తనలో తాను 

       ఒక విచిత్రమైన, కాని ఆలోచింపజేసిన, ఆలోచించాల్సిన అరుదైన సందర్భం. దక్షిణామ్నాయ శృంగేరీ శ్రీ శారదా పీఠాధీశ్వరులు జగద్గురు శంకరాచార్య శ్రీశ్రీశ్రీ భారతీ తీర్థ మహాస్వామి విశాఖపట్నం వేంచేశారు. భీమునిపట్నంలో సద్గురు శివానందమూర్తివారి ఆశ్రమానికి -వారి దర్శనార్థం వెళ్లాను. శివానందమూర్తిగారు నన్ను అందరిలోనూ పిలిపించారు. స్వామివారికి స్వయంగా పరిచయం చేశారు. స్వామివారు ముందుకు వంగి ఆసక్తిగా వింటున్నారు. నన్ను ఏమని పరిచయం చేస్తారు? ప్రముఖ రచయితననా? సినీనటుడిననా? రేడియో డైరెక్టరుగా రిటైరయాననా? టీవీల్లో కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తాననా? మంచి వక్తననా? వీటిలో ఏదయినా లేదా అన్నీ చెప్పవచ్చు. కాని రెండే మాటలు చెప్పారు -సద్గురువులు. అవి ఇవి: ”ఈయన గొల్లపూడి మారుతీరావు. మంచి సంస్కారం వుంది” అంతే! ఈ విశేషణాలలో ఏవో చెప్తారని ఊహించిన నేను ఈ పరిచయానికి ఆశ్చర్యపోయాను. ఆలోచించగా -కనువిప్పూ అయింది.
హిందూ మతానికి 36వ పీఠాధీశ్వరులయిన ఒక మహాస్వామి సమక్షంలో నా గురించిన ఏ పరిచయమూ నిలవదు. ఏదీ వారికి ఆసక్తిని కలిగించదు. లౌకికమయిన ఏ అర్హతా, ఏ విజయమూ పీఠాధీశ్వరుల సమక్షంలో ప్రతిభగా నిలిచేదికాదు. అయితే- ఏభై ఎనిమిది సంవత్సరాలు జీవన సరళినీ, కృషినీ, పరిశ్రమనీ క్రోడీకరించగల ఒక్క గుణం -అంతటి మహానుభావుల ‘ఎఱుక’లో రాణించేది ఉన్నదా? ఉన్నది. దానిపేరు -సంస్కారం.
ఓ జీవితకాలం పరిశ్రమలో -ఏ ప్రతిభా, ఏ వ్యుత్పత్తీ, ఏ ప్రాముఖ్యతా, ఏ కీర్తీ, ఏ పదవీ, ఏ సంపదా మనిషి ఔన్నత్యాన్ని మహానుభావులముందు నిలపదు. నిలిచేదిగా రాణించదు. ఒకే ఒక్కటి వీటన్నిటినీ తలదన్నేది ఉంది. ఇంకేమీ లేకపోయినా ఉండవలసింది ఉంది. వీటితో ప్రమేయం లేనిది ఉంది. పొరపాటు. ఎన్ని చేసినా, ఏం సాధించినా -ఆ సాధనకి లక్ష్యంగా, మూలధాతువుగా ఉండాల్సిన ఒకే ఒక్క గుణం ఉంది. దాని పేరు సంస్కారం.
అది ఒక దేశపు సంస్కృతీ, ఉద్ధతీ, సంప్రదాయ వైభవం, ఆలోచనా ధోరణీ, వ్యక్తి శీలత, పెద్దల వారసత్వంగా, అనూచానంగా వచ్చిన సంపదా -యిన్నీకలిస్తే -యిన్నిటిని కలిపి నిలిపేది ఒకటుంది. దానిపేరు సంస్కారం.
దీని వైభవం ఎంతటిదో, దీని విలువ ఎంత గొప్పదో -మన సమాజంలో నాయకత్వం వహించవలసిన నాయకులు, ఐయ్యేయస్సులూ, ఇతర మతాల పెద్దలూ, ఉద్యోగులూ ప్రతిరోజూ జైళ్లలో మాయమవుతూ చెప్పక చెప్తున్నారు. అసదుద్దీన్‌ ఒవైసీని అరెస్టు చెయ్యగానే -కొన్ని బస్సులు ధ్వంసమయాయి. కొన్ని దుకాణాల అద్దాలు పగిలాయి. ఆయన్ని జీపు ఎక్కించి నినాదాలు చేసే కార్యకర్తల మధ్య నుంచి ఆయన్ని తీసుకెళ్లలేకపోయారు. మనకి గుర్తుండే ఉంటుంది -ఒక తెల్లవారు ఝామున దేశం ఇంకా కళ్లిప్పకుండానే కంచి స్వామిని జైలుకి తరలించారు. కొందరిగుండె కలుక్కుమంది. కొందరు ఏడ్చారు. ఇతర మతాల పెద్దలూ బాధపడ్డారు. కాని ఏ విధ్వంసమూ జరగలేదు. ఎవరి అనుతాపమూ ఆవేశంగా తర్జుమా కాలేదు. అరాచకంగా కార్యరూపం దాల్చలేదు. అసదుద్దీన్‌ నేరం చేశాడని న్యాయస్థానం నిర్ణయిస్తోంది. శిక్ష వేస్తోంది. న్యాయాన్ని కార్యకర్తలు ప్రశ్నిస్తున్నారు. కంచిస్వామి అరెస్టుకి కంటతడి పెట్టారు. అది అనివార్యమా? అది న్యాయస్థానం నిర్ణయం. అరాచకమా? అది వ్యవస్థ తేల్చుకోవలసిన విషయం. ఈ విచక్షణ పేరే సంస్కారం.
ఈ కాలమ్‌ మాట్లాడే విషయం -సంస్కారం. రాజకీయం కాదు. రోడ్డుమీద తన మిత్రుడితో వెళ్తున్న ఆడపిల్లని ఆరుగురు చెరిచి ఆమె చావుకి కారణమయారు. కొన్నిలక్షల కోట్లు దోచుకున్న ఓ నేరస్థుడు తను జైలునుంచి బయటికి రావడానికి ఒక న్యాయాధిపతి నీతికి ధర చెల్లించబోయాడు. ఒక కేంద్ర మంత్రిగారు టెలిఫోన్‌ శాఖని నిర్వహిస్తూ 320 లైన్ల టెలిఫోన్‌ ఎక్చ్సేంజీని తన వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలకి -యింట్లోనే ఏర్పాటు చేయించుకున్నాడు. ప్రస్థుతం రెండు రాష్ట్రాల మాజీ ముఖ్యమంత్రులు -పండిత్‌ సుఖ్‌రాం, ఓం ప్రకాష్‌ చౌతాలా జైల్లో ఉన్నారు. ఆ మధ్య అరెస్టయిన ఓ వ్యభిచారి -తన ఇంటికి వచ్చిన నాయకులు, ఆఫీసర్ల జాబితాను బయటపెడతానని గర్వంగా బెదిరించింది.
ఇంత విస్తృతమైన అవినీతి, కుసంస్కారం నేపధ్యం -58 సంవత్సరాలు శ్రమించిన నా జీవనయాత్రలో అన్ని విజయాల వడపోతగా ‘సంస్కారి’ అన్న కితాబుని మూటగట్టుకోవడం ఎంత వైభవం?
ఒక పీఠాధిపతి ముందు -ఓ వ్యక్తి జీవిత సాఫల్యానికి యింత సంక్షిప్తమయిన కితాబు లభిస్తే -మరి భగవంతుడి సమక్షంలో నిలిచిన భక్తుడికి -ఆ స్థాయిలో అతని ఉనికి, అతని ఆస్థికత, ఆయన తపస్సు, ఆయన అనిష్టాన వైభవం -ఏవీ నిలవవు. స్వామి సమక్షంలో భక్తుడు పిపీలిక, నిర్వీర్యుడవుతాడు. అప్పటి అతని ఉనికికి వ్యుత్పత్తి లేదు. అర్థం లేదు. గుర్తింపు లేదు. ఆ స్థాయిలో అవసరమూ లేదు.
జీవిత సాఫల్యాన్ని కాచి వడబోస్తే -కళాప్రపూర్ణలూ, కేబినెట్‌ హోదాలూ, ఐయ్యేయస్సులూ, కోట్ల బ్యాంకు అకౌంట్లూ, ప్రపంచ ప్రఖ్యాతులూ, గానగంధర్వ బిరుదాలూ -అన్నీ అన్నీ అసందర్భాలు. అన్నిటికీ మించి వ్యక్తికి అవసరమైనదీ, నికార్సుగా నిలిచేదీ ఒక్కటి -ఒక్కటే ఒక్కటి ఉంది. వ్యక్తిగత సంస్కారం. దానిలోపం విశ్వరూపం దాల్చడాన్ని మనం ఏ రోజు పేపరు తెరిచినా అర్థమౌతుంది. ఆ ఒక్క సుగుణాన్నే ఫణంగా పెట్టి మిగతా ప్రపంచాన్ని జయించబోయిన ఎందరో మహనీయుల గోత్రాలు -ప్రతి రోజూ ఆవిష్కృతమౌతున్నాయి.
సంస్కారం ఒక్కటే ఉండి మరేది లేకపోయినా బాధలేదు. అది లేక మరేది ఉన్నా ప్రయోజనం లేదు. సద్గురువులు పీఠాధిపతుల సమక్షంలో నాకిచ్చిన కితాబు -60 సంవత్సరాలు కష్టపడి సంపాదించుకున్నది, మరెవరూ దూరం చేయలేనిదీను. ఒక తెరని సద్గురువులు తొలగించారు.

 గొల్లపూడి మారుతీరావు.

మహిళా విద్యా వేత్తకు ఎన్నెన్ని అడ్డంకులో ?

ప్రభాకరదీపిక

అరవయ్యేళ్ళ కిందటి వరకు తాళ్ళపాక అన్నమాచార్యులవారి గురించి సామాన్యులకే కాదు చాలామంది పండితులకు సైతం తెలియదు. చరిత్రపుటల్లో ఆయన పేరు చూడడమే తప్ప ఆయన సాహిత్య స్వరూపం గురించి ఎవరికీ అవగాహన లేదు. ఆయన సంగీతం సంగతి అసలే తెలియదు – ఇప్పటికీ తెలియదు. అయినా, ఇప్పుడు ఆంధ్రదేశంలోనే కాదు దేశమంతటా, ప్రపంచమంతటా ఆయన పాటలు మారుమ్రోగుతున్నాయి. లక్షగళార్చనతో ఆయన ఖ్యాతి గిన్నిస్‌బుక్‌లోకి కూడా ఎక్కింది.
ఈ పరిణామ చరిత్రకు మూలపురుషుడు స్వర్గీయ వేటూరి ప్రభాకర శాస్త్రిగారు. అన్నమయ్య జీవిత విశేషాలను, ఆయన వాగ్గేయ సాహిత్యాన్ని మొదటిసారిగా వెలుగులోకి తీసుకు వచ్చినవారు శాస్త్రిగారే. ఒక్క అన్నమయ్య సాహిత్యమే కాదు- నన్నయ నాటి నుంచి మొన్నమొన్నటి దాకా దాదాపు వెయ్యేళ్ళ తెలుగు సాహిత్యాన్ని శోధించి, మధించి, పరిష్కరించి, ప్రచురించి తెలుగు భాషకు, సంస్కృతికి మహోపకారం చేశారాయన. స్వర్గీయ వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రిగారి 125వ జయంతి సందర్భంగా కృష్ణాజిల్లా పెదకళ్లేపల్లి గ్రామంలో నేడు (గురువారం) ఆయన విగ్రహ ఆవిష్కరణ జరుగుతున్నది. ఆయనకు నివాళిగా ఈ వ్యాసం.1888లో కృష్ణాజిల్లాలోని పెదకళ్లేపల్లి గ్రామంలో ఒక గొప్ప పండిత కుటుంబంలో జన్మించిన శాస్త్రిగారు పదహారేళ్ళ వయస్సులో బందరులో మహాకవి చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రిగారి వద్ద చేరి రెండేళ్ళు శిష్యరికం చేశారు. పదిహేడవయేట అష్టావధానం చేశారు. అప్పుడే రచనావ్యాసంగం ఆరంభించారు. పద్దెనిమిదేళ్ళ వయస్సులో ఉద్యోగం కోసం మద్రాసు చేరారు. 1910లో మద్రాస్ ఓరియంటల్ మాన్యుస్కిప్ట్ లైబ్రరీలో కాపీయిస్ట్‌గా చేరారు. అప్పటినుంచి లెక్కలేనన్ని ప్రాచీన తాళపత్ర గ్రంథాలను, వ్రాతప్రతులను సేకరించి, పరిశోధించి, ప్రచురింపజేశారు. 1939లో మద్రాసునుంచి తిరుపతికి వచ్చి స్థిరపడిన తర్వాత శాస్త్రిగారి సాహిత్య కృషి కొత్త మలుపు తిరిగింది. తిరుమల శ్రీ వేంకటేశ్వర ఆలయం ఆవరణలోని ఒక నేల మాళిగలో నాలుగు శతాబ్దాలుగా దాగి ఉన్న తాళ్ళపాక వాగ్గేయకారుల సంకీర్తనలు గల రాగిరే కులను గుర్తించి, బయటికి తీయించి 1948లో వాటిని దేవస్థానం చేత ప్రచురింపజేశారు. మొత్తం 29 సంపుటాలుగా వెలువడిన ఆ సాహిత్యంలో మొదటి ఐదు సంపుటాల ప్రచురణ ఆయన పర్యవేక్షణలోనే జరిగింది. అన్నమయ్య 32 వేల కీర్తనలు రచించగా వాటిలో 11 వేల కీర్తనలు మాత్రమే లభ్యమయ్యాయి. అన్నమయ్య మనవడు తాళ్ళపాక చిన్నన్న రచించిన ‘అన్నమాచార్య చరిత్రము’ గ్రంథాన్ని శాస్త్రిగారు తన సుదీర్ఘపీఠికతో ప్రకటించారు. ఆ గ్రంథం ద్వారానే అన్నమయ్య జీవితం గురించి, సాహిత్యం గురించి ప్రపంచానికి స్పష్టమైన అవగాహన కలిగింది.

రాగిరేకుల మీది సంకీర్తనలకు స్వరాలు లేవు. వాటికి రాగతాళాల పేర్లు మాత్రమే పేర్కొనబడినాయి. అయినా, రాళ్ళపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, శ్రీపాదపినాకపాణి, బాలమురళీకృష్ణ, మల్లిక్, నేదునూరి కృష్ణమూర్తి వంటి ప్రముఖ సంగీత విద్వాంసులు ఆ కీర్తనలకు స్వరాలు కూర్చి పాడారు, పాడించారు. ఆకాశవాణి విజయవాడ, హైదరాబాద్ కేంద్రాలు 1950 నుంచి ఆ పాటలకు విరివిగా ప్రచారం కల్పించాయి. రాగిరేకుల సంగతి ఇలా ఉండగా, తిరుమల ఆలయ చంపక ప్రదక్షిణ ప్రాకారం వద్ద కొన్ని శతాబ్దాలుగా అజ్ఞాతంగా పడి ఉన్న రెండు పెద్ద రాతి బండలు 1949లో ప్రభాకరశాస్త్రిగారి దృష్టికి వచ్చాయి. వాటిపై కొన్ని స్వరసహిత సంకీర్తనలు చెక్కి ఉన్నాయి.

