏక్ దిన్‌కా సుల్తాన్’. అంటే ఇలా వచ్చి అలా పోయేదే తప్ప, కర్రలెత్తి మా ఊరివాళ్లు కొట్టుకోవడం మాకు తెలియనే తెలియదు.
కాసుల్లేకున్నా కష్టం తెలియదు
తెలంగాణలోని చాలా గ్రామాల్లో దొరల పెత్తనం ఉండేది కాని మా ఊళ్లో అలాంటివేం లేవు. మా ఊరిపెద్ద బాల్‌రెడ్డి గాంధేయవాది. మద్యమాంసాలకు దూరం. గ్రామస్థులు మద్యపానం జోలికి పోకూడదని, పిల్లలందరూ బడికి వెళ్లి చదువుకోవాలని ప్రోత్సహించేవారాయన. మా నాన్న పేరు నర్సింహ. శుచి, శుభ్రత, శ్రమ, సత్యసంధత వంటి ఎన్నో మంచి లక్షణాలతో శ్రీరామచంద్రుడికి మారుపేరుగా ఉండేవారు. అవే మాకూ నేర్పించారు. మా అమ్మ ఈరమ్మదీ మా ఊరే. నేను పుట్టేనాటికి మా నాన్నకు రెండెకరాల భూమి ఉండేదట. మా తల్లిదండ్రులిద్దరూ శ్రమించి దాన్ని ఎనిమిది ఎకరాలు చేశారు. మా ఇంట్లో కుండల్లో జొన్నలు, రాగులు.. గింజలన్నీ ఉండేవి. మా పొలంలోనే కూరగాయలు పండేవి. ఇంటి వెనక పెరట్లో చిక్కుడులాంటి తీగ జాతి, పాడి ఉండేది. దాంతో మేం అన్నవస్త్రాలకు లోటు లేకుండా జీవించేవాళ్లం. కడుపు నిండా తినడానికి కటకటపడేంత పేద కుటుంబమేం కాదు. అలాగని చేతిలో కాసులాడేవి కాదుగాని, మమ్మల్ని కష్టం తెలియకుండా పెంచాలని తపన పడేవారు మా అమ్మానాన్నా. నాకొక తమ్ముడు, ఇద్దరు చెల్లెళ్లు.
ఇల్లే గుడి
చెన్నదాసు అనే యోగి మా ప్రాంతంలో తిరుగుతూ మా నాన్న తరంలో సాలె, మాల, మాదిగలందరికీ అష్టాక్షరి మంత్రోపదేశం చేశారట. దానివల్ల ఎక్కువమందికి ఇల్లు, పరిసరాలు శుభ్రంగా ఉంచుకోవడం, ఉదయాన్నే స్నానం చేసి పూజ చెయ్యడం అన్నీ అలవడ్డాయి. ఎవరి ఇల్లే వారికి ఆలయమయ్యింది గనక ఊళ్లోని ఇతర దేవాలయాలకు వెళ్లే అవసరం పడలేదు మాకు. చేతి నిండా ఎవరి పని వారికున్నప్పుడు కులంతో పనేముంది? కులం పేరుతో ఎక్కువతక్కువలు మా ఊళ్లో ఎప్పుడూ లేవు. ‘ఏం రెడ్డీ..’ ‘ఏం వెంకన్నా’ అనుకోవడమే తప్ప, ఎవరూ ఎవర్నీ ‘అరే, ఒరే’ అనడం లేదు. పైగా అందరూ వరసలతో పిలుచుకునేవారు.