ఆ బండలు ఏడు అడుగుల పొడుగు, నాలుగు అడుగుల వెడల్పు, తొమ్మిది అంగుళాల మందం కలిగి ఉన్నాయి. ఒక బండపై 94 పంక్తులు, మరో బండపై 100 పంక్తులు చెక్కి ఉన్నాయి. శాస్త్రిగారి శిష్యుడు అర్చకం ఉదయగిరి శ్రీనివాసాచార్యులు మొదట యాదృచ్ఛికంగా ఆ బండలను చూసి వాటిని గురువు గారి దృష్టికి తెచ్చారు. అవి క్రీ. శ. 1500 ప్రాంతం నాటి తాళ్ళపాక వాగ్గేయకారుల రచనలై ఉంటాయనీ, బహుశా అన్నమయ్యవే కావచ్చుననీ శాస్త్రిగారు అభిప్రాయపడ్డారు. అంతేకాదు యావత్ప్రపంచంలోనే ప్రప్రథమంగా లభించిన స్వరసహిత వాగ్గేయ రచనల శిలాలేఖములని కూడా ఆయన భావించారు. త్వరలో వాటిని నిశితంగా పరిశీలించి, పరిష్కరించి ప్రకటించాలని ఆయన సంకల్పించారు. కాని, ఆ పని జరిగేలోపునే – 1950లో – ఆయన దివంగతులైనారు.శాస్త్రిగారు మరణించేనాటికి ఆయన కుమారుడు ఆనందమూర్తిగారి వయస్సు ఇరవయ్యేళ్లే. అయినా, అప్పటినుంచే ఆయన తండ్రిగారి సంకల్పందిశగా కృషి చేస్తూ వచ్చారు. ఆయన కృషి ఫలితంగా 1990లలో దేవస్థానం రంగంలోకి దిగింది.

సాధారణంగా బండలపై అక్షరాలు చెక్కేవారు ముందుగా వాటిని నునుపు చేస్తారు. కాని, ఈ సంకీర్తనలు చెక్కిన బండలు నునుపుగా లేకుండా ఎగుడు దిగుడుగా ఉన్నాయి. వాటి మీది అక్షరాలను గుర్తించడం కష్టం. దేవస్థానం వారు ఆ బండలకు ఫోటోలు తీయించడం, లిపి శాస్త్రజ్ఞులు వాటిని నిశితంగా పరిశీలించి అక్షరాలను కాగితాల మీదికి ఎక్కించడం, కనిపించకుండా పోయిన భాగాలను మరొక తరహా పండితులు పూరించడం, సంగీత విద్వాంసులు స్వరసాహిత్య సమన్వయాన్ని సాధించడం, వీరంతా చర్చలు జరిపి గ్రంథాన్ని ప్రచురించడం – ఈ దశలన్నీ 1999 నాటికి పూర్తయినాయి.

అయినా, ‘ప్రథమోపలబ్ధ స్వరసహిత సంకీర్తన శిలాలేఖము’ అనే పేరుతో దేవస్థానం వెలువరించిన ఆ గ్రంథం ప్రతులు సంపాదక వర్గం వారికి, దేవస్థానం అధికారులలో కొందరికి లభించాయే గాని మార్కెట్లోకి రాలేదు. సంగీత సాహిత్య ప్రియులెవ్వరికీ అవి అందుబాటులోకి రాలేదు. దేశంలోని పెక్కు నగరాలలో గల బాలాజీ కళ్యాణ మండపాలలోని పుస్తక విక్రయశాలల్లో సైతం అవి కనిపించడం లేదు. అసలా పుస్తకాన్ని తాము ఎప్పడూ చూడలేదని దేవస్థానం వారి పుస్తక విక్రయశాలల వారే చెబుతున్నారు. ఏమైనాయి అవన్నీ?

* * * తిరుమలలో దొరికిన రెండు రాతిబండలలో ఒకదానిపై 11 రచనలు, మరొక దానిపై 10 రచనలు స్వరసహితంగా ఉన్నాయి. వాటిలో కొన్నింటికి మొదళ్ళు లేవు, మరికొన్నింటికి చివళ్ళు లేవు. ఇందుకు కారణం ఏమిటంటే, ఆ బండలు రెండూ వరుస సంఖ్యలు గల బండలు కావు. మొత్తం కనీసం ఐదు బండలు ఉండి ఉండాలనీ, వాటిలో రెండు, నాలుగు సంఖ్యలు గల బండలు మాత్రమే దొరికాయనీ, 1,3,5 నంబర్లు గల మిగిలిన మూడు ఇంకా దొరకాల్సి ఉందనీ సంగీత సాహిత్య పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. రెండవ నంబరు బండలో గల దశావతార సూళాదిలో మొదటి రెండు అవతారాలకు సంబంధించిన రచనలు లేవు. మిగిలిన ఎనిమిది అవతారాల రచనలే ఉన్నాయి. వాటికి రాగనామాలు లేవు.

కాని, స్వరాల సంచారం అంతా నేటి ‘మాయామాళవగౌళ’ రాగానికి తగినట్లుగా ఉన్నట్లు సంగీత విద్వాన్ ఆకెళ్ల మల్లికార్జున శర్మగారు భావించారు. అన్నమయ్య కాలంలో ఆ రాగంపేరు ‘మాళవగౌళ’. కనుక ఆ పేరునే ఆయన నిర్ధారించారు. ఇక, దశావతార సూళాదిలో లోపించిన మొదటి రెండు అవతారాల సాహిత్యాన్ని మహామహోపాధ్యాయ పుల్లెల శ్రీరామచంద్రుడు గారు పూరించగా ఆ సాహిత్యానికి ఆకెళ్ళవారు స్వరరచన చేశారు. అలా ‘మాళవగౌళ’ రాగంలో దశావతార సూళాదికి పూర్తిరూపం ఏర్పడింది. ఈ సూళాదిలో లోపించిన మొదటి రెండు అవతారాల రచన దొరకకుండా పోయిన ఒకటవ నంబరు బండలో ఉండి ఉంటాయి. అలాగే, మొదళ్ళూ, చివళ్ళూ దొరకని మిగిలిన రచనల్లో కూడా లోపించిన భాగాలు దొరకని 1,3,5 బండల్లో ఉండి ఉంటాయని భావిస్తున్నారు.

* * * కడచిన యాభై సంవత్సరాలలో తాళ్ళపాక వారి సాహిత్యంపై డజన్ల కొద్దీ సిద్ధాంత వ్యాసాలు వెలువడినాయి. ఎందరో డాక్టరేట్లు తీసుకున్నారు. కాని, ఒక్కరు కూడా అన్నమయ్య సంగీత పద్ధతి గురించి ఆలోచన చేయలేదు. అన్నమయ్య గేయకవి మాత్రమే కాదు. ఆయన వాగ్గేయకారుడు. అంటే తన గేయ సాహిత్యానికి తానే స్వర రచన చేసుకున్నవాడు. రాగి రేకుల మీద ఆయన సంకీర్తనలకు రాగతాళాలున్నాయి. కాని, ఆ రచనలు స్వరసహితంగా లభించకపోవడం వల్ల ఎవరికి తోచినట్లు వారు వరసలు కట్టి పాడుతున్నారు. చాలా వరసల్లో ఔచిత్య స్పృహ కనిపించడం లేదు. వరసలు కట్టుకోడానికి కొన్ని వేల అన్నమయ్య పాటలు అందుబాటులో ఉండడం మహాభాగ్యంగా భావించుకొంటున్నారు చాలామంది.

కొందరు డిప్లొమా కోర్సు పాసవగానే అన్నమయ్యపాటకు ట్యూన్లు కట్టడం మొదలుపెడుతున్నారు. రికార్డు షాపుల్లో కుప్పలు కుప్పలుగా అన్నమయ్య కేసెట్లు, సి.డిలు దర్శనమిస్తున్నాయి. శాస్త్రీయ సంగీత కచేరీల్లో చివర ‘తుకడాలు’గా అన్నమయ్య పాటలు వినిపిస్తున్నాయి. బ్యాండు మేళాల వాళ్ళు కూడా వాయిస్తున్నారు. అన్నమయ్య సినిమాతో ఆయన ‘ఖ్యాతి’ తారాస్థాయినందుకుంది. పాపులారిటీలో ఆయన త్యాగయ్యను మించిపోయాడు.

సంగీత ఉద్యోగాల పరీక్షాపత్రాల్లో ‘ఈ క్రింది అన్నమయ్య కీర్తనను స్వరపరచి పాడి వినిపించుడు’ అనేది ఒక ప్రశ్న. దానికి అరగంటో, ముప్పావుగంటో టైము. ఇది అతిశయోక్తి కాదు, వేళాకోళం కాదు. ‘అయ్యో అన్నమయ్యా.. ఇంత లోకువైపోయావా?’ అని బాధపడాలా? గిన్నిస్‌బుక్‌లోకి ఎక్కాడని సంతోషించాలా?

‘త్యాగరాజకృతుల్లాగా అన్నమయ్య పాటలకు వర్ణమెట్టులు లేవు కదా, మరి ఏం చేస్తాం?’ అంటారు. కాని, లేకలేక స్వరసహితంగా అన్నమయ్య పాటలు కొన్ని రాతిబ�

ప్రణబ్‌తో ప్రయాణం

ఎ.కృష్ణారావు

మన జాతీయ జెండాలో మూడు వర్ణాలు ఉంటాయి. రాష్ట్రపతి అయిన ప్రణబ్ లోపల కూడా ముగ్గురు మనుషులు ఉన్నారు. ఒకరు విజ్ఞానవంతుడు. ఇంకొకరు రాజనీతిజ్ఞుడు. మరొకరు దేశభక్తిపరుడు. ఈ ముగ్గురి సమాహారమే.. ప్రణబ్‌ముఖర్జీ. దేశ అత్యున్నత పదవిని నిర్వహిస్తున్న ఆయన వ్యక్తిత్వం, అభిరుచులు, ఆలోచనలను తెలుసుకునేందుకు.. ఇటీవల కొందరు పాత్రికేయులకు అరుదైన అవకాశం దొరికింది. ఆ పర్యటనలో పాల్గొన్న ఒక తెలుగు పాత్రికేయుని అనుభవాలే ఇవి.. 

రాష్ట్రపతీజీ.. ఒకప్పుడు మీరు ఇదే కాలేజీలో పాఠాలు చెప్పారు. ఆ రోజులు మీకు గుర్తుకొస్తున్నాయా? ఆ మధురానుభూతుల్ని ఎప్పుడైనా తలుచుకుంటుంటారా? మీకు రాజకీయాలు నచ్చాయా.. లేక అధ్యాపక వృత్తి నచ్చిందా? చెప్పండి.
జనవరి 20న రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని 24 పరగణాల జిల్లాలోని విద్యానగర్ కాలేజీలో విద్యార్థులను ఉద్దేశించి ప్రసంగించినప్పుడు అక్కడ చదువుకుంటున్న విద్యార్థులు ఆయనపై ఈ ప్రశ్నల వర్షం కురిపించారు.
అది చాలా వెనుకబడిన జిల్లా. సరైన రోడ్లు లేవు. అక్కడక్కడ మాత్రమే పక్కాభవనాలు ఉన్నాయి. రాష్ట్రపతి, ఆయన బృందం ప్రయాణించిన మూడు హెలికాప్టర్లు దిగడం కోసం వాయుసేన ఎన్నో రోజుల పాటు అక్కడ కష్టపడాల్సి వచ్చింది. ఆ హెలికాప్టర్లు దిగుతుంటే చూసేందుకు వందలాది జనం గుమిగూడారు. హెలికాప్టర్లు దిగుతున్నప్పుడు, పైకి లేస్తున్నప్పుడు వచ్చే దుమ్మును వాళ్ళు సంతోషంగా భరించారు.

ఎందుకంటే.. తమ ఊరికి వచ్చింది భారత రాష్ట్రపతి. దేశానికి రాష్ట్రపతే అయినా వారికి ఆయన భూమి పుత్రుడు. బెంగాలీతనాన్ని నరనరాల్లో నింపుకున్న వారి బిడ్డడు. రాష్ట్రపతి హెలికాప్టర్ దిగుతుంటే, వారికోసం చేతులూపుతుంటే, కార్లలో వారి మధ్య నుంచి వేగంగా వెళుతుంటే వారి ఆనందం చెప్పనలవి కాదు. ‘ప్రణబ్‌దా.. ప్రణబ్ దా..’ అంటూ త్రివర్ణపతాకాలు ఊపుతూ ఆత్మీయ స్వాగతం చెప్పారు.

ఒకప్పటి మాస్టారు…
ప్రణబ్‌కు ఆ ఊరు అంటే ఎంతో ప్రేమ. విద్యానగర్ కాలేజీలో 1963-68 మధ్య చరిత్ర, రాజకీయ శాస్త్రం అయిదేళ్లు బోధించిన తర్వాతే ఆయన రాజకీయాల్లో అడుగుపెట్టారు. పాఠాలు చెప్పడమంటే ఆయనకు చాలా ఆసక్తి ఉండేదట. ముప్పావుగంట క్లాసు తీసుకోవాల్సి వస్తే అది దాదాపు గంటన్నరకు పైగా గడిచేదట. ప్రణబ్ పాఠాలు చెబుతున్నంతసేపూ ఒక్క విద్యార్థీ క్లాసు నుంచి బయటకు కదిలేవారే కాదట. ఆయన తర్వాత పాఠాలు చెప్పాల్సిన అధ్యాపకులు కూడా క్లాసు బయటే నుంచునేవారట. ప్రణబ్ ఆ కళాశాలకు ఇన్‌ఛార్జి ప్రిన్సిపల్ కావడమే కాదు, ఆయన మేధోసామర్థ్యం పట్ల వారికున్న అపార గౌరవం అది. కళాశాల అయిపోయాక అధ్యాపకులకు శిక్షణ నిచ్చే బాధ్యతను కూడా ఆయనే తీసుకునేవారు. “నాకున్న చెడ్డ అలవాట్లలో ఒకటి- ఏదైనా చెప్పేటప్పుడు సమయాన్ని అస్సలు పట్టించుకోకపోవడం. నేను చెప్పడం మొదలుపెడితే అవతలి వ్యక్తికి సమయం ఉందా? లేదా? అనేదే ఆలోచించను..” అని ప్రణబ్ ముఖర్జీ ఆ రోజుల్ని గుర్తు చేసుకుంటూ మాతో అన్నారు.
జనవరి 17-20 తేదీల మధ్య ప్రణబ్‌తో కలిసి నాలుగురోజులు ప్రయాణించే అవకాశం అయిదుగురు ఢిల్లీ విలేఖరులకు దక్కింది. వారిలో నేనొకడ్ని. ఆయన వెళ్లిన చోటుకల్లా వాయుసేన విమానంలోనూ, హెలికాప్టర్లలోనూ తిరిగాం.

అలుపన్నదే ఎరుగరు…
తొలుత హైదరాబాద్ వెళ్లాం. అక్కడ గంట అయినా ఆగలేదు. వెంటనే కోల్‌కతా వెళ్లాల్సి వచ్చింది. అక్కడ ఊపిరి సలపకుండా రకరకాల చోట్లకు తిప్పారు. మేమన్నా అలిసిపోయామేమో కాని 78 ఏళ్ల ఆ వృద్దుడి ముఖంలో అలసిన ఛాయలేవీ కనిపించలేదు. ఇంతకీ విద్యార్థులకు ప్రణబ్ ఏమి జవాబు చెప్పారనుకున్నారు?
“నాకు బాల్యం అంటే ఎంతో ఇష్టం. అయినా బాల్యం ఎవరికి ఇష్టం ఉండదు? కాని ఎవరైనా బాల్యంలో ఆగిపోతారా? ప్రవాహం ఎక్కడైనా ఆగిపోతుందా? ఆగిపోతే అది మురికి కాలువగా మారుతుంది. మనం ఎప్పుడూ గతంలోనే ప్రయాణించలేం. గతంలోంచి వర్తమానంలోకి ప్రయాణిస్తూ భవిష్యత్తుపైదృష్టి సారించాలి… ” అని విద్యార్థులకు జవాబిచ్చాడు ప్రణబ్.

“రాజకీయాలు, బోధనారంగం ఇందులో మీకు ఏదంటే ఇష్టం అని మీరడిగితే ఏమి చెప్పను? రాజకీయాల్లో ప్రవేశించాలని, దేశానికి ఏమైనా చేయాలని మా అమ్మ చెబుతుండేది. మా కళాశాల సంస్థాపక అధ్యక్షుడు హరేంద్రనాథ్ మజుందార్ కూడా రాజకీయాల్లోకి వెళ్లమని నన్ను ప్రోత్సహించేవారు. అధ్యాపక వృత్తి వదిలిపెట్టి రాజకీయాల్లోకి వచ్చానంటే నాకు ఏది ఇష్టమో మీకు వేరే చెప్పాలా?” అని ఆయన నవ్వుతూ జవాబిచ్చారు.

విద్యార్థులు అంతటితో ఊరుకోలేదు. “మీరు ప్రధానమంత్రి కాలేకపోయారు కదా? రాష్ట్రపతి పదవీకాలం పూర్తయ్యాక అయినా ఆ పదవిని చేపడతారా?” అంటూ మరొక ప్రశ్న వేశారు.
ప్రణబ్ ఏమాత్రం తడుముకోకుండా “నాకు వయసు మీద పడింది. నేను చదవాల్సిన పుస్తకాలు, రాయాల్సిన విషయాలు చాలానే ఉన్నాయి. రాష్ట్రపతి పదవి పూర్తయ్యాక అధ్యయనం, రచనా వ్యాసంగంపై దృష్టి కేంద్రీకరిస్తాను. ఎప్పుడూ వృద్ధులే అంటిపెట్టుకోకూడదు. కొత్తవారికి కూడా అవకాశం ఇవ్వాలి..” అన్నారు.
రాజకీయాలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ, చరిత్ర ఇలాంటి విషయాలే ప్రణబ్‌కు తెలుసనుకుంటాం కాని ఆయనకు కీట్స్, షెల్లీల రొమాంటిక్ పొయెట్రీ చాలా ఇష్టమని తెలిసింది. ఒక టీచర్ ఆయనను “మీరు కవితలు చదువుతుంటారా” అని అడిగినప్పుడు “నాకు కీట్స్,షెల్లీతో పాటు రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, బుద్దదేవ్ బసు, శక్తి ఛటోపాధ్యాయ, సుధీంద్రనాథ్ దత్తా, విష్ణు డే కవితలు ఎంతో ఇష్టం. అయితే ఇప్పటి ఆధునిక కవిత్వం గురించి నాకంతగా తెలీదు” అని చెప్పి అందర్నీ ఆశ్చర్య పరిచారు.

అన్నీ గుర్తుంటాయి..
ప్రణబ్ ముఖర్జీకున్న గొప్ప లక్షణాల్లో ఒకటి- ఆయనకున్న అసమాన జ్ఞాపకశక్తి. రాష్టపతి పదవికి నామినేషన్ దాఖలు చేసేటప్పుడు స్కూల్ ఫైనల్ సర్టిఫికెట్ అవసరమైంది. తన కుమారుడు ఈ సర్టిఫికెట్ ఎక్కడో పోగొట్టారట. దీంతో ఆయన స్కూల్ ప్రిన్సిపల్‌కు ఫోన్ చేసి క్లాసులో తన రోల్ నెంబర్, పరీక్ష హాల్ టికెట్ నెంబర్ చెప్పి సర్టిఫికెట్‌ను సంపాదించడం సులభతరం చేశారు. ఈ విషయాన్ని స్వయంగా ఆయనే విలేకర్లతో చెప్పి ఆశ్చర్యపరిచారు. చరిత్రలో జరిగిన అనేక కీలక ఘట్టాల్ని తేదీలతో సహా చెప్పగల దిట్ట ప్రణబ్. ఆయనతో కాసేపు మాట్లాడితే చాలు.. ఈ విషయం అర్థమవుతుంది. గాంధీ, నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్, వివేకానంద, రామకృష్ణ పరమహంస, ఇందిరాగాంధీ మొదలైన జాతీయ నాయకులు ఏఏ తేదీల్లో ఏఏ నిర్ణయాలు తీసుకున్నారు? చరిత్ర ఏఏ తేదీల్లో మలుపు తిరిగింది? దేశ విభజన సమయంలో ఏ రోజు ఏమి జరిగింది? అవన్నీ ఆయన చెబుతుంటే నోళ్లు తెరుచుకుని విన్నాం మేమంతా. విద్యానగర్ కాలేజీలో తనతో పాటు పనిచేసిన అధ్యాపకుల పేర్లన్నీ ఆయనకు ఇప్పటికీ గుర్తున్నాయని.. ఆయన వారి గురించి ఆరా తీస్తుంటే తెలిసింది.

బిజీలోనూ పుస్తకాలు తిరగేస్తూ…
ఆయన మరో అద్భుత లక్షణం- పని రాక్షసుడు కావడం. సాధారణంగా రాష్ట్రపతితో పర్యటనకు వెళ్లడానికి విలేకరులు ఆసక్తి చూపిస్తారు. ఎందుకంటే ప్రధానమంత్రిలాగ రాష్ట్రపతి కార్యకలాపాల్లో హడావుడి ఉండదు. రోజుకు ఒకటి రెండు కార్యక్రమాలు ఉంటే మహా ఎక్కువ. ఆ తర్వాత విలేకరులు స్వేచ్ఛగా తిరిగేందుకు, మంచి మంచి ప్రదేశాలు చూసేందుకు అవకాశం దొరుకుతుంది. అయితే ప్రణబ్ అంతకు భిన్నమైన వ్యక్తి అని ఆ నాలుగు రోజుల్లోనే అర్థమైంది. ఉదయం తొమ్మిదింటికి కోల్‌కతా రాజ్‌భవన్ చేరుకుంటే రాత్రి ఎనిమిది వరకు ఆయనతో పాటు తిరగడమే పని. తిరిగొచ్చిన తర్వాత కూడా ప్రణబ్.. రాత్రి 12 గంటల వరకు న్యాయమూర్తులు, విద్యావేత్తలు, రాజకీయ నాయకులతో సహా ఎవర్నో ఒకర్ని రోజూ కలుస్తూనే ఉండేవారు.

పశ్చిమబెంగాల్ ముఖ్యమంత్రి మమతా బెనర్జీ ఒకరోజు రాత్రి 9 గంటలకు వచ్చి ప్రణబ్‌తో కలిసి విందు స్వీకరించి, దాదాపు రెండు గంటలుండి వెళ్లారు. ఈ నాలుగురోజుల్లో ఆయన కేంద్రం నుంచి వచ్చిన ఎన్నో ఫైళ్లపై తన అభిప్రాయాలు రాసి పంపించారు. కోల్‌కతాలో ఉన్నప్పుడే ఆయన జార్ఖండ్‌లో రాష్ట్రపతి పాలన విధించారు. ఇవి చాలవన్నట్లు ఏ మాత్రం వీలున్నా పుస్తకాలు తిరగేస్తూనే ఉన్నారు ప్రణబ్. సుభాష్ చంద్రబోస్‌పై సుగతాబోస్ రాసిన ‘హిస్ మెజిస్టీస్ అప్పోనెంట్’ అనే పుస్తకం గురించి చెబుతూ… “నేను ఈ పుస్తకాన్ని రెండురోజుల్లో చదివేశాను. చాలా ఆసక్తిగా ఉంటుంది. మీరు కూడా తప్పక చదవాల్సిన పుస్తకం ఇది” అని ఆయన పాత్రికేయులకు సూచించారు.

చదువుకునే రోజుల్లో ప్రతి రోజూ గంటల తరబడి చరిత్ర, రాజనీతి, అర్ధ శాస్త్రం, ఆధునిక సంస్క­ృతి, నాగరికతకు సంబంధించిన పుస్తకాలతో పాటు కవితా సంపుటాలనుకూడా చదివే వారట. చదవడమే కాక, వాటన్నిటినీ కంప్యూటర్‌లా మెదడులో భద్రపరుచుకున్నారు. ఆ అలవాటును ఆయన ఇప్పటికీ మానుకోలేదు. ఇన్ని పనులు చేస్తున్న ఆయన ఎప్పుడు నిద్రిస్తారు? అని అడిగితే ప్రణబ్ రోజుకు ఐదు గంటలే నిద్రిస్తారని, చాలా స్వల్ప పరిమాణంలో ఆహారం తీసుకుంటారని ఆయన సహాయకులు చెప్పారు. ఆయన రాష్ట్రపతి భవన్‌లోకి వెళ్ళాక తాము విశ్రాంతి తీసుకోవచ్చని భావించామని.. కాని ఆయన ఎక్కడైనా సరే పని చేయకుండా ఉండరన్న విషయం అర్థమైందని వారు చెప్పారు.

ప్రణబ్ ఆర్థికమంత్రిగా, కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సభ్యుడుగా కొనసాగి ఉంటే జైపూర్‌లో జనవరి 18-20 తేదీల మధ్య జరిగిన పార్టీ మేధోమధన సదస్సులో కీలక పాత్ర పోషించి ఉండేవారు. పార్టీ చర్చించే పత్రాలను ఆయనే రూపొందించేవారు. గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా కాంగ్రెస్ పార్టీ వ్యూహరచనలో కీలకపాత్ర పోషించారాయన. కాని ఈసారి ఈ మేధావి లేకుండానే ఆ సదస్సు జరిగింది. అదే సమయంలో ఆయన కోల్‌కతాలో తన ప్రజల మధ్య ఇన్నాళ్లూ తాను కోల్పోయిన సంబంధాలను వెతుక్కుంటూ, రాష్ట్రపతి హోదాను కూడా పట్టించుకోకుండా చిన్న చిన్న సమావేశాల్లో మాట్లాడుతూ, తనవారిని ఆప్యాయంగా పలకరిస్తూ గడిపేశారు. అయినాసరే, జైపూర్‌లో ఏం జరుగుతున్నదో ఎప్పటికప్పుడు కనుక్కుంటూనే ఉన్నారు. రాహుల్ గాంధీని కాంగ్రెస్ ఉపాధ్యక్షుడుగా ప్రకటించడంపై ఇష్టాగోష్టిగా మాట్లాడుతూ.. “ఇది కాంగ్రెస్‌లో కొత్త కాదు.. ఏ పరిణామమైనా ఇలాగే జరుగుతుంది” అంటూ మోతీలాల్ నెహ్రూ 1919లో కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నప్పటి నుంచీ వారసత్వ చరిత్రను వివరించారు.

జాతీయవాది..

ప్రణబ్ ముఖర్జీ జాతీయవాది అని ఆయన సంభాషణల ద్వారా, అక్కడ ఆయన చేసిన ప్రసంగాల ద్వారా అర్థమవుతుంది. అది చిన్న కార్యక్రమమైనా సరే అందులో జాతీయ ప్రయోజనం ఉంటేనే అంగీకరిస్తారాయన. “నాకు జాతీయవాదం పట్ల అభిమానాన్ని ఏర్పరచింది వివేకానందుడు, నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్‌లు” అని ఒకసారి చెప్పారు. తన రాజకీయ గురువు అజయ్ ముఖర్జీ’ అని ఆయనను కాంగ్రెస్ నుంచి నిర్దాక్షిణ్యంగా తొలగించడం చాలా బాధించిందని చెప్పారు. ఆరోజుల్లో జరిగిన విశేషాల్ని పూసగుచ్చినట్లు వివరించారు. 1960 దశకంలోనే పశ్చిమబెంగాల్ రాజకీయాలు కాంగ్రెస్, కాంగ్రెసేత ర శిబిరాలుగా విడిపోయాయి. వామపక్షాలు ప్రవేశిస్తున్న రోజులవి. పదమూడేళ్లుగా కేబినెట్ మంత్రిగా ఉన్న అజయ్ ముఖర్జీ కాంగ్రెస్‌లో ప్రవేశిస్తున్న విలాసవంతమైన ధోరణులను తీవ్రంగా విమర్శించారు. ఆకలితో బాధపడుతున్న వేలాది మంది ప్రజలను నిర్లక్ష్యం చేయడాన్ని తప్పుపట్టారు.

కాంగ్రెస్ డబ్బున్నవారికి దాసోహం అయిందన్నారు. దీనితో ఆయనను బయటకు పంపించారు. హుమయూన్ కబీర్, అరుణా అసఫ్ అలీ వంటి హేమాహేమీలు ఆయనతో గళం కలిపారు. యువ ప్రణబ్ ముఖర్జీ కూడా వెనుకాడలేదు. అజయ్ ముఖర్జీ ప్రారంభించిన బంగ్లా కాంగ్రెస్‌లో చేరారు. ఆ రోజుల్లో కాంగ్రెస్ హయాంలో బెంగాల్‌లో దిగజారిన సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ పరిస్థితిపై ఆయన రాసిన పత్రాలు, తీర్మానాలు, కరపత్రాల వల్లనే గొప్ప రాజకీయ మేధావిగా గుర్తింపు పొందారు. 1967లో బెంగాల్‌లో అజయ్ ముఖర్జీ నేతృత్వంలో ఏర్పడిన మొట్టమొదటి యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వ ఏర్పాటులో కూడా ప్రణబ్ కీలకపాత్ర పోషించారు. ఈ యువ మేధావిని రాజ్యసభకు పంపించేందుకు అప్పుడు వామపక్షాలు సైతం సహకరించాయి.

ప్రణబ్ వాక్ప్రతిభ, రాజనీతిజ్ఞతే ఆయనను భూపేన్ గుప్తా, ఇంద్రజిత్ గుప్తా, మీనూ మసానీ, నంబూద్రిపాద్, కృపలానీ వంటి దిగ్గజాలకు సన్నిహితం చేసింది. ఇందిరాగాంధీ సంగతైతే చెప్పనక్కర్లేదు. కామరాజ్, మొరార్జీ వంటి ప్రత్యర్థులను చిత్తు చేసేందుకు ఇందిరాగాంధీ మళ్లీ అజయ్ ముఖర్జీని దరి చేర్చుకోవడంతో బంగ్లాకాంగ్రెస్ కాంగ్రెస్‌లో విలీనం కావడం, ప్రణబ్ ముఖర్జీ కాంగ్రెస్ రాజకీయాల్లోకి ప్రవేశించడం, 36 ఏళ్ల వయస్సులో కేంద్రంలో మంత్రిగా చేరడం చకచకా జరిగిపోయాయి. అప్పటి నుంచీ ఆయన వెనక్కి తిరిగి చూడలేదు.

రాజీవ్ హయాంలో ఒకసారి కాంగ్రెస్‌ను వదిలిపెట్టాల్సి వచ్చింది కాని మళ్లీ కాంగ్రెస్‌కు ఆయన అవసరం కలిగింది. ప్రణబ్ రక్తంలో కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకత నరనరాల్లో జీర్ణించుకుని ఉన్నదా అనిపిస్తుంది ఒక్కోసారి. కాంగ్రెస్‌లో ఏర్పడిన రుగ్మతలను ఆయన సహించలేకపోయేవారు. తర్వాత తర్వాత భరిస్తూ వచ్చారు. ఆయనలోని జాతీయవాది అలాగే ఉండిపోయారు. దేశ సమస్యలను జాతీయవాద దృష్టితో చూసే అరుదైన నాయకుల్లో ఒకరుగా ఉండిపోయారు. ఆయన మేధావిత్వమే ఆయనను ప్రధానమంత్రి పదవికి అనర్హుడిగా మార్చిందనేవారు కూడా ఉన్నారు.