ఆ వారసత్వమే
కొంత ఎర్రనేల, మరికొంత రేగడి భూమి – వీటితో వైవిధ్యంగా ఉండే నేల మాది. తెలంగాణలో ఆంధ్రా ప్రాంతంలాగా పంటలు పండే ఊరు గౌరారం. అందువల్ల చిన్నప్పట్నుంచీ నేను పెద్దయ్యాక మంచి వ్యవసాయదారుణ్ని అవాలనుకునేవాణ్ని. భవిష్యత్తు అంటే పంచె కట్టి, ములుగర్ర చేత పట్టి ఎడ్లబండిని అదిలించుకుంటూ పొలానికెళ్లే దృశ్యమే నా కళ్లముందు మెదిలేది. మా నాన్న మాత్రం మేం బాగా చదువుకోవాలనుకునేవాడు. అందుకే నాకు పొలం పనులేవీ చెప్పేవాడు కాదు. నిజానికి జీతగాడిగా పెట్టేస్తే రోజుకు కుండెడు వడ్లు వచ్చేవి. కాని అలా చెయ్యకుండా, ఎదురు ఖర్చు పెట్టి బిడ్డలను చదివించాడు. అప్పుడప్పుడు మేకలు కాయడం తప్పితే నేనేమీ చేసేవాణ్ని కాదు. మా నాన్నకు పది యక్షగానాలు, కనీసం ఐదు శతకాలు, ఇతరత్రా పద్యాలు, వందకు పైగా జానపద గేయాలు – అవన్నీ నోటికి వచ్చు. ఏదైనా ఒకసారి వింటే చాలు, ఆయనకు నోటికి వచ్చేసేది. మా అమ్మానాన్నలు ఏ మాట చెప్పాలన్నా దాన్ని ఒక సామెతగానో, పద్యంగానో… చాలా కవితాత్మకంగా చెప్పేవారు. రోజువారీ మామూలు సంభాషణల్లో సైతం ఎంతో సంస్కృతి, కవిత్వం ఉట్టిపడుతూ ఉండేవి. వాళ్ల నుంచే పాట నాకు వారసత్వంగా వచ్చింది.
ఊరంటే బెంగ
మా ఊరి దగ్గరున్న దుందుభి వాగు అపర గోదావరి. వానాకాలం మొదలవక ముందే, ఆశ్లేష కార్తె నుంచే అవతలి ఇవతలి ఒడ్డులను ఒరిసి పారేది. అటూఇటూ మనుషుల రాకపోకలకు వీలయ్యేదే కాదు. అందువల్ల నన్ను మూడో తరగతి తర్వాత అవతలి ఒడ్డున ఉన్న రఘురాంపల్లి గ్రామంలో హాస్టల్లో వేశారు. మా ఊళ్లో స్వేచ్ఛగా, ఆరోగ్యంగా పెరిగిన నేను అక్కడ అపరిశుభ్రమైన వాతావరణంలో ఉండలేకపోయేవాణ్ని. గోడలు, పక్కబట్టల నుంచి వచ్చే ముక్కవాసనకు భరించలేక పోయేవాణ్ని. దానికి తోడు కొట్టితిట్టి పని చేయించే మాస్టర్ల వల్ల చదువంటే విరక్తి కలిగింది. గడ్డివాముల్లో దాక్కునేవాణ్ని. దెయ్యం పట్టిందని ఊగిపోతూ బడికెళ్లడాన్ని తప్పించుకునేవాణ్ని. హాస్టల్లో ఉన్నప్పుడు వానాకాలంలో పొంగే వాగును చూస్తే మా ఊరికి వెళ్లలేమనే బెంగ కలిగేది. ముఖ్యంగా సాయంత్రం పూట వాన కురుస్తున్నప్పుడు ఊరి మీద బెంగ ఇంకా ఎక్కువయి ఏడ్చేసేవాణ్ని. కొట్టితిట్టినవాళ్లే కాదు, నా జీవితాన్ని ప్రభావితం చేసి, చదువు పట్ల ఆసక్తిని కలిగించిన మాస్టార్లూ మా పల్లెలోనే ఎదురయ్యారు నాకు. వెంకటరెడ్డి, గోవర్థనరెడ్డి వంటి ఉపాధ్యాయులు గ్రామీణ విద్యార్థుల పట్ల పెట్టిన శ్రద్ధను మాటల్లో చెప్పలే ను.