వివేకానందుడంటే భక్తి..
కోల్‌కతా ప్రయాణంలో ప్రణబ్‌ముఖర్జీ పాల్గొన్న వాటిలో ఒకటి- వివేకానందుడి 150వ జయంతి వేడుకల కార్యక్రమం. జాతీయస్థాయిలో వివేకానంద జయంతి కార్యక్రమాలను నిర్వహించేందుకు ఒక కమిటీని ఏర్పాటు చేయడంలో ముఖ్య పాత్ర పోషించారు. రాష్ట్రపతి కాకముందు వరకూ కమిటీకి ఆయనే చైర్మన్. ఇప్పుడు వెనకుండి కార్యక్రమాలను నడిపిస్తున్నారు. ప్రణబ్‌తో పాటు వివేకానందుడు నివసించిన ఇల్లును సందర్శించే అవకాశం మాకు దక్కింది. దైవశక్తి కంటే మానవ శక్తి ఎంత గొప్పదో వివేకానందుడు చెప్పిన తీరును ప్రణబ్ అద్భుతంగా వివరించారు. ప్రాచీన సంస్కృతిని, విలువలను గౌరవిస్తూనే ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని అన్వయించుకోవాల్సిన అవసరం ఉందన్నారు. అన్ని రంగాల్లో పతనమవుతున్న విలువలను కాపాడుకోవాలని చెప్పారు. కోల్‌కతాకు 25 కిలోమీటర్ల దూరంలోని బారక్‌పూర్‌లోని రామకృష్ణ మిషన్ కార్యక్రమాల్లోనూ పాల్గొన్నారు రాష్ట్రపతి. బారక్‌పూర్‌లోనే 1857లో తొలిస్వాతంత్య్ర సమరయోధుడు మంగళ్‌పాండే బ్రిటిష్ కమాండర్‌పై తిరుగుబాటు చేశారు.

పోరాటయోధులను మరిచిపోలేదు…
ప్రణబ్ పర్యటనలో మరో ప్రధాన ఘట్టం- స్వాతంత్య్ర సమరయోధులతో సంబంధం ఉన్న కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడం. తన గురువు అజయ్ ముఖర్జీ ఒకప్పుడు బ్రిటిష్ వారితో పోరాడి విముక్తం చేసిన తామ్రలిప్త (తమ్లుక్) ప్రాంతాన్ని సందర్శించారు. తూర్పు మిడ్నపూర్‌లోని తమ్లుక్‌లో ఉన్న నిమ్‌తౌరి వద్ద ఉన్న స్మృతి సౌధలో ఆయన అజయ్ ముఖర్జీతో పాటు మరో ఇద్దరు స్వాతంత్య్ర సమరయోధుల విగ్రహాలను ఆవిష్కరించారు. ఈ స్మ­ృతిసౌధలో ఎక్కడ చూసినా వందలాది స్వాతంత్య్ర సమరయోధుల ఫోటోలు కనిపిస్తాయి. వారి త్యాగాల చిత్రాలను కూడా ప్రదర్శించారు. ఆ రోజుల్లో బ్రిటిష్ వారితో వారు జరిపిన పోరాట ఘట్టాలు గుర్తు చేసే అనేక స్మృతి చిహ్నాలు ఉన్నాయక్కడ. దీన్ని సందర్శించడం ఒక గొప్ప అనుభూతి.

నిజానికి బెంగాల్‌లో ఏ మూల పర్యటించినా దేశభక్తి, జాతీయవాదం, సాహిత్యం, సంగీతంపట్ల అభిరుచి గుబాళిస్తాయి. ఇదే ప్రణబ్‌ను తీర్చిదిద్దిందేమో అనిపిస్తుంది. ఏ ట్రాఫిక్ లైట్ వద్ద నైనా రవీంద్రుని సంగీతం మనకు వినిపిస్తుంది. మమతా బెనర్జీ కృషి ఫలితం ఇది. ప్రణబ్ పాల్గొన్న ప్రతి కార్యక్రమంలోనూ రవీంద్ర సంగీతం, దేశ భక్తి గీతాలు వినబడి మనసును పరవశింప చేశాయి.

నేతాజీ జ్ఞాపకాలు..
కోల్‌కతాలో నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ నివసించిన ఇల్లును కూడా ప్రణబ్ బృందంలో భాగంగా సందర్శించడం మరో సదవకాశం. ఇదే ఇంట్లో నేతాజీని బ్రిటిష్ వారు గృహ నిర్బంధంలో ఉంచారు. 1941లో ఆయన ఇక్కడి నుంచే మాయమై బెర్లిన్‌లో ప్రత్యక్షమయ్యారు. సుభాష్ చంద్రబోస్ కోల్‌కతాలో చివరిసారి ప్రయాణించిన కారును కూడా ఈ ఇంట్లో చూడవచ్చు. ఇప్పుడు అక్కడ ఆయన కుటుంబీకులు ఒక రీసర్చ్‌బ్యూరోను నడుపుతున్నారు. బోస్ సోదరుడు శిశిర్ కుమార్ బోస్ కుమారుడైన ప్రముఖ చరిత్రకారుడు సుగతా బోస్ రచించిన ‘హిస్‌మెజిస్టీస్ అపోనెంట్ బెంగాలీ’ ప్రతి ఆవిష్కరణ కార్యక్రమంలోనూ ప్రణబ్ పాల్గొన్నారు.

ఈ పుస్తకాన్ని ఆవిష్కరించేందుకు జర్మనీ నుంచి వచ్చిన నేతాజీ కూతురు అనితా పఫాఫ్, ఆమె జర్మనీ భర్త మార్టిన్‌ను చూడగలిగాము. ఆయన జర్మనీలో మాజీ ఎంపి. నేతాజీ వియన్నాలో ఉన్నప్పుడు తనకు కార్యదర్శిగా పనిచేసిన ఎమిలీ అనే ఆస్ట్రియన్ యువతిని ప్రేమించి పెళ్లి చేసుకున్నాడు. వారి సంతానమే అనిత. తిరుగు ప్రయాణంలో ప్రణబ్ నేతాజీ కుటుంబం గురించి పుంఖానుపుంఖాలుగా తేదీలతో సహా చెప్పుకొచ్చారు. “వారిది జాతీయ భావాలుగల విద్యావంతుల కుటుంబం. నేతాజీదే కాదు, ఆ కుటుంబంలో ప్రతి ఒక్కరిదీ గొప్ప చరిత్ర..” అని చెప్పారు ఆయన.

మీడియా ఎలాంటిదంటే..
చాలా సమావేశాల్లో ప్రణబ్‌రాసుకున్న ఉపన్యాసాలను పక్కన పడేసి.. చరిత్రను అభివర్ణిస్తూ భావోద్వేగంతో ప్రసంగిస్తున్నప్పుడు వినితీరాల్సిందే! కోల్‌కతా ప్రెస్‌క్లబ్‌లో ఇండియన్ జర్నలిస్టు అసోసియేషన్ 90వ వార్షికోత్సవంలో మాట్లాడినప్పుడు కూడా ఆయన ఏ కాగితమూ చూడకుండా ఏకధాటిగా ప్రసంగించారు. “పాత్రికేయులకు, రాజకీయ నాయకులకు ఉన్న సంబంధం.. నీటికీ చేపలకూ ఉన్న సంబంధం లాంటి ది. మీడియా లేకుండా రాజకీయం ఎక్కడిది?” అని ఆయన చమత్కరించారు. “అదే సమయంలో మీ అభిప్రాయం స్వేచ్చగా చెప్పండి.. కాని వాస్తవాలను ఉన్నదున్నట్లు వివరించండి..” అని ఉద్బోధించారు.

చివరిగా ఢిల్లీ వచ్చే ముందు.. కోల్‌కతాలో ఎయిర్‌పోర్ట్ అథారిటీ నిర్మించిన ‘సుభాష్ చంద్రబోస్ అంతర్జాతీయ టెర్మినల్’ భవనాన్ని ప్రారంభించారు ప్రణబ్. బడా పారిశ్రామిక సంస్థలు వేలకోట్లు ఖర్చుపెట్టి అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయాలు నిర్మిస్తున్న ఈ రోజుల్లో అంతకు ఏమాత్రం తీసిపోకుండా అత్యద్భుతమైన స్థాయిలో ఎయిర్‌పోర్ట్ అథారిటీ దాన్ని నిర్మించడం చూసి ఆయన అచ్చెరువొందారు. దేశ ప్రయోజనాలను నెరవేర్చుకోవడంలో ప్రైవేట్ రంగాన్ని ఉపయోగించుకోవడం అవసరమే కాని ప్రభుత్వ రంగం కూడా తలుచుకుంటే అద్భుతాలు చేయగలదని వ్యాఖ్యా నించారాయన.

చివరగా ఒక్క మాట. ప్రణబ్‌తో ప్రయాణించడమంటే ఒక సజీవ చరిత్రకారుడు, రాజనీతిజ్ఞుడు, మేధావితో ప్రయాణించడమే! ‘కలలు కనండి..’ అని మాజీ రాష్ట్రపతి అబ్దుల్ కలామ్ సందేశమిస్తే ‘కాలే కడుపుకు కలలు ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి?’ అని నేటి రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ తన తొలి రిపబ్లిక్ డే సందేశంలో ప్రశ్నించారు. అదే ఆ ఇద్దరికీ తేడా.

ఎ.కృష్ణారావు
ఆంధ్రజ్యోతి ఢిల్లీ ప్రతినిధి 

పువ్వు’గాని మీద పడగలదు..లెగరా బాబు

“మా గోదారి జిల్లావాసులకి వెటకారం పాలు కాస్త ఎక్కువండి”అని మనందరికీ తెలిసిన విషయాన్నే ఆయన ముందుజాగ్రత్తగా, ఎంతో వినయంగా చెప్పారు. “కోపాన్ని కళ్లెర్రజేస్తూనే కాదు కామెడీగా కూడా ప్రదర్శించవచ్చు. అదెలా అంటే మా ఊరొస్తే తెలుస్తుంది. ఇప్పుడేముంది లెండి….గోదావరి యాసే పోయింది. నా చిన్నప్పటి ఊరు విశేషాల్ని గుర్తుచేసుకుంటే ఒళ్లు పులకరిస్తుంది” అని చెబుతున్న కృష్ణభగవాన్ తాను ఈత కొట్టిన రేవు నుంచి కోళ్లను ఎత్తుకుపోయే దొంగ కుక్కవరకూ తన ఊరి కబుర్లని ఓ కామెడీ సినిమా స్టోరీలా చెప్పుకొచ్చారు. ఆయన ఊరు ‘కైకవోలు’ విశేషాలే ఈవారం ‘మా ఊరు’ 
“నాకు ఆరేళ్ల వయసప్పుడు ఒకరోజు నాన్నతో పొలానికి వెళ్లాను. నాన్న పొలంలో కూలివాళ్లతో మాట్లాడుతుంటే నేను ఆడుకుంటూ ఆడుకుంటూ పక్కనే ఉన్న కాలవదగ్గరికి వెళ్లాను. కాలవపక్కన ఉన్న మట్టిగడ్డపై కూర్చుని జోరుగా పారుతున్న నీటిని చూస్తున్నాను. నేను కూర్చున్న మట్టిదిబ్బ బాగా నాని ఉంది. నేను కూర్చున్న ఐదునిమిషాలకి అది కూలి నేను నీళ్లలో పడిపోయాను. కొట్టుకుపోకుండా కాలవ ఒడ్డునున్న గడ్డిదుబ్బుని పట్టుకుని ఏడుస్తున్నాను.

ఆ దుబ్బుగాని చేతిలోకి ఊడొచ్చిందా అంతే సంగతి. ఇంతలో ఆ కాలవపక్కగా వెళుతున్న ఒకతను నీళ్లలో నన్ను చూసి ఎక్కడో పొలంలో ఉన్న మా నాన్నగారిని పిలవడం మొదలుపెట్టాడు. నాన్న పరిగెట్టుకుంటూ వచ్చి నీళ్లలో దిగి నన్ను పైకి తీసుకొచ్చారు. నిజానికి అతన్ని చూడగానే భయంతో వణికిపోతున్న నాకు ధైర్యమొచ్చింది. అతను వెంటనే కాలవలోకి దిగి నన్ను రక్షిస్తాడనుకున్నాను. కాని అతను రాలేదు.

మా నాన్నని పిలిచాడు. అతనలా ఎందుకు చేశాడని నాన్నని అడిగితే…’అతను దళితుడు కదా…నిన్నెలా ముట్టుకుంటాడు…’ అన్నాడు. ఆ విషయం గుర్తుకొచ్చిన ప్రతిసారీ నాకు చాలా భయమేస్తుంది. మనం సృష్టించుకున్న కులాలు మనకెంత చేటుచేస్తున్నాయో చూడండి. తూర్పుగోదావరి జిల్లా పెద్దపూడి మండలం ‘కైకవోలు’ మా ఊరు. ఊరు చిన్నదే గాని నా జ్ఞాపకాలు చాలా పెద్దవి.

అమ్మమ్మ ఊరు…
మా అమ్మమ్మ(కాకర వీరాయమ్మ)కి 22 సంవత్సరాల వయసప్పుడే భర్త చనిపోయాడు. అప్పటి నుంచి పిల్లల పెంపకం, వ్యవసాయం అన్నీ తానే చేసుకుంది. కూతురికి ఇల్లరికపు అల్లుడ్ని తెచ్చుకోవాలని మా పక్కూరు చింతపల్లి నుంచి అల్లుడ్ని తెచ్చుకుని ఇంట్లో పెట్టుకుంది. అప్పటి నుంచి నాన్న, మా మేనమామ వ్యవసాయం పనులు చూసుకునేవారు. మాకు ఇరవై ఎకరాల వరకూ ఉండేది. పాడి కూడా పుష్కలంగా ఉండేది. మా ఇల్లు చాలా పెద్దగా ఉండేది.

ఓ పక్క సపోటా చెట్టు, వెనకవైపు నారింజచెట్టు, ఇంటి ముందు రేకమందారపువ్వు చెట్టు పక్కనే మామిడి చెట్టు ఉండేవి. మామిడి చెట్టు చూడ్డానికి చిన్నగా ఉన్నా లెక్కలేనన్ని కాయలు కాసేది. మాకు తెలియకపోయినా ఆ లెక్క నాన్నకి బాగా తెలిసేది. చెట్టుమీద ఎవడు చెయ్యివేసినా కనిపెట్టేసేవాడు. ఆ కొమ్మకి పాతికకాయలుండేవి. నాలుగు తగ్గాయి అనేవారు. నాకు ఇద్దరు అన్నయ్యలు, ఇద్దరు అక్కలు. నేను అందరికన్నా చిన్నవాడ్ని.

నాన్న వెటకారం…
గోదావరి జిల్లాలవారికి వెటకారం పాలు కాస్త ఎక్కువనే మాట. నిజమే…ఎంతటి కోపాన్నైనా హాస్యపూర్వకంగా వెక్కిరింతగా అవతలివాడి మనసు చివుక్కుమనేలా ప్రదర్శించడం మా వాళ్ల స్పెషాలిటి. మా నాన్న కుటుంబంలోవాళ్లకి ఈ వెటకారం మీర ఎక్కువగా ఉండేది. నాన్నైతే మరీను. ఒకరోజు పొలంలో పని ఎక్కువగా ఉన్న సమయంలో పట్టా వీరయ్య అనే పనివాడు డుమ్మా కొట్టాడు. ‘సరిగ్గా పని ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడే ఎగ్గొట్టాడు…రానీ వాడి సంగతి చెబుతాను’ అంటూ కారాలు మిరియాలు నూరుతున్నారు నాన్న.

ఇంతలో వీరయ్య వచ్చి ఇంటి ముందున్న మందార చెట్టుకింద కూర్చున్నాడు. ‘ఏరా…పట్టీరయ్యా నిన్న రాలేదే” అన్నారు నాన్న. “కాల్లో ముల్లు గుచ్చుకుందడయ్యా…” అన్నాడతను. మా చిన్నప్పుడు పల్లెలో ముల్లు గుచ్చుకోవడం అనేది సమస్యే కాదు. పని ఎగ్గొట్టేంత సమస్య అస్సలు కాదు. వెంటనే నాన్న “సర్లేగాని..ముందు ఆ చెట్టుకింద నుంచి లెగు…పువ్వుగాని మీద పడగలదు. మళ్లీ ఈ రోజు కూడా పనిలోకి రాడానికి ఉండదు” అన్నాడు. దాంతో వాడు తలదించుకుని పొలానికి వెళ్లిపోయాడు. మా చిన్నాన్న కూడా అంతే. నోరు తెరిస్తే వెటకారం.