ఎన్ని స్వరాలో…
ఇంకా తెల్లవారక ముందు, మూడున్నర గంటల సమయానికే మోట కొట్టే శబ్దాలు వినిపించేవి. వాటితో పాటు పాటలు, జారే నీళ్ల చప్పుడు, ఎద్దుల గిట్టల సవ్వడి – ఇవన్నీ చెవుల్లో దూరి గిలి పెట్టేవి. తెలవారుతూనే యోగి కీర్తనలు, భజనలు వినిపించేవి. తర్వాత రోజంతా బాలసంతులు, వీధి భాగవతులు, బుడబుడక్కలవాళ్లు – ఇలా ఎవరోఒకరు వస్తూనే ఉండేవారు. వాళ్లందరి నుంచీ పాటలు వినిపిస్తూనే ఉండేవి. ఇక సాయంత్రం మళ్లీ భజనలు, మేళాలు జరుగుతూ ఉండేవి. ఆలోచిస్తే, మా ఊరివాళ్లు అన్నం తినికాదు, ఆటపాటలతో బతికారు అనిపిస్తుంది. ఆత్మానందాన్ని శారీరక బలంగా మార్చుకుని జీవించారు వాళ్లు. ఆ పల్లెటూరి జీవనశైలి రాగమై నా పాటల్లోకి ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. నా పాటల్లో కనిపించేది నేను అనుభవించిన జీవితం కాదు. మా ఊళ్లో నేను చూసిన జీవితం. సాంస్కృతికంగా ఇంత బలమైన ప్రభావాలు ఉండటం వల్ల చిన్నప్పుడు సినిమాల ప్రభావం తక్కువ మాపైన. దగ్గర్లో ఉన్న కల్వకుర్తి, నాగర్‌కర్నూల్ వంటి పట్టణాల్లో కొత్త సినిమాలు విడుదలైన విషయాన్ని ఇక్కడ బళ్ల మీద తిరుగుతూ చెప్పేవారు. నాకు తెలియక ఆ బండిలోనే సినిమా చూపిస్తారని అనుకునేవాణ్ని చాలారోజులు. నేను చూసిన తొలి సినిమా ‘వీరాంజనేయ యుద్ధం’ అని గుర్తు.
పొలాలు అమ్మనివ్వరు
ప్రస్తుతం మా ఊళ్లో రెండువేల జనాభా ఉంటుంది. ఎలాంటి పరిస్థితుల్లోనూ పొలం అమ్మడానికి ఒప్పుకోరు ఎవ్వరూ. ఎవరైనా పొలం అమ్ముతున్నారని, లేదా కొంటున్నారని తెలిస్తే దాన్ని ఆపడానికి పోటీలు పడి రేటు అమాంతం పెంచేస్తారు! ఇప్పటికీ మాది ఉమ్మడి కుటుంబమే. పండుగపబ్బాలన్నీ కలిసే చేసుకుంటాం. మా ఊళ్లో మొట్టమొదటి పీజీ నేనే. నేను చదవడం చూసి స్ఫూర్తి పొంది తర్వాత మా ఊరి నుంచి చాలామంది పిల్లలు చదువుకున్నారు. పెద్దపెద్ద ఉద్యోగాల్లో స్థిరపడ్డారు. అదే నేను మా ఊరికి చేసిన మేలు.
తోటలు, పండగలు
మా ఊరి చుట్టూ తోటలే. జామ, మామిడి… వంటి పళ్ల తోటల్లో పడి తిరగడమే మా పని. ఆ పళ్లన్నీ తినడం కాకుండా, ఊరి సమీపంలో ఉన్న గుట్టలన్నీ ఎక్కి అక్కడ దొరికే రేగు, కలిమి, బలుసు పళ్లు కూడా ఏరుకుని తినేవాళ్లం. వాగులో చేపలు పట్టి కాల్చుకుని తినేవాళ్లం. పండగల్లో సంక్రాంతి అంటే ఇష్టంగా ఉండేది. ఆ సమయంలో ఎడ్ల బళ్లకు రంగులద్ది, అలంకరించి ఊరేగించేవారు. దసరా వచ్చినప్పుడు జమ్మిచెట్టును చూడటానికి ఊరు బయటకు వెళ్లటం… అదంతా సరదాగా అనిపించేది. ఇక మృగశిర కార్తెల్లో, ఉగాదినాడు ‘ఆగిది’ చేసేవారు. అంటే వ్యవసాయప్పనులకు అది ప్రారంభం అన్నమాట. మా చిన్నప్పుడు వినాయకచవితి మరీ అంత గొప్పగా చేసేవాళ్లం కాదు.

అలా చూసి ఏడ్చాను..
ఒకరి ముందు చెయ్యి చాపకుండా, ఇచ్చినా తీసుకోకుండా గౌరవంగా బతికిన మా నాన్న ఒకసారి కరువును తట్టుకోలేక హైదరాబాద్‌లో పనికి వెళ్లాడు. అక్కడ బట్టలన్నీ మట్టి కొట్టుకుపోయి, తలెత్తకుండా పనిచేస్తుంటే చూసి తట్టుకోలేకపోయి ఏడ్చేశాను.
– అరుణ పప్పు
ఫోటోలు : లవకుమార్, ఎండి యూసఫ్

ఇరవయ్యో శతాబ్దిలో తెలుగు పత్రికా రచనకు విద్వత్ సౌరభాలు సమకూర్చిన పాత్రికేయులలో తిరుమల రామచంద్ర అగ్రగణ్యులు. జీవనయాత్రలో ‘హంపి నుంచి హరప్పాదాకా’ సాగిన రామచంద్ర తెలుగు ‘నుడి-నానుడి’ని సుబోధకం చేసిన విద్వన్మణి.

తెలుగు సాహిత్యం, పత్రికా రంగాల్లో ప్రాతఃస్మరణీయుడు తిరుమల రామచంద్ర. ప్రాకృత, సంస్కృతాంధ్ర సారస్వతాలలో నిష్ణాతునిగా, ద్రావిడ భాషల పరిశోధకునిగా విశిష్ట సేవలందించారు. స్వాతంత్య్ర సమరయోధునిగా మద్రాసు కుట్ర కేసులో ముద్దాయిగా స్వాతంత్య్ర సమరంలో పాలుపంచుకున్నారు. తిరుమల రామచంద్ర తన 84 ఏళ్ళ జీవితంలో అర్ధ శతాబ్ది పత్రికా రచనకే అంకితమైనారు. తెలుగు నాట, భారతావనిలో ప్రసిద్ధులైన కవిపండితులు, కళాకారులు, భాషావేత్తలు, తత్వ్త చింతకులు అయిన ప్రతిభాశాలురు అనేక మందిని ఆయన ఇంటర్వ్యూ చేశారు. సుమారు 50 పుస్తకాల దాకా ఆయనవి అచ్చైనాయి. ఆయన చూసినంత దేశమూ, ఆయనకు లభించినన్ని జీవితానుభవాలు, దేశమంతటా ఆయనకు లభించిన విశిష్ట వ్యక్తుల పరిచయాలూ మరెవరి విషయంలోనూ ప్రస్తావించలేము.

వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రికి ఏకలవ్య శిష్యునిగా చెప్పుకున్న తిరుమల రామచంద్ర విద్వాన్ విశ్వం వంటి సహాధ్యాయులతో పనిచేశారు. ద్వితీయ ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో సైన్యంలో హవల్దార్ గుమాస్తాగా ఆప్ఘనిస్తాన్, బెలూచిస్థాన్, సరిహద్దుల్లో పనిచేశారు. అనంతరం ఢిల్లీ వచ్చి ‘డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్’ ఆంగ్ల పత్రికలో చేరి పాత్రికేయ వృత్తిలో స్థిరపడ్డారు. 1944లో పత్రికా రంగంలో చేరారు. తొలుత తెలంగాణ పత్రికలో పనిచేశారు. తర్వాత ‘మీజాన్’లో చేరి ఆ పత్రిక సంపాదకుడు అడవి బాపిరాజు శిష్యరికంలో రాటుదేలారు. ఆ రోజుల్లో సురవరం ప్రతాపరెడ్డి, రావి నారాయణ రెడ్డి, బద్దం ఎల్లారెడ్డి, ఆరుట్ల దంపతులతో ఏర్పడిన సాన్నిహిత్యంతో సోషలిస్టు భావజాలానికి దగ్గరయ్యారు. ఆంధ్రప్రభ, ఆంధ్ర పత్రికలలో వివిధ హోదాలలో పనిచేశారు. ‘భారతి’ మాస పత్రిక ఇన్‌చార్జ్ ఎడిటర్‌గా పనిచేసిన కాలంలో దేవరకొండ బాలగంగాధర్ తిలక్ వ్యాసం ప్రచురించిన కారణంగా తలెత్తిన బేధాభిప్రాయాలలో రాజీనామా చేశారు. నార్లతో విభేదించి ఆంధ్రప్రభలో ఉద్యోగం వదులుకున్నారు.