సూర్యకాంతం ఇల్లు…
మా ఇంటిపక్కనే ప్రముఖనటి సూర్యకాంతం ఇల్లు ఉండేది. ఆమె, మా అమ్మమ్మ మంచి స్నేహితులుగా ఉండేవారట. మేం పుట్టేనాటికే ఆమె మంచి నటిగా పేరుతెచ్చుకున్నారు. సూర్యకాంతం గురించి అమ్మమ్మ చాలా విషయాలు చెప్పేది. “సూర్యకాంతం కోడలిగా మన ఊర్లో అడుగుపెట్టి ఒక్కనాడు కూడా సుఖపడలేదు. అత్తగారి వేధింపులు భరించలేక ఊరొదిలి వెళ్లిపోయింది. ఆమె అలా వెళ్లకపోతే ఈరోజు ఓ గొప్ప నటిని కోల్పోయేవాళ్లం” అని మా అమ్మమ్మ చెప్పినమాటల్ని ఊళ్లోవాళ్లంతా ఇప్పటికీ చెప్పుకుంటుంటారు. మా అమ్మమ్మని నేను చిట్టెమ్మా అని పిలిచేవాడ్ని. ఆమె నన్ను కిట్టా అనేది. 92 ఏళ్లు బతికింది. చాలా కష్టజీవి. చనిపోయేచివరి నిమిషం వరకూ పనిచేస్తూనే ఉంది.

మూడిళ్ల బడి…
మా ఊళ్లో మొదటిబడి నూనిచిన్నకాపుగారింట్లో ఉండేది. వాళ్లింటి వరండానే మా తరగతి గదన్నమాట. కొన్నాళ్లకు సింహాద్రిరాజుగారింట్లోకి మారింది. ఆ తర్వాత మరో రాజుగారి ఇంట్లో ఉండేది. అత్తిలి వెంకటగోపాలాచారి మా హెడ్‌మాస్టార్. పెద్డింటి లక్ష్మణాచార్యులు మా మాస్టారు. బోళ్ల సత్యనారాయణ , దాట్ల రవిరాజు, గోపాలకృష్ణమాచారి…వీళ్లంతా నా స్నేహితులు. ఐదో తరగతి వరకూ మా ఊళ్లో చదువుకుని ఆరోతరగతి కోసం పక్కూరికి వెళ్లేవాళ్లం. అప్పటివరకూ బడికెళ్లడం అంటే ఏదో బాధగా ఉండేది. పక్కూళ్లో బడన్నకాడినుంచి మాకు ఎక్కడలేని ఉత్సాహం వచ్చేసేది. ఎందుకంటే ఆ ఊరికెళ్లాలంటే మా ఊరి రేవు దాటాలి. ఆ రేవు పేరు ‘ఆడదాని రేవు’. పూర్వం ఆ రేవు దగ్గర ఒక ఆడామె ఉండి అందరినీ బల్లకట్టు ఎక్కించుకుని రేవు దాటించేదట. అందుకే ఆ రేవుకి ఆ పేరొచ్చిందని మా పెద్దోళ్లు చెప్పేవారు.

రేవులో స్నానాలు…
స్కూలుకి వెళ్లేటప్పుడు అమ్మాయిలు బుద్ధిగా వంతెనమీద నుంచి వెళితే మేం నిక్కర్లు ఇప్పేసి ఈదుకుంటూ వెళ్లేవాళ్లం. ఎవడో ఒకడికి మా నిక్కర్లు ఇచ్చి వాడ్ని వంతెనమీద పంపేవాళ్లం. మాకు ఇష్టంలేని వాడి క్యారేజి రేవులో ముంచి తీసేవాళ్లం. ఒకడు ఎప్పుడు వాళ్లింట్లో తెలగపిండి, వెల్లుల్లి రేకల కూర వండినా క్యారేజి తీసుకొచ్చేవాడు. ఆ కూరంటే మాకెవ్వరికీ ఇష్టం ఉండేది కాదు. అందుకే వాడి డబ్బాలాక్కుని రేవులో ముంచేవాళ్లం. ఒంటిపూట బడులొచ్చాయంటే పండగే పండగ. మధ్యాహ్నం స్కూలు నుంచి వస్తూ రేవులో దిగి ఈతకొట్టి వచ్చేవాళ్లం. ఇంటికి రాగానే నాన్న చెయ్యిచాపమని మోచేతినుంచి అరిచేతివరకూ గోరుతో గీరేవాడు. తెల్లగా మచ్చపడితే రేవులో స�

     ఉదయం కాఫీ టిఫిన్ అయింతర్వాత యదా ప్రకారం కంప్యుటర్ ముందు కూర్చుని కొట్టుకొంటు న్నాను ఇంతలో హడా విడి గా కుర్చీ తెచ్చు కొని నా పక్కన కూర్చుంది మా ఆవిడ .”ఏమండీ మీ గోల మీదేనా ఇంట్లో సంగతేమీ పట్టదా ?”అంది ఏదో జరిగి పోయినట్లు .”కూల్ ల్ బాబా కూ ల్ ..

సినిమా పదకోండవ అవతారం

సినిమా మనిషిని ప్రభావితం చేయడమే కాదు… ఆలోచనల్ని సమూలంగా మార్చేస్తుంది అంటారు జె కె భారవి. ఆయన దృష్టిలో సినిమా11వ అవతారం. ‘చిటికెల పందిరి’ సినిమాకు దర్శకుడుగా సినీరంగంలోకి ప్రవేశించినా ఆ తర్వాత రచయితగా మారి ప్రఖ్యాతి గడించారు భారవి. ఆ క్రమంలో 24 కన్నడ సినిమాలకు రచన చేసినా ఆయన తెలుగు ప్రేక్షకులకు తెలిసింది మాత్రం అన్నమయ్య సినిమా రచనతోనే. ఆ సినిమా సాధించిన అద్భుత విజయం ఆ త ర్వాత శ్రీ మంజునాథ, పాండురంగమహత్యం, శ్రీరామదాసు సినిమాలకు నాంది అయింది. యువతే లక్ష్యంగా ఆధ్యాత్మిక సినిమాను రూపొందించటం ఒక సాహసమే. స్వీయ రచన, దర్శకత్వంలో స్వీయ నిర్మాణంలో త్వరలో విడుదల కాబోతున్న ‘ఆదిశంకర’ ద్వారా ఆయన ఆ సాహసమే చేశారు. మూడు పదుల సినీ ప్రస్థానంలో భారవికి ఎదురైన అరుదైన సంఘటనలే ఈ వారం అనుభవం.
నాకప్పుడు పదేళ్లు. వరంగల్ జిల్లాలోని కోమటిపల్లి మా ఊరు. అక్కడ ఇస్తారి అనే ఓ వ్యక్తి మీద దొంగతనం చేశాడనే ఆరోపణ వచ్చింది. అతన్ని పిలిచి అడిగితే నేను ఆ దొంగతనం చేయలేదన్నాడు. నువ్వే చేశావు, నువ్వే చేశావంటూ ఎంత మంది అరిచినా తాను మాత్రం చేయలేదనే బదులిచ్చాడు. నిజం ఎలా తేలాలి? వెంటనే అతన్ని ఊరి చెరువు వద్దకు తీసుకువెళ్లారు. ఊరిజనమంతా అక్కడ గుమిగూడారు. చెరువు గట్టు దగ్గర రెండు బస్తాల బొగ్గులతో నిప్పు రాజేసి అందులో గడ్డపారను వేసి ఎర్రగా కాల్చారు. ఆరోపణకు గురనైన వ్యక్తి కాలుతున్న గడ్డపారను అరచేతులతో పట్టుకుని పైనుంచి కిందికి తుడవాలి. అలా మూడు సార్లు చేశాక చేతులు కాలితే ఆ ఆరోపణ నిజమని, కాలకపోతే అతడ్ని నిర్దోషి అని తే ల్చేస్తారు.

ఇస్తారి ఏదో దేవతను తలుచుకుంటూ మూడుసార్లు ఆ గడ్డపారను తుడిచాడు. అతని అరచేతులు నల్లగా మాడిపోయాయి. అవి చూసిన పెద్దలు అతడు దొంగతనం చేసింది నిజమేనంటూ తేల్చేసి, జరిమానాగా ఇంత డబ్బు చెల్లించాలంటూ తీర్మానించి చక్కావెళ్లిపోయారు. ఆ సమయంలో నేను అక్కడే ఉన్నాను. నాకు ఏడుపొచ్చేసింది. ఇస్తారి కేసి చూస్తే అతడు ఆ దొంగతనం చేయలేదనిపించింది. కానీ ఆ మాటను అతడు ఎంత అరచి చెప్పినా ఎవరూ వినిపించుకోలేదు. ఎదిరించలేని నిస్సహాయతలో అతను ఎంతో హింసకు గురయ్యాడు. ఆ సంఘటన నా మనసులో బలంగా పాతుకుపోయింది. నన్ను వెంటాడుతూనే వచ్చింది.

తర్కం కోల్పోతే…
ఓ నాలుగైదేళ్లు గడిచిపోయాయి. అప్పటికే నా మీద కొంత సినిమాల ప్రభావం ఉండడం వల్ల ఆ సంఘటన ఆధారంగా నేనొక స్క్రిప్ట్ రాసిపెట్టుకున్నాను. అందరి దృష్టిలో దొంగగా మిగిలిపోయిన ఇస్తారి దుఃఖం తీరేదెలా? ఏ ఒక్కరికీ అతని పట్ల సానుభూతి లేదా? అందుకే క్లైమాక్స్‌లో అక్కడున్న దేవుని విగ్రహం కళ్లల్లోంచి నీళ్లు వచ్చినట్లు రాశాను. ఆ స్క్రిప్ట్‌ను మా టీచర్ జక్కా సత్యం గారు చూసి కన్నీటి పర్యంతమయ్యారు. ఆ తర్వాత ఆ స్కిప్టును ఆ రోజుల్లో నాటకరంగంలో కృషి చేస్తున్న డిఎస్ఎన్ మూర్తికి వినిపించాను. అంతా విని, ఆయన స్క్రిప్టులో ఒక మార్పును సూచించారు.

ఏ యుగంలో అయనా విగ్రహాల కళ్లలోంచి కన్నీళ్లు రావు. కాబట్టి స్క్రిప్టు నుంచి ఆ మాటను తీసేయమన్నారు. సాంఘిక రచనలైనా, పౌరాణిక రచనలైనా తార్కికతను, హేతుబద్ధతను కోల్పోతే అవి ప్రజల్ని ఏమాత్రం రంజింపచేయలేవు అనే గొప్ప సత్యాన్ని ఆయన మాటల ద్వారా నేను గ్రహించాను. అన్నమయ్య, శ్రీరామదాసు, శ్రీమంజునాథ, పాండురంగడు, కొత్తగా వస్తున్న శ్రీ జగద్గురు ఆదిశంకర ఇవన్నీ హేతుబద్ధంగా ఉండడానికి ఆనాటి ఆ సూచనే ఇప్పటికీ నాకు ఒక గైడ్‌గా పనిచేస్తోంది

వాస్తవాలే వస్తువుగా…
ఆచార్య ఆత్రేయ వద్ద నేను 11 ఏళ్లపాటు అసిస్టెంట్ రైటర్‌గా పనిచేశాను. ఆయనంటే నాకు అంతులేని ప్రేమ, గౌరవం. చాలాసార్లు నాకూ ఆయనకూ మధ్య తీవ్రమైన వాగ్వివాదాలు సాగేవి. అలాంటి సమయాల్లో ఆత్రేయ నోట కొన్ని కొత్త సత్యాలు వెలువడుతూ ఉండేవి. అయితే పెద్దా చిన్నా అనే భావన లేకుండా ఒక్కోసారి పసిపిల్లాడిలా సరెండర్ అయిపోయే స్వభావం కూడా ఆయనలో ఉండేది. సినిమా కథకు పనికి వస్తుందనిపించి 1850 ఆ ప్రాంతంలో జరిగిన ఒక వాస్తవిక సంఘటన ఆత్రేయ గారికి చెప్పాను. అదేమిటంటే, ఇంగ్లాండ్‌లో క్యారీనేషన్ అనే ఓ స్త్రీ ఉండేది.

తన భర్త విపరీతంగా మద్యం తాగి చనిపోవడంతో వాళ్ల కుటుంబం సర్వనాశనం అయిపోయింది. దాంతో మద్యం అమ్మకాల మీద తిరుగుబాటుగా ఒక ఇనుప పనిముట్టు తీసుకుని కనిపించిన ప్రతి వైన్‌షాప్‌నూ ధ్వంసం చేయడం ప్రారంభిస్తుంది. ఆమెకు మద్దతుగా అక్కడి మహిళలంతా గుంపులు గుంపులుగా వచ్చి ఆమెతో చేతులు కలుపుతారు. ప్రభుత్వానికి అదో పెద్ద సమస్యగా మారుతుంది. చివరికి క్యారీనేషన్ పుట్టిన జిల్లా అంతా మద్యనిషేధం విధిస్తారు. ఆ తర్వాత కొన్నాళ్లకు ఆ జిల్లాకు క్యారీనేషన్ పేరే పెడతారు.

ఈ సమస్యే ఇతివృత్తంతగా సినిమా తీస్తే గొప్పగా ఉంటుందనిపించింది. ఇదే విషయాన్ని ఆత్రేయ గారి ముందు ప్రస్తావిస్తే, “తాగుడు సమస్యేమిటి నాయనా… అసలది ఒక సమస్యే కాదు! ”అన్నారు. ఆయన అలా అనటం విని నేను ఆశ్చర్యపోయాను. నేను వెంటనే “తాగడం సమస్య కాకపోతే, మీరు నా గురువే కాదు” అన్నాను. అందుకాయన “ప్రజలు మీరు అనుకుంటున్నట్లుగా లేరు” అన్నారు. వెంటనే నేను “మీరు ఏ ప్రజల గురించి మాట్లాడుతున్నారు? మీకు తెలిసిందల్లా 1940 కాలం నాటి ప్రజలే. ఈ రోజునుంచి నేను మీకు శిష్యుడ్నే కాదు.” అంటూ అక్కడి నుంచి కోపంగా వెళ్లిపోయాను.

ఆ తర్వాత రెండ్రోజులకి ఆత్రేయ గారే స్వయంగా నాకోసం వెతుక్కుంటూ మా ఇంటికి వచ్చారు. వస్తూనే, తప్పయింది నాయనా! నేను అలా మాట్లాడటం తప్పే. నువ్వనే ఆ ప్రజల గురించి నిజంగానే నాకేమీ తెలియదు. నిజమే. తాగుడు ఒక మహమ్మారి. నేను ఒప్పుకుంటున్నాను. వచ్చేయ్ నాయనా! నాతో వచ్చెయ్ అంటూ నా చెయ్యి పట్టుకుని తన ఇంటికి తీసుకువెళ్లారు.

నాకోసం ఆయన వెతుక్కుంటూ వచ్చి ఆయన తక్కువేమీ అయిపోలేదు. నిజాన్ని నిజాయితీగా ఒప్పుకుని ఆయనే గొప్పవారయ్యారు. కాకపోతే, ఆయన ఎక్కడో ఒకచోట తగ్గినట్టే తగ్గి, హఠాత్తుగా ఒక పెద్ద ఆలోచనా ప్రవాహంలో పడి పెద్ద సముద్రమైపోయే వారు. ఆకాశం అయిపోయేవారు. అంతకు ముందు పసిపిల్లాడిలా విలవిల్లాడింది ఈయనేనా ?అని ఆశ్చర్యం వేసేది. ఎవరినైనా ఏదో ఒక కోణంలోనే చూసి అంచనా వేయడం ఎంత తప్పో ఆత్రేయను చూశాక తెలిసింది.