‘డైలీ టెలిగ్రాఫ్’లో చేరిన వెంటనే దాని సంపాదకులు వెంకట్రామన్, రామచంద్ర గారికి ఇచ్చిన మొట్టమొదటి అవకాశం ప్రక్యాత పరిశోధకుడు, బహుభాషావేత్త అయిన రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ ఉపన్యాసాన్ని కవర్ చేయడం. తర్వాత హైదరాబాద్‌లో సంగెం లక్ష్మీబాయిని కలిసి తెలుగు పత్రికా జీవితాన్ని ప్రారంభించారు. అప్పట్నుంచి పత్రికా రంగంలోనే స్థిరంగా వున్నారు. రాహుల్ సాంకృత్యాయన్ కాన్పూర్‌లో ఒక సాహితీ సమావేశంలో ప్రసంగించగా ఆయన ప్రసంగ పాఠాన్ని కాన్పూర్ నుంచే అప్పుడే ప్రారంభమైన డెయిలీ టెలిగ్రాఫ్ పత్రికకు విలేఖత్వం వహించి వృత్తాంత కథనం రూపొందించారు. రాహుల్ సాంకృత్యాయన్‌ను స్వయంగా కలుసుకున్నారు. లక్ష్మణ్ స్వరూప్, కె.పి. జయస్వాల్ వంటి గొప్ప సాహితీ వేత్తలను కలుసుకున్నారు. బహుభాషా కోవిదుడైన రఘువీర తన ప్రపంచ భాషా నిఘంటు నిర్మాణంలో తనతో కలిసి పనిచేయవలసిందిగా సహాయ సహకారాలు అర్థించగా, జీవనోపాధికి ఆ పని కలిసిరాదని ఉత్సుకత చూపలేకపోయానని, అటువంటి గొప్ప అవకాశం వదులుకోవలసినది కాదనీ పశ్చాత్తాపం చెందినట్లు స్వీయ చరిత్రలో చెప్పుకున్నారు.

ఆత్మకథ ‘హంపి నుంచి హరప్పా దాకా’లో ‘ఇవి నా జీవితంలో మూడోవంతు సంఘటనలు, నేను సామాన్య మానవుడ్ని, కానీ నాలో వైచిత్రం, వైవిధ్యం తప్పదు’ అని తిరుమల రామచంద్ర రాసుకున్నారు. పదమూడవ యేట ఒక శృంగార రచన చేసినా మానవల్లి రామకృష్ణ కవి మందలింపుతో దేశభక్తి గీతాలవైపు మళ్ళారు రామచంద్ర. కొన్ని వందల వ్యాసాలు సమీక్షలు రాశారు. ‘హైదరాబాద్ నోట్‌బుక్’ వంటి 15 శీర్షికలు నిర్వహించారు. ‘సత్యాగ్రహ విజయం’ నాటకం, రణన్నినాదం గీతాన్ని సంస్కృతంలో రాశారు. ‘మన లిపి – పుట్టు పూర్వోత్తరాలు’ అన్న రామచంద్ర రచన భాషా చరిత్రకే తలమానికమంటూ ఇతర భాషలలో కూడా ఇలాంటి రచన లేదన్న విశ్వాసాన్ని ‘ఆంధ్ర విశారద తాపీ ధర్మారావు’ ప్రకటించడం రామచంద్ర అలుపెరుగని పరిశోధకుడు అనడానికి నిదర్శనం. ప్రచారానికి ఆయన ఏనాడు అంగలార్చిన వాడు కాదు. నిరాడంబరత, నిండు మనసు, ఓరిమి వారి వ్యక్తిత్వంలో ఇమిడిపోయాయి.

తిరుమల రామచంద్ర లాహోర్‌లో మూడేళ్ళున్నారు. ఇక్కడ పంజాబీ విశ్వవిద్యాలయం అనుబంధ విద్యాసంస్థ అయిన ప్రాచ్య లిఖిత తాళపత్ర గ్రంథాలయంలో వివరణాత్మక సూచీ కర్త (డిస్క్రిప్టివ్ కేటలాగర్)గా పనిచేశారు. లాహోర్ విశ్వవిద్యాలయ ప్రాచ్య లిఖిత తాళ పత్ర గ్రంథ సంచయంలో తెలుగు లిపిలో ఉన్న గ్రంథాలెన్నో ఉన్నాయని, తంత్ర శాస్త్రం, వేదాంతం, సాహిత్య గ్రంథాలకు తను వివరణాత్మక సూచిక తయారు చేశానని చెప్పారు. అక్కడ పనిచేస్తున్నపుడు ఇప్పటి పాకిస్థాన్‌లోని సింధు ప్రాంతాన్ని పర్యటించారు. హరప్పా, మొహంజదారో శిథిలావశేష చారిత్రక ప్రాముఖ్య ప్రాంతాలను దర్శించారు. వీటిని గూర్చి స్వీయ చరిత్రలో వివరించారు.

ఆ తర్వాత లక్నోలో కొద్ది కాలం హిందీ ఉపాధ్యాయత్వం నెరిపారు. రెండో ప్రపంచ యుద్ధకాలంలో సైన్యాంలో హవల్దార్ క్లర్క్‌గా పనిచేసినప్పుడు, సైనిక విన్యాస గౌరవాభినందనలు అందుకోవటానికి వచ్చిన విన్‌స్టన్ చర్చిల్‌ను దగ్గరగా చూశారు. ఇరాన్ సరిహద్దు అయిన చమన్‌లో సైనిక విధులు నిర్వహించారు. దేశ విభజన జరిగి లాహోర్ పాకిస్థాన్‌కు దక్కినప్పుడు, ఒక గూఢ ప్రణాళిక బద్ధంగా దానిని పాకిస్థాన్‌లో సంలీనం చేసినందుకు పైతృకమైన ఆస్తి అన్యాక్రాంతం దురాక్రాంతమైనంత దుఃఖం అనుభవించానని చెప్పుకున్నారు. లాహోర్‌లో దక్షిణాది కుటుంబాలు ఒకప్పుడు గణనీయంగా ఉండేవని, అక్కడ పాఠశాలల్లో భారతీయ భాషల పఠన పాఠనాలు ఉండేవని ప్రస్తావించి ఎంతో ఖేదం చెందారు. ఇదీ రామచంద్రగారి విశిష్ట వ్యక్తిత్వం. ఆరోజుల్లో పత్రికా రంగంలో పనిచేయడం గొప్ప దేశభక్తికి తార్కాణంగా ఉండేదనీ, తాను పత్రికా రంగాన్నే తన జీవిత ధ్యేయంగావించుకున్నాననీ, అందువల్లనే కాన్పూర్‌లో స్వాతంత్య్రోద్యమ ప్రచార సాధనంగా కొత్తగా స్థాపితమైన దినపత్రికలో చేరానని, అనంతపురంలోని తన తండ్రిగారికి రాయగా, అట్లా అయితే తెలుగు పత్రికలో పనిచేయవచ్చు కదా అని తండ్రిగారు ఉద్బోధించారనీ, ఆ ప్రోత్సాహంతో తెలుగునాడుకు తరలివచ్చాననీ ఆయన స్వీయ చరిత్రోదంతం.

తిరుమల రామచంద్ర జీవితంలో వైవిధ్యాలు ఎంతో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తాయి. సనాతన వైష్ణవ కుటుంబంలో పుట్టి పెరిగిన వీరు సంస్కృతం, తెలుగు, హిందీ, ఇంగ్లీషు, ఆయుర్వేదం చదువుకున్నారు. తాత తండ్రుల ప్రభావంతో కాంగ్రెస్ వాదిగా జాతీయోద్యమంలో పనిచేశారు. గాంధీని దర్శించారు. వారితో హరిజనోద్యమంలో పాల్గొన్నారు. ఖద్దరు దుస్తులు కట్టేవారు.