ఆదిశంకరతో ఒక ఆరంభం
సినిమాను మించి మానవాళిని ప్రభావితం చేసే మరో మాధ్యమం లేదనేది నాకున్న బలమైన అభిప్రాయం. నా దృష్టిలో అది 11వ అవతారం. అన్నమయ్య, శ్రీరామదాసు, శ్రీమంజునాథ వంటి ఇతివృత్తాల్ని సినిమాగా కాకుండా మరే మాధ్యమంలో చూపినా అంత ప్రయోజనం ఉండదు. భద్రాచలం నుంచి 40 కిలోమీటర్ల దూరంలో సీతమ్మ పర్ణశాల ఉంది. శ్రీ రామదాసు సినిమా విడుదల కావడానికి ముందు అక్కడికి రోజూ ఒక బస్సు, రెండు ఆటోలు మాత్రమే తిరుగుతూ ఉండేవి. రామదాసు విడుదలైన నాటి నుంచి రోజూ 50 బస్సులు, 200 ఆటోలు తిరుగుతున్నాయి.

ఇది సినిమా ప్రభావం ఎంత ఉధృతంగా ఉంటుందో చెప్పేందుకు ఒక ఉదాహరణ. ఆలోచనాత్మకంగా చూసినా మనిషిని ప్రభావితం చేయడంలో మిగతా వాటికంటే సినిమా వెయ్యిరెట్లు అధికంగా ప్రభావితం చేయగలదని నా అభిప్రాయం. అలాగే ప్రపంచంలో ఏమార్పు అయినా యువతతోనే సాధ్యమవుతుందనేది నా ప్రగాఢ విశ్వాసం. గత అనుభవాలన్నీ వేదికగా చేసుకుని ఇప్పుడు ‘జగద్గురు ఆదిశంకర’ సినిమా తీశాను. ఒక యువకుడు తలుచుకుంటే ఏమైనా చెయ్యగలడని చెప్పడమే ఈ సినిమా ప్రధాన ఇతివృత్తం.

ఆదిశంకరుడు బతికింది కేవలం 32 ఏళ్లే అయినా అతడు జగద్గురువుగా ఎదిగాడు. ఆ కాలంలో 72 మతాలు ఉండేవి. పరస్పరం చంపుకునే ఒక మారణకాండ సాగుతున్న సమయంలో ప్రపంచానికి ఆదిశంకరుడు అద్వైతాన్ని బోధిస్తూ కాశ్మీరు నుంచి కన్యాకుమారి దాకా నాలుగు సార్లు పాదయాత్ర చేశాడు. ఆ మహత్తర శక్తిసంపన్నుని జీవితాన్నే ఈ సినిమాలో చూపాను.

ఆధ్యాత్మిక పురుషుల సినిమాలంటే కేవలం పెద్ద వారికోసమేనా? కానే కాదు. అందుకే ఆది శంకర సినిమాకు ‘యువతకోసం’ అనే టాగ్ పెట్టాను. ఒక మంచి సినిమా వల్ల ఎన్ని ప్రయోజనాలు ఉంటాయో తెలిసిన అనుభవమే నన్ను ఆదిశంకర సినిమా నిర్మాణానికి పురికొల్పింది. అనుభవాలు ఎప్పుడూ పునాదులు అవుతాయి.ఆ తర్వాత వచ్చే ఆలోచనలు భవంతులు అవుతాయి. ఇదే నా జీవితం నాకు నేర్పిన పాఠం.

బమ్మెర

సీత అయోధ్యకు తిరిగొచ్చాక…

సింఫనీ మాంత్రికుడు బీథోవెన్ -9

           1812 లో బీథోవెన్ కు మరిన్ని సంస్యలోచ్చి మీద పడ్డాయి .నెపోలియన్ రష్యా మీద దండ యాత్రకు వెళ్ళి దారుణం గా ఒడి పోయాడు అదే వాటర్ లూ యుద్ధం .తెప్లిజ్ ను వదిలి బీథోవెన్ లేన్జ్ కు చేరాడు .అక్కడ తమ్ముడు జోహాన్ అన్న చెప్పినా విన కుండా ఒకమ్మాయిని పెళ్ళాడాడు .ఆమె ఒక కొడుకును కని చని పోయింది .ఆమె తల్లి దగ్గర పిల్లాడిని ఉంచటం బీథోవెన్ కు ఇష్టం లేదు ..దీని పై న్యాయ పోరాటం చేయాల్సి వచ్చింది .డిప్రెషన్ కు లోనై  హత్యా ప్రయత్నమూ చేశాడు .అప్పటికే వియన్నా జీవితం దుర్భరమైనది .డబ్బు విలువ పడి పోయింది .రాబడీ పెద్దగా లేదు .ప్రిన్స్ కిన్స్లీ ప్రమాదం లో మరణించాడు .ఒక్క రుడాల్ఫ్ మాత్రమె నమ్మక మైన సపోర్టర్ గా మిగిలాడు .కాస్పర్ కారల్ అనే తమ్ముడూ అన్న అభిమతానికి వ్యతి రేకం గా ఒకమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకొన్నాడు ..అతను అకస్మాత్తుగా చని పోయాడు .కొదుకును ,ఆస్తినీ బీథోవెన్ కు అప్పగించాడువాడు చెప్పిన మాట .వినే ఘటం కాదు .పెదనాన్న బీథోవెన్ ను చాలా ఇబ్బందులు పెట్టాడు .అయినా బీథోవెన్ అతన్ని అధిక ప్రేమతో చూసుకోన్నాడు.

            1813 జూన్ ఇరవై ఒకటిన ‘’బాటిల్ ఆఫ్ విట్తోరియా ‘’లో స్పెయిన్ దేశానికి చెందినవెల్లింగ్టన్ నేపోలియన్ను ఓడించాడు .ఆ ఉత్సాహ సంరంభం కోసం బీథోవెన్ ‘’బాటిల్ ‘’అనే సింఫనీ ని కూర్చాడు .దీన్ని డిసెంబర్ లో వియన్నా యూని వేర్సిటి లో ‘’న్యూ సెవెంత్ సింఫనీ ‘’గా ప్రదర్శించాడు .జనం పరవశించి ఆనంద తాండవమేచేశారు . నాలుగు వేల ఫ్రాంకులు వచ్చాయి .ఉత్సాహ పడ్డాడు .ఆ డబ్బును యుద్ధం లో గాయ పడ్డ ఆస్ట్రియ సైన్యానికి విరాళం గా ఇచ్చి తన దేశ భక్తిని చాటుడు .

               దీని తర్వాత ఎనిమిదవ సింఫనీ ఫిబ్రవరిలో చేశాడు .ఏడవ దానికి అంతగా పేరు రాలేదు 1814 ఏప్రిల్ లో మళ్ళీ పియానిస్ట్ గా స్టేజి ఎక్కాడు .ఆర్చ్ డ్యూక్ కోసరం .అది దారుణం గా విఫల మైంది .’’piano was badly out of tune ‘’అని పించింది .చెవుడు విపరీతమవ్వటం వల్ల బీథోవెన్ తాను వాయిన్చిన్దేమితో తానే  వినలేక పోయాడు .అది తీగలు తెగెట్లు ఉంది.జనం జేజేలు పలికారు .

తన ఫిడేలియో ను  సంస్కరించ మని .కోరారు .అలానే చేస్తే  విజయ దుందుభిని మోగించింది’’it is now considered one of the finest operas ever written ‘’  అని పేరొంది అజరామరమైన కీర్తి సాధించి పెట్టింది .

                1814 లో వియన్నా లో గ్రేట్ కాంగ్రెస్ జరిగింది .దానికి తగిన ఏర్పాట్లు చేస్తున్నారు .అంతా హంగామా గా ఉంది వాతా వరణం .లక్ష మంది సందర్శకులు వస్తారని అంచనా .అనేక మంది కవులు ,కళా కారులు ,రచయితలు రాజ కీయ ప్రముఖులు పాల్గొనే సమ్మేళనం అది .రష్యా సామ్రాజ్నికి బీథోవెన్ polanaisse  ను అంకిత మివ్వటం తో కార్య క్రమాలు రంగ రంగ వైభవం గా ముగుస్తాయి .తమ వియన్నా కు చెందిన మహోత్కృష్ట సంగీత స్రష్ట బీథోవెన్ ను వారందరికి పరిచయం చేసి ధన్యమవాలని వియన్నా ఆకాంక్షించింది .

                 సశేషం

                   మీ–బ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –30-1-13-ఉయ్యూరు 

మహాత్మునితో మరపురాని క్షణాలు
– ఎస్.వి. పంతులు

గాంధీజీ మన మధ్యనుంచి వెళ్ళిపోయి చాలా కాలం అయింది. ఆయన ఉపదేశాల ఉపయుక్తత నేటికీ ఉంది; ఎప్పటికీ ఉంటుంది. వివిధ విచ్ఛిన్న ధోరణులతో అతలాకులతమవుతోన్న నేటి సమాజంలో శాంతి, సామరస్యాలు నెలకొనాలంటే మహాత్ముని బోధనలను పాటించడమే ఉత్తమోత్తమ మార్గం. 

గుంటూరు అరండల్ పేట్‌లోని మునిసిపాలిటీ వారి రేడియో కేంద్రం వద్ద ఆనాడు ఎన్నడూలేని విధంగా జనం గుమిగూడారు. తాజా సమాచారాన్ని వెన్వెంటనే తెలుసుకోవడానికి ఏకైక సాధనం రేడియోనే. అందరి ముఖాల్లోనూ విషాదం. కొంతమంది వెక్కి వెక్కి ఏడుస్తున్నారు. ఆ రోజు 1948 జనవరి 30. మహాత్మాగాంధీ హత్యకు గురయ్యారన్న వార్త అందరినీ దిగ్భ్రా ంతి పరిచింది. ప్రార్థనా సమావేశానికి వెళతున్న మహాత్ముడిపై నాథూరామ్ గాడ్సే అనే వ్యక్తి చాలా సమీపం నుంచి కాల్పులు జరిపాడు. గాంధీజీ అక్కడికక్కడే మరణించారు. మహాత్ముడు ఇటువంటి విషాదాంతానికి లోనుకావడాన్ని ఎవరూ విశ్వసించలేకపోయారు. అయితే అది కఠోర వాస్తవం. మరి నా మనఃస్థితి గురించి ప్రత్యేకంగా చెప్పేదేముంది? మహాత్ముడితో నేను గడిపిన క్షణాలు నా మనస్సులో ఇంకా పచ్చగా ఉన్నాయి. గాడ్సే ఘాతుకానికి గాం ధీజీ బలికావడానికి ఐదు రోజుల ముందు నేను ఆయన్ని కలుసుకున్నాను. అప్పుడు నా వయస్సు 15 సంవత్సరాలు. మహాత్ముడిని ప్రత్యక్షంగా చూడాలన్న నా చిరకాల ఆకాంక్ష అలా నెరవేరింది.

విపత్కర, కీలక సమయాల్లో విశ్వసనీయమైన వార్తల కోసం అందరూ ఆధారపడేది ‘ది హిందూ’ పైనే. ఈ ప్రతిష్ఠాత్మక ఆంగ్ల దినపత్రిక అప్పట్లో గుంటూరు పట్టణంలో 15 కాపీలు మాత్రమే అమ్ముడుపోయేది. పొరుగు పట్టణమైన తెనాలిలో ఆ దినపత్రిక సర్క్యులేషన్ ఆరు కాపీలు మాత్రమే. ‘మన జీవితాల నుంచి ఒక జ్యోతి నిష్క్రమించింది’ అంటూ మహాత్ముని మరణ వార్తను జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రపంచానికి తెలియజేశారు.

మహాత్మా గాంధీ ఆశించిన స్వరాజ్యం సాధనకు నెహ్రూ ప్రభుత్వం అంకిత భావంతో కృషి చేస్తుందా అనే విషయమై అప్పటికే దేశ ప్రజల్లో విస్తృతంగా చర్చ ప్రారంభమయింది. వలసపాలన నుంచి స్వాతంత్య్రం సాధించాలనే లక్ష్య పూర్తిని సాధించినందున కాంగ్రెస్ పార్టీ పేరును మార్చివేయాలని పలువురు డిమాండ్ చేయసాగారు. ఒక రాజకీయ పార్టీగా కాంగ్రెస్‌ను రద్దు చేయాలని గాంధీజీ అప్పటికే సూచించారు. హత్య కావడానికి 24 గంటల ముందు అంటే 1948 జనవరి 29న చేసిన ఒక ప్రకటనలో ఆయన ఈ విషయాన్ని పేర్కొన్నారు. అప్పటికి నేను ఇంకా చిరుప్రాయంలోనే ఉన్నప్పటికీ స్వాతంత్య్రానంతర భారతదేశ రాజకీయాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాను.

మా కుటుంబ రాజకీయ నేపథ్యం ఆనాటి ఉద్దండ రాజకీయవేత్తలతో సాంగత్యానికి నాకు అవకాశం కల్పించింది. జాతిపిత మహాత్మా గాంధీ జీవితం, ఉపదేశాలను అర్థం చేసుకోవడంపై నేను చాలా శ్రద్ధ చూపాను. నేను స్వయంగా చూసిన గాంధీ, నేను ఊహించుకున్న దానికి, ఆయన గురించి నేను చదివిన దానికి కొంచెం భిన్నంగా కన్పించారు. నేను కలిసిన రోజు ఆయన ఏమంత సంతోషంగా ఉన్నట్టు నాకు కన్పించలేదు. ఆచార్య ఎన్.జి.రంగా నాయకత్వంలో ఆంధ్ర రాష్ట్ర ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ నుంచి వెళ్ళిన పదిమంది ప్రతినిధుల బృందంలో నేనూ ఒక సభ్యుణ్ణి. అందరిలోనూ నేనే చిన్న వాడిని. గాంధీజీతో ఆనాటి సమావేశం వివరాలను గుర్తుచేయడానికి మిగిలి ఉన్నది నేను ఒక్కణ్ణి మాత్రమే.

న్యూఢిల్లీలో చోటుచేసుకొంటున్న పరిణామాలను నేను చాలా సన్నిహితంగా పరిశీలించ సాగాను. మెట్రిక్యులేషన్ పరీక్షలకు హాజరుకావడానికి నాకు వయస్సు సరిపోనందున ఒక ఏడాది కాలంపాటు నా చదువుకు విరామం లభించింది. ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకొని నేను చాలా ప్రదేశాలను సందర్శించాను. స్వతంత్ర భారతదేశ ఆవిర్భావానికి కృషిచేసిన పలువురు రాజకీయ నాయకులను కలుసుకున్నాను. వివిధ ఉద్యమాలను అధ్యయనం చేశాను.

ఆ రోజుల్లో (1948లో) గుంటూరు నుంచి న్యూఢిల్లీకి 36 గంటల రైలు ప్రయాణానికి చార్జీ కేవలం 32 రూపాయలు మాత్రమే. గ్రాండ్ ట్రంక్ ఎక్స్‌ప్రెస్‌లో న్యూఢిల్లీకి నేను చేసిన ప్రయాణం నాకు ఇప్పటికీ బాగా జ్ఞాపకమున్నది. మరచిపోలేని ప్రయాణమది. ఆంధ్ర పీసీసీ ప్రతినిధులబృందంలో గౌతు లచ్చన్న వంటి పెద్దలు ఉన్నారు. జనవరి 25 ఉదయం 11 గంటలకు మహాత్ముడితో సమావేశమవ్వడానికి మాకు అనుమతి లభించింది.