బ్రిటిష్ శాసనోల్లంఘనానికి పాల్పడి రాయవెల్లూరు, తిరిచిరాపల్లి జైళ్ళల్లో శిక్ష అనుభవించారు. కానీ తర్వాత విప్లవోద్యమం వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. మద్రాసు కుట్రకేసులో ముద్దాయిగా ఇరుక్కున్నారు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన వీరే తరువాత భుక్తి కోసం మిలటరీలో హవల్దార్ క్లర్క్‌గా బలూచిస్తాన్, క్వెట్టా, యెమెన్ ప్రాంతాల్లో పనిచేసినప్పుడు, అచ్చర్ సింఘ్ అనే మిత్రునికి సహాయం చేయబోయి కోర్టు మార్షల్‌కు గురి అయ్యారు. ఓరియెంటల్ మ్యానుస్క్రిప్టు లైబ్రరీలో కాపీయిస్టుగా, తంజావూరు సరస్వతీ మహల్ లైబ్రరీలో పండితునిగా, లాహోర్ విశ్వవిద్యాలయంలో తాళపత్రాల సూచీకర్తగా, హైస్కూల్‌లో హిందీ ఉపాధ్యాయునిగా, కాన్పూర్ డెయిరీ టెలీగ్రాఫ్ పత్రికలో రిపోర్టర్‌గా పనిచేసిన రామచంద్ర మద్రాసు మింటు స్ట్రీటులోని గుజరాతీ హోటల్లోను, రామవిలాస్ అనే హోటల్లోను పనిచేశారు. లాహోర్‌లో ఒక రోల్డుగోల్డు కంపెనీ గుమస్తాగా, కాన్పూర్‌లో మరికొన్ని చిల్లర మల్లర పనులు కూడా చేశారు. నాస్తికునిగా, హేతువాదిగా ప్రకటించుకున్న వీరే దేవాలయంలో పూజ చేయడం, ఉన్నవ లక్ష్మీనారాయణ గారి వద్ద సహాయకునిగా పౌరోహిత్యం చేయడం వంటివి చేశారు.

మూడు ‘వాజ్మయ శిఖరాలు’ అనే గొప్ప-సాహితీవేత్తల-జీవిత చరిత్రలు కూర్చారు. అనంతపురం జిల్లా ధర్మవరం తాలూకా రాఘవపల్లెలో జన్మించిన రామచంద్ర తెలుగు, సంస్కృతాలలో విద్వాన్ హిందీలో ప్రభాకర పట్టాలు పొందారు. తిరుపతిలో చదువుతున్నపుడు వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొని ఏడాది జైలు శిక్ష అనుభవించారు. సహాయ నిరాకరణ సభల కోసం మార్చింగ్ సాంగ్స్ రాశారు. ఆయన నిత్య పాత్రికేయుడు, రచయిత, అధ్యయన శీలి, విద్యార్థి కూడా…
– నందిరాజు రాధాకృష్ణ
సీనియర్ జర్నలిస్టు

మాయనై మనునవడ మదరైమైన్దనై
తూయ పెరునీర్ యమునైత్తు రైవనై
ఆయర్ కులత్తనిల్ తోన్రుమ్ మణి విళక్కై
తామైక్కుడల్విళక్కం, శెయద దామోదరనై
తూమోమాయ్ వన్దునాం తూమలర్ తూవిత్తొళుదు
వాయినాల్ పాడి మనత్తినాల్ శిన్దిక్క
పోయిపిళైయుం పుగుతరువానిన్దనవుమ్
తీయనిల్ తూశాగుం శెప్పేలోరెమ్బావాయ్!!
ఈ అయిదవ రోజున ఈ మహా వ్రతంలో అన్వయించు గోపికలంతా భగవన్నామ సంకీర్తన చేస్తూ ఒకచోట చేరారు. అయిదు లక్షల గృహాలలో ఉండే గోపికలంతా అక్కడ చేరేసరికి ఆండాళ్ తల్లి ఆనందానికి అంతులేదు. ఈ మహా వ్రతం చేయడంలో ఎటువంటి ఆటంకాలూ ఎదురు కావని ఆమె ఘంటా పథంగా చెబుతోంది. నిజానికి అందులో ఒక గోపికకు ఓ సందేహం కలిగింది. “ఇంత పెద్దయెత్తున వ్రతం చేస్తున్నాం. దీనికి ఆటంకాలేవీ తలెత్తకుండా, చివరి వరకూ సజావుగా కొనసాగుతుందా” అని. ఆండాళ్ మాత్రం ఎటువంటి విఘ్నాలూ కలగవని గట్టి నమ్మకంతో ఉంది. ఈ మహా వ్రతం చేయడంలో ఎటువంటి ఆటంకాలూ రావని ఆమె అందరికీ అభయమిచ్చింది.
“శ్రీకృష్ణ భగవానుడు తన ప్రతిజ్ఞకు భంగం కలిగినా సరే, ఆశ్రితుల ప్రతిజ్ఞ నెరవేర్చే కల్యాణ గుణాలు కలవాడట. అందుకే కదా, మహాభారత యుద్ధంలో తాను ఆయుధం పట్టనని ప్రతిజ్ఞ చేసి, తనతో ఆయుధం పట్టిస్తానన్న భీష్మాచార్యుడి ప్రతిజ్ఞ నెరవేరడానికి చక్రాయుధం పట్టాడు! ఆయన మన కోసం మధురా నగరంలో జన్మించాడు. సర్వజగత్ కారణమైనవాడు, సర్వజగత్ వ్యాపకమైనవాడు, గోప వంశంలో ప్రకాశించే మణి దీపం వంటివాడు. ఆయననే నమ్ముకుని ఆయన తిరునామ సంకీర్తనతో ఈ వ్రతాన్ని చేస్తే, ప్రారబ్ధ, సంచిత, ఆగామి కర్మలన్నీ నిప్పులో పడ్డ దూదిపింజల్లాగా నశించిపోతాయి. కనుక మీకు ఇక ఎటువంటి సందేహమూ అక్కర లేదు. పరమాత్మ సంకీర్తన చేస్తూ వ్రతం చేద్దాం రండి!” అని ఆండాళ్ తల్లి గోపికలందరినీ ఆహ్వానిస్తోంది.
ఆశ్చర్యకరమైన కల్యాణ గుణాలు కలవాడట పరమాత్మ. యశోదమ్మ బిడ్డడై, సర్వసులభుడై ఉండడమే కాకుండా, వెన్నె దొంగలించి, ఆ దొంగతనంతో పట్టుబడిపోయి, రోలుకు బందీ అయి, దామోదరుడయ్యాడు. అంతేకాక, కీర్తిగల మధురానగర నాయకుడట. ఉత్తర దిక్కులో ఉన్న మధురా నగర కీర్తి ఏమిటంటే, కృత యుగంలో వామనుడుగా అవతరించడం వల్ల, త్రేతాయుగంలో లవణాసురుడిని సంహరించిన శత్రుఘ్నుడు పరిపాలించడం వల్ల, ద్వాపర యుగంలో సాక్షాత్ కృష్ణ భగవానుడు అవతరించడం వల్ల, ఇక ప్రతి యుగంలోనూ ఈ నగరానికి భగవత్ సంబంధం ఉండడం వల్ల మధురకు ఈ విశిష్టత కలిగిందట.
అంతేకాక, పరిశుద్ధమైన జలంతో నిండిన యమునా నది ఒడ్డున విహరించే శ్రీకృష్ణ పరమాత్మను కీర్తిద్దాం రండని కూడా ఆండాళ్ పిలుస్తోంది. యమునా నదికి ఉండే పరిశుద్ధత ఏమిటంటే, వానాకాలంలో ఉధృతంగా ప్రవహించే యమునా నది చిన్ని కృష్ణుడిని తీసుకుని పోతున్న వసుదేవుడికి మోకాటి లోతు దారి ఇచ్చిన పరిశుద్ధమైన నది అట. శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ గోపికలతో కలిసి యుమునా నదిలో జల క్రీడలాడడం వల్ల (అంటే భగవత్, భాగవతోత్తముల సంబంధం అన్న మాట) యమునా నది పవిత్రమైందట. మనమంతా పరిశుద్ధమైన మనసుతో, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా పుష్పాలతో పూజించి, భగవంతుడి దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని మనసులో నిలుపుకొని, ఆయన నామ సంకీర్తనం చేద్దాం రండని కూడా ఆండాళ్ ఆహ్వానిస్తోంది. ఆటంకాలు కలుగుతాయనే సందేహం అక్కర లేదని ఆండాళ్ ఈ అయిదవ రోజున గోపికలకు మరీ మరీ చెబుతోంది.