నిజానికి గాంధీజీతో సమావేశానికి తొమ్మిది మంది సభ్యులకు మాత్రమే అనుమతి లభించింది. నేను అదనపు వ్యక్తిని. గాంధీజీని ప్రత్యక్షంగా చూడాలన్న నా ఆసక్తిని దృష్టిలో ఉంచుకొని నాకు కూడా అనుమతిచ్చారు. గాంధీజీ అప్పుడు బిర్లా హౌజ్ (ఆయన స్నేహితుడు, ప్రముఖ పారిశ్రామిక వేత్త జి.డి.బిర్లా గృహమది)లో బస చేస్తున్నారు. ప్రతిరోజూ ఆయన ప్రార్థనా సమావేశాల్లో పసిపాపల నుంచి ప్రముఖ రాజకీయ నాయకుల వరకు ఎందరో పాల్గొనే వారు. తనను చూడడానికి వచ్చిన వారి పట్ల గౌరవంతో ముకుళిత హస్తాలతో మెల్లగా ప్రార్థనా స్థలికి గాంధీజీ నడిచి వచ్చేవారు. గాంధీజీ సదా సమయ పాలనను ఖచ్చితంగా పాటించేవారు. విదేశీ పాత్రికేయులతో సహా ఎంపిక చేసిన కొద్దిమందికి మాత్రమే గాంధీజీ ఇంటర్వ్యూలు ఇచ్చేవారు. ఉదయం పూట జరిగే సమావేశాలు చాలావరకు ధర్మ దర్శనాలేనని చెప్పవచ్చు. ప్రతిరోజూ ఉదయం గాంధీజీ విధిగా తన అనుయాయులను కలుసుకొనే వారు.

ఈ ధర్మ దర్శనాల్లో నేనూ పాల్గొనేవాడిని. ప్రతిసారీ ఆశ్చర్యంతో కూడిన అభిమానంతో నా కళ్ళు ఆయన మీదే కేంద్రీకృతమై ఉండేవి. ఆయన నిరాడంబరత నన్ను ఎంతో ముగ్ధుడిని చేసేది. ఎవరిని చేయదు కనుక? అయితే ఎవరినీ, చివరకు ఎంత పెద్దనాయకుడయినాసరే తన వద్ద స్వేచ్ఛ తీసుకోవడానికి గాంధీజీ అంగీకరించేవారు కాదు. ఇందుకు పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కూడా మినహాయింపు కాదు సుమా! నిజానికి ఎవ్వరూ గాంధీజీ వద్ద అలా స్వేచ్ఛతీసుకోవడానికి ప్రయత్నించేవారు కాదు. అయితే సరోజినీనాయుడు మాత్రం భిన్నమైనవారు. గాంధీజీతో ఆమె చాలా చనువుగా మాట్లాడేవారు. ఆయన నిరాడంబరత మీద సరోజినీ దేవి చాలా హాస్యోక్తులు విసిరేవారు. అవన్నీ సుప్రసిద్ధమైనవే కదా.

ఆసేతు హిమాచలమూ ఉన్న గాంధీజీ అనుయాయులు ముఖ్యంగా స్వాతంత్య్ర సమరయోధులు ఆయన మాటను జవ దాటే వారు కాదు. ఆయనేమి చేయమంటే అదే చేసేవారు. అయినా గాంధీజీని ఏదో ఒక అసంతృప్తి ఆవహించింది. ఒక విధమైన విచారం ఆయన వదనంలో కన్పించేది. గాంధీజీ విశేషంగా అభిమానించిన నాయకులలో ఆచార్య రంగా ఒకరు. రంగాతో ఆయన చాలా సన్నిహితంగా మాట్లాడేవారు. తన మనస్సులోని విషయాలను రంగాజీకి చెప్పేవారు. ‘నా చుట్టూ అంతటా అంధకారమే కన్పిస్తుంది. ఇప్పుడు నా మాట ఎవరూ వినడం లేదు. నన్ను త్వరగా తీసుకువెళ్ళమని భగవంతుడిని ప్రార్థిస్తున్నాను’ అని గాంధీజీ ఆచార్య రంగా వద్ద వాపోయారు. ఇది రంగాజీని అంతులేని బాధకు గురిచేసింది. అప్పుడు ఆచార్య రంగా వయస్సు 47 సంవత్సరాలు. బాపూజీ విశ్వసనీయమైన శిష్యులలో ఒకరుగా ప్రసిద్ధి పొందారు. తరచూ బిర్లా హౌజ్‌కు వెళ్ళి గాంధీజీతో రంగా చర్చలు జరుపుతుండేవారు. గాంధీజీ సూచనల ప్రకారం ఆచార్య రంగా వివిధ ఉద్యమాలను నిర్వహించారు. గాంధీజీ సత్యాగ్రహ మహత్వాన్ని, అహింసా సందేశాన్ని ప్రపంచం నలు దిశలకూ చేరవేసిన వారిలో ఆచార్య రంగా ఒకరు. ఆంధ్ర దేశంలో గాంధీజీ తొలి అనుయాయుల్లో దేశ భక్త కొండా వెంకటప్పయ్య ఒకరు. గాంధీజీ ఆయన్ని తన దత్తపుత్రుడుగా భావించేవారు. గుంటూరులోని నల్ల చెరువు ఒడ్డున గాంధీజీ అంతిమ సంస్కారాలను వెంకటప్పయ్య నిర్వహించారు. చాలా రోజుల పాటు జరిగిన ఈ కార్యక్రమంలో నేనూ రోజూ పాల్గొనేవాడిని.

గాంధీజీ మన మధ్య నుంచి వెళ్ళిపోయి చాలా కాలం అయింది. అయితే ఆయన ఉపదేశాల ఉపయుక్తత నేటికీ ఉంది; ఎప్పటికీ ఉంటుంది. వివిధ విచ్ఛిన్న ధోరణులతో అతలాకులతమవుతోన్న నేటి సమాజంలో శాంతి, సామరస్యాలు నెలకొనాలంటే మహాత్ముని బోధనలను పాటించడమే ఉత్తమోత్తమ మార్గం.

– ఎస్.వి. పంతులు
వ్యాసకర్త సీనియర్ కాంగ్రెస్‌వాది
(నేడు గాంధీ వర్ధంతి)

 

తెలుగుకు వెలుగు

కొద్దిగా ఆలస్యమే అయినా, రాష్ట్ర పాఠశాలల్లో తెలుగు బోధనను తప్పనిసరి చేస్తూ ప్రభుత్వం నిర్ణయం తీసుకోవడం ముదావహమే. పాఠశాల స్థాయిలో, ఇంటర్మీడియట్‌లో, డిగ్రీ కళాశాలల్లో తెలుగు పేపర్‌ను నిర్బంధం చేస్తూ ప్రత్యేక ఉత్తర్వులు జారీ చేయబోతున్నట్టు ప్రభుత్వం సోమవారం ప్రకటించింది. ఈ ఉత్తర్వుల ప్రకారం ఇక తెలుగు భాషేతరులు కూడా తెలుగును రెండవ లేక మూడవ భాషగా అభ్యసించాల్సి ఉంటుంది. ఇంజనీరింగ్, బీటెక్ వంటి డిగ్రీలను అందించే సంస్థలతో సహా ఇంటర్మీడియట్ కళాశాలలన్నిటిలో మూడవ భాషగా తెలుగు తీసుకోవడం అనివార్యమవుతుంది. దీనిపై ప్రభుత్వం తుది నిర్ణయం తీసుకోవాల్సి ఉంది. అయితే సెకండరీ, ఉన్నత విద్యాశాఖాధికారులు నిర్దిష్ట నిబంధనలను రూపొందించడంలో నిమగ్నమైపోయారు. ప్రస్తుతం రాష్ట్రంలోని అనేక పాఠశాలలు, కళాశాలల్లో తెలుగును నేర్చుకోవడం తప్పనిసరి కాదు.

ఇతర రాష్ట్రాల నుంచి వచ్చే విద్యార్థులు ఇప్పటి వరకూ తెలుగుకు బదులుగా స్పెషల్ ఇంగ్లీషును తీసుకునేందుకు వీలుండేది. కానీ, తాజా ప్రతిపాదనతో వారు తప్పనిసరిగా తెలుగును నేర్చుకోవాల్సి ఉంటుంది. రాష్ట్రంలోని పాఠశాలలన్నిటిలోనూ తెలుగు, ఇంగ్లీషు భాషల బోధనను తప్పనిసరి చేస్తూ విద్యాశాఖ నిబంధనల్లో సవరణలు తీసుకు రావడానికి ముఖ్యమంత్రి అంగీకరించారు. ఒకటి నుంచి పదవ తరగతి చదువుతున్న సుమారు 1.29 కోట్ల మంది విద్యార్థులకు, ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్, ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయంతో నడిచే ప్రైవేట్ స్కూళ్లన్నిటికీ ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు వర్తిస్తాయి. తెలుగును నేర్చుకోని పక్షంలో మార్కులు, ర్యాంకుల్లో కోత ఖాయం.

ఇటీవల తిరుపతిలో జరిగిన ప్రపంచ తెలుగు మహాసభల్లో అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షుడు మండలి బుద్ధప్రసాద్‌తో సహా పలువురు పాఠశాల స్థాయిలో తెలుగు బోధనను తప్పనిసరి చేయాలనే ప్రతిపాదనను చేశారు. ఈ మేరకు చేసిన ఓ తీర్మానం సభ ఆమోదం పొందింది కూడా. ఆ తరువాత కూడా అధికార భాషా సంఘం అధ్యక్షుడు ముఖ్యమంత్రిని కలిసి ఈ ప్రతిపాదన చేశారు. ముఖ్యమంత్రి అందుకు వెంటనే అంగీకరించారు. తెలుగును మృత భాషల జాబితాలో చేర్చాల్సిన ప్రమాదం ముంచుకొస్తోందంటూ కొన్నేళ్ల క్రితం ఐక్యరాజ్య సమితి హెచ్చరించింది. తెలుగును మాట్లాడే యువతీ యువకులు, విద్యార్థుల సంఖ్య 27 శాతానికంటే తక్కువగా ఉన్న పక్షంలో ఈ భాష మృత భాషగా మారడానికి ఎంతో కాలం పట్టదని కూడా తెలిపింది. ఇక రాష్ట్రంలో 40 ఏళ్ల లోపువారిలో అధిక శాతం మంది తెలుగు మాట్లాడడానికి బిడియపడుతున్నట్టు అధ్యయనాలు తెలియజేస్తున్నాయి. సహజంగానే ఈ ధోరణి రాష్ట్రంలోని విద్యావేత్తలు, భాషాభిమానుల్లో ఆందోళన కలిగించింది.

వాస్తవానికి 2003 జూలైలో చంద్రబాబు హయాంలోని తెలుగుదేశం పార్టీ ప్రభుత్వం పదవ తరగతి వరకూ తెలుగు బోధనను తప్పనిసరి చేస్తూ ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది. తెలుగు భాషకు పూర్వ వైభవం కల్పించడం, రాష్ట్రంలో దీనికి మొదటి అధికార భాషగా గుర్తింపు లభించేలా చేయడం తమ ప్రభుత్వ ధ్యేయమని అప్పటి విద్యాశాఖ మంత్రి మండవ వెంకటేశ్వర రావు ప్రకటించారు. త్రిభాషా సూత్రం కింద ఉర్దూ మీడియం స్కూళ్లల్లో కూడా తెలుగును తప్పనిసరి చేయడం జరుగుతుందని అప్పట్లో ఆయన తెలిపారు. అయితే, ఆ ఉత్తర్వులు ఆచరణకు నోచుకోలేదు.

ఈ నేపథ్యంలో తెలుగును విద్యాసంస్థల్లో తప్పనిసరి చేయడం హర్షణీయమైన పరిణామమే కానీ, ఇందులో కొన్ని సమస్యలు కూడా ఇమిడి ఉన్నట్టు కనిపిస్తోంది. సరిహద్దుల్లో ఉన్న పాఠశాలల్లో తెలుగును తప్పనిసరి చేయడం వల్ల ఇతర రాష్ట్రాల్లోని తెలుగు విద్యార్థులకు స్థానికంగా ఇబ్బందులు రావచ్చు. సరిహద్దు రాష్ట్రాలు ఇటువంటి నిర్ణయం పట్ల ఏవిధంగా స్పందిస్తాయన్నది ఆలోచించాల్సిన విషయమే. ఇక ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో ప్రభుత్వ నిర్ణయం ఎంత వరకూ అమలు జరుగుతుందన్నది కూడా సందేహమే. రాష్ట్రంలో ప్రైవేట్ పాఠశాలల మీద ప్రభుత్వానికి అదుపూ అజమాయిషీ లేదనేది నగ్నసత్యం. ప్రతి పాఠశాలలోనూ తప్పనిసరిగా ‘మా తెలుగు తల్లికీ మల్లెపూదండ…’ అనే గీతాన్ని ఉదయం వేళ రాష్ట్ర గీతంగా గానం చేయాలనే ప్రభుత్వ నిబంధన ప్రైవేట్ పాఠశాలల్లో అమలు జరగడం లేదనేది అందరికీ తెలిసిన విషయమే. పాఠ ్య ప్రణాళిక దగ్గర నుంచి సెలవుల వరకూ ప్రైవేట్ విద్యాసంస్థలు సొంత నిర్ణయాలనే అమలు చేస్తుంటాయి. రాష్ట్రంలో 70 శాతానికి పైగా పాఠశాలలు ప్రైవేట్ రంగంలోనే ఉన్నాయి. ఈ పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వ ఉత్తర్వులు ఎంత వరకూ అమలు జరుగుతాయన్నది కూడా సందేహాస్పదమే.

అంతేకాక, కేంద్రీయ విద్యాలయాలు, సి.బి.ఎస్.ఇ, ఐ.సి.ఎస్.ఇ విద్యాసంస్థలలో కేంద్ర ప్రభుత్వ నిబంధనలే వర్తిస్తాయి తప్ప రాష్ట్ర ప్రభుత్వ నిబంధనలు వర్తించవు. సెంట్రల్ బోర్డు కింద పనిచేసే పాఠశాలలు రాష్ట్రంలో 3,000 పైచిలుకే ఉన్నాయి. ఈ పాఠశాలల్లో తెలుగు తప్పనిసరి కాదు. ఇక్కడ ఏ భాషనైనా ఎంపిక చేసుకోవచ్చు. కొన్ని పాఠశాలల్లో తెలుగు భాషా బోధన లేదు కూడా. కొన్ని సమస్యలున్నప్పటికీ తెలుగు భాష, తెలుగు సంస్కృతుల పునరుజ్జీవనానికి తెలుగు బోధనను తప్పనిసరి చేయడం, ఇళ్లల్లో తెలుగు మాట్లాడడం తప్ప గత్యంతరం లేదు. అయితే ప్రభుత్వం చిత్తశుద్ధితో ఈ ఉత్తర్వులను అమలు చేయడం అవసరం.

 

    సింఫనీ మాంత్రికుడు బీథోవెన్ -8

   1809 లో వియన్నా లో మళ్ళీ గందర గోళ పరిస్తితులేర్పడ్డాయి .మళ్ళీ వియన్నాపై విరుచుకు పడ్డాడు నెపోలియన్ .మే పదకొండున సిటీ అంతా బాంబుల దాడితో దద్దరిల్లి పోయింది .బులెట్లు ఇళ్లల్లోకి దూసుకోచ్చాయి .మర్నాడే సిటీ ని నెపోలియన్ ముట్టడించాడు .అప్పుడొక ఫ్రెంచ్ జెంటిల్మన్ బీథోవెన్ ను ఒక లాడ్జి లో చూశాడు .అతని ఆకారాన్ని ‘’A very ugly man ,visibly in bad temper ‘’అని వర్ణించాడు దిండ్ల ను  తల మీద పెట్టుకొని ధ్వని చెవుల్లో ప్రవేశించ కుండా కూర్చున్నాడట .ఎలాంటి హీన స్తితిలో ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన సంగీత సృష్టి కర్త ఉంటున్నాడో ఆయన చూసి కలత చెందాడు .చిన్న గది ,వెలుతురు లేదు .మురికి కూపం .దుమ్ము పేరుకు పోయింది గది అంతా .ఎక్కడ పడితే అక్కడ నాచు ,పుట్టగొడుగులు పెరిగి పోయి ఉన్నాయి .మంచం కింద నీళ్ళు నింపని కుండ ,రాత్రిళ్ళు తినేసి వదిలేసినఎంగిలిపల్లాలు కుర్చీ చుట్టూ ఉన్నాయి .ఇదంతా చూసి ఆ జెంటిల్మన్ విచలితుదయ్యాడు .

               సంగీత వ్రుత్తి అంటే విసుగెత్తుకోచ్చింది బీథోవెన్ కి .పల్లెటూరికీ వెళ్ళలేక పోయాడు .ఫ్రెంచ్ ప్రభుత్వానికి ప్రజలంతా‘’క్రిప్ప్లింగ్ టాక్సులు’’ కట్టాల్సి వచ్చింది .ఒక ఏడాది గది చేసరికి పరిస్తితులు కొంత చక్క బడ్డాయి .చక్ర వర్తి కి ఉన్న 18 ఏళ్ళ కూతురు మేరీ లూసీ తొందర పడి ,అప్పటికే భార్య జోసేఫీన్ కు విడాకు లిచ్చేసిన నెపోలియన్ ను పెళ్ళాడింది .దానితో ఆస్ట్రియా ఫ్రెంచి  దేశాల మధ్య శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది .

            బీథోవెన్ తన అయిదవ పియానో కన్సేర్టో పూర్తి చేసి ,ఆర్చ్ డ్యూక్ రుడాల్ఫ్ కు అంకిత మిచ్చాడు .The harp string quartet మొదలైన అనేక పియానో సొనాటా లను ‘’ఫేర్ వెల్ ‘’ను చేశాడు .ఆర్చ్ డ్యూక్ దేశం వదిలి ప్రవాస జీవితం గడిపి మళ్ళీ 1810 జనవరిలో తిరిగి వచ్చాడు .అప్పుడే పైన చెప్పిన సంగీత కూర్పు అంతా చేశాడు బీథోవెన్ .

                తాను రాసిన చాలా వాటిని ముద్రించాడు .ఇందులో కొత్త సిమ్ఫనీలు చాలా ఉన్నాయి .ఇంకో సెల్లో సొనాటా ,పియానో త్రయో సెట్లు కూడా చేశాడు .ఆయనకు నమ్మకమైన ముగ్గురు పాట్రాన్ లు బీథోవెన్ నుండి ఇంకా విలువైన వాటిని ఆశిస్తున్నారు .

                         అమర ప్రేయసి –ప్రేమికుడు

           బీథోవెన్ కచేరీలపై పెట్రాన్ లకు నిరాశ గానే ఉంది .ఇంకా ఏదో చేయాలి అతను అని ఆదుర్దా గా ఉన్నారు .అప్పటికే బీథోవెన్ అలసి పోయాడు .డబ్బు పై చింత ఎక్కువైంది .ఇప్పటి నుండి దృష్టిని సంగీతం మీద కాక మిగిలిన విషయాల పై కేంద్రీకరించాల్సి వచ్చింది ఆయనకు .

             1809 లో జెర్మనీ ప్రముఖ కవి రచయిత నాటక కర్త ‘’గోథే’’రాసిన Egmont ‘’కు సంగీతం చేయమని ఆహ్వానం వచ్చింది బీథోవెన్ కు .ఇదొక ఫ్లేమిష్ జెనరల్ కధ .దేశాన్ని రక్షిస్తూ యుద్ధం లో మరణించిన వీర జవాన్ గాధ. .కధ చాలా ఉదాత్త మైంది .తను చేయ తగినది కూడా .ఆ కధ తన జీవితానికీ వర్తిస్తుందని తలచాడు .అందుకే ఆనందం గా ‘’I wrote purely out of love for the poet Gothe ‘’అను కొన్నాడు .దీనికి మూజిక్ చెయ్యటానికి తనకేమీ డబ్బు ఇవ్వక్కర్లేదనీ చెప్పాడు .మొదటి ప్రదర్శన 15-6-1810 తర్వాత బీథోవెన్ కి ఇంకో సమస్య వచ్చిమీద పడింది . .తాను పియానో పీస్ రాసిన డాక్టర్ గారి మేన కోడలితో ప్రేమ లో పడ్డాడు .పాపం ఆమె తిరస్కరించింది .అప్పటికే ఈ సంగీత సామ్రాట్ కు 40 ఏళ్ళు వచ్చాయి .తాను వలచిన పెళ్ళి కూతురు దొరక లేదీ ముసలి పెళ్ళి కొడుక్కి .

              1811 లో బీథోవెన్ డాక్టర్ Bohemian spa of tepliz లోని నీటిని త్రాగమని సలహా నిచ్చాడు .అలా చేస్తూ అక్కడే king Stefen ,The ruins of Aethens అనే రెండు నాటకాలకు సంగీతం చేశాడు .వియన్నా తిరిగి వచ్చి మరో రెండు సిమ్ఫనీలు no.7 –A -minor ,లో no.8 F.లో చేశాడు .ఈ రెండు ఒకదానికొకటి విభిన్నమైనవి .మొదటిది సంబరాల పండగ –Joyous celebration –in dance rhythms , -రెండోదిచిన్నది క్లాసికల్ మోల్డ్ లో చేసింది .ఎనిమిదో సింఫనీ పై పని చేస్తుండగా ,మళ్ళీ టేప్లేజ్ వెళ్ళి వచ్చాడు .అక్కడే గోథే ను కలిసి సంబర పడ్డాడు .బీథోవెన్ పరిస్తితికి ఆ మహా కవీ,రచయితా జాలి పడ్డాడు .’’I have never seen a more energetic or intense artist ‘’అని మెచ్చుకొన్నాడు .I understand very well how strange he must seem to the world ‘’అన్నాడు గోథే .6-7-1812 –  బీథోవెన్ఒక అజ్ఞాత ప్రేయసికి అపూర్వ మైన ఒక ఉత్తరం రాశాడు .కాని దాన్ని పోస్ట్ చేయలేదు .దీన్ని’’ unfinished ,passionate declaration of love to an unknown woman whom Beethoven caalls ‘’the immortal beloved ‘’అన్నారు విశ్లేషకులు .ఇందులో ఆమెను చాలా కాలం నుండి ప్రేమించి ఆరాదిస్తున్నట్లు ,ఇద్దరు హాయిగా కలిసి కాపురం చేదామనే ఆలోచనా తెలియ జేశాడు .ఇంతకీ ఆ ఊహా  ప్రేయసి ఎవరో ఎవరికీ ఇంత వరకు తెలియ లేదు .అయితేAtonie Brentasno అనే వియన్నాకు చెందినా అరిష్తో క్రాటిక్ లేడి అయి ఉండవచ్చు అని బీథోవెన్ జీవిత చరిత్ర కారులు ఊహించారు .ఆమె 1809-12మధ్య’’ ఫ్ఫ్రాంక్ ఫర్ట్ ‘’లోని ఒక బిజినెస్ మాన్ ని వివాహం చేసుకొన్న ఆవిడ గా భావించారు .ఆమెను బీథోవెన్ మళ్ళీ చూడనేలేక పోయాడు .తన ప్రసిద్ధ పియానో కాన్సేర్ట్ లలో ఒక దాన్ని Diabelli Variations పేరఆమెకు అంకిత మిచ్చి తన అమర ప్రేమను చాటుకొన్నాడు .అందుకే వీరిద్దరూ అమర ప్రేయసి ప్రేమికులు లేక అజ్ఞాన ప్రేయసి ,సంగీత విజ్ఞాన సింధువు  అని పించుకొన్నారు .

                సశేషం

             మీ—గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –29-1-13-ఉయ్యూరు

 

 

సాహితీ కలహ భోజనాలు!
– మువ్వల సుబ్బరామయ్య

ఇందు గలదు అందు లేదని సందేహము వలదు, రగడ ఎందెందు వెదకి తొంగి చూడగా.. పూర్వం పండిత ప్రకాండుల సాము గరిడీలకు సాహిత్య పత్రికలు తాలింఖానాలు అయినాయి. పరస్పర దూషణ సాహిత్య విమర్శగా చెలామణి కాసాగింది. నెల్లూరు మండలంలో తొలి తెలుగు పత్రిక పూండ్ల రామకృష్ణయ్య ‘అముద్రిత గ్రంథ చింతామణి’. రామకృష్ణయ్య ఒకవైపు పత్రికను నడుపుతూ, మరొకవైపు తాళపత్ర గ్రంథాలను సేకరించి, పరిష్కరించి పుస్తక ప్రచురణ చేస్తూ వచ్చారు. మిత్రావింద పరిణయము, హరిశ్చంద్ర నలోపాఖ్యానము, వసుంధరా పరిణయము, యాదవ రాఘవ పాండవీయము మొదలైన ప్రాచీన గ్రంథాలను పరిష్కరించి, చక్కని పీఠికలు చేర్చి అచ్చువేశారు.

ఈ విధంగా అముద్రిత గ్రంథాలను ముద్రించడమనే తమ పత్రిక ప్రధానాశయాన్ని సార్థకం చేసుకున్నారు. రామకృష్ణయ్య చాటు పద్యాల సేకరణపై మంచి ఆసక్తి. వందకు పైగా చాటు పద్యాలు సేకరించి అముద్రిత గ్రంథ చింతామణిలో ప్రచురించారు. వాటిలో కొన్ని వేటూరి ప్రభాకరశాస్త్రి సంకలనంలో కొన్ని దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి సంకలనంలో చోటుచేసుకున్నాయి. కాని పూండ్ల వారిని చాటు పద్య సంకలనకర్తగా ఇద్దరూ స్మరించలేదు.

అముద్రిత గ్రంథ చింతామణి పత్రిక పేజీలలో మండపాక పార్వతీశ్వర కవి పద్య మాలికలు నాలుగోవంతు ఉండేవంటే అతిశయోక్తి కాదు. పార్వతీశ్వర కవికి, పూండ్ల వారికి తటవర్గ బిందు పూర్వక యతి విషయంలో అభిప్రాయ భేదం వచ్చి వారి మిత్రత్వానికి భంగం కలిగింది. కొక్కొండ వెంకటరత్నం ‘బిల్వేశ్వరీయాన్ని’ రామకృష్ణయ్య ఎంతో సహృదయంతో సమీక్షించినా, ముందుగానే తమకు కలిగిన సందేహాలను కొక్కొండ వారి సముఖంలో వినిపించగా, ఏ సమాధానం చెప్పక పరుషంగా ‘సంజీవని’ పత్రికలో కొక్కొండ వారు సమాధానం చెప్పడంతో అది పెద్ద యుద్ధంగా మారింది.

వేంకట రామకృష్ణ కవులు (జంటకవులు) ఓలేటి వెంకటరామశాస్త్రి, వారి మేనత్త కొడుకు వేదుల రామకృష్ణ. వీరిద్దరూ పిఠాపురం మహారాజా రావుసూర్యారావు ఆస్థాన కవులుగా ఉండేవారు. ఈ కవిద్వయం, తిరుపతి వేంకటకవులనే (చెళ్ళపిళ్ళ వేంకటశాస్త్రి, దివాకర్ల తిరుపతిశాస్త్రి) జంటకవులతో హోరాహోరి కవిత్వ యుద్ధం చేశారు. దాంతో కొంత సాహిత్యం వెలువడింది. తిరుపతి వేంకటకవులు- పాశుపతము, గీరతము, బిడాలోపాఖ్యానం అనే గ్రంథాలను; వేంకట రామకృష్ణ కవులు- కోకిలా కాకము, శృంగభంగము, శతఘ్ని అనువానిని వెలువరించారు.

తిరుపతి వేంకటకవులు ‘పాండవాశ్వమేధ’ నాటకం ప్రచురిస్తే, వేంకట రామకృష్ణ కవులు దానిలో నూరు తప్పులను చూపిస్తూ ‘శతఘ్ని’ అనే పుస్తకాన్ని ప్రచురించారు. దాంతో యుద్ధం ముమ్మరమైంది. తిరుపతి వేంకటకవులు ‘పాశుపతం’ అనే సమాధానాన్ని ప్రయోగించారు. అలాగే ఖండన ముండనములు, మండన ముండనములు బయలుదేరాయి. ఈ సాహిత్య సమరాన్ని పాఠకులు ఆనందించారు. అయితే ఈ యుద్ధం లో ఎవ్వరూ ఓడనూ లేదు, గెలవనూ లేదు.

తిరుపతి వేంకట కవులు ‘శ్రవణానంద’, ‘పాణిగ్రహీత’ రచనలు చేయగా, వాటిని చదివి శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి ‘పాణి గ్రహీతా శ్రవణానంద శృంఖల’ అనే విమర్శ వ్రాసి ప్రకటించారు. అప్పుడు వారి గురువులు వేంకట రామకృష్ణ కవులు ‘వ్రాత ప్రతి అయినా చూపించకపోయావే’ అని కోప్పడ్డారు శ్రీపాదను. వేంకట రామకృష్ణ కవులే వ్రాసి, శిష్యుడి పేరు పెట్టారని సాహితీ లోకంలో ప్రచారమైంది. చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి శ్రీపాద సుబ్రహ్మణశాస్త్రి మీద ‘శృంఖలా తృణీకరణం’ అనే విమర్శ వదిలారు. శ్రీపాద దానిమీద ఖండన రాయడానికి పూనుకుని ‘గళహస్తిక’ రచించారు. గురువులిద్దరికీ చూపించారు.

రామకృష్ణశాస్త్రి పూర్తిగా చదివి, నిలువుగా రెండు చీలికలు చేశారు. ‘భేష్ మంచి పనిచేశా’వన్నారు వేంకట రామశాస్త్రి. ‘తిరుపతి వేంకటకవులు వయసులో మనకంటే చాలా పెద్దలు. మీరింకా చాలా రచించవలసి వుంది. మీకూ వారికీ కూడా ఇప్పుడిది హద్దు. మాది కలహం. ఇంకా స్పష్టంగా చెప్పాలంటే సంకుల సమరం. సత్యానికీ, భుక్తానికీ సంబంధించిందది. ఆక్రమణకూ ప్రతిఘటనకూ సన్నాహం ఇక్కడ. ఒక విధంగా మాకూ మాకూ జీవన్మరణ సమస్య ఇది. విమర్శతో ప్రారంభం కాలేదిది. విమర్శతో ఆగదు. విమర్శ ఇక్కడ ఒక ఆయుధం. అంతే. మీ సంగతి ఇలాంటిది కాదు’ అని నచ్చచెప్పారు శ్రీపాదకు.

కాకినాడలో శ్రీపాదకు తిరుపతిశాస్త్రి తటస్థపడి, ఫలానా అని తెలుసుకుని ‘అయితే మా శత్రుకోటి వారన్నమాట. కాదు, కాదు. మా పొరపాట్లు చూపించినవారు మిత్రకోటి వారవుతారుగాని, శత్రుకోటివారెలా అవుతార’ని హుందాగా అన్నారు. కాని రాజమండ్రిలో ఎదురైన చెళ్లపిళ్లవారు మాత్రం నోరు చేసుకున్నారట! శ్రీపాద మాటల్లో- “మీరేనా శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి గారంటే?’ అంటూ ఎర్రవాలువా భుజాన వేసుకున్న వారెవరో వస్తున్నారు నాకేసి. ‘నేను చెళ్లపిళ్ల వెంకటశాస్త్రిని లెండి’ అంటూ దగ్గరకి వచ్చారు. ‘నమస్కారం’ అన్నాన్నేను.

ఆశీర్వదించలేదు సరికదా, తిట్లకు లంకించుకున్నారు వెంకటశాస్త్రిగారు. తెల్లపోయా నేను. ఇంతలో చాలామంది చేరారక్కడ. అటూ ఇటూ రోడ్డున వెళ్లేవారున్నూ ఆగిపోయారు. అలా తిడుతూనే ఉన్నారు వెంకటశాస్త్రిగారు. మరోమాట లేదు. ఇక లాభం లేదని నేనూ ప్రారంభించాను. తిట్టుకు తిట్టు. ‘నా పుస్తకాలను విమర్శిస్తావా?’ అని వారి దబాయింపు. ‘ఆకాశం నుంచి వూడిపడ్డాయా నీ పుస్తకాలు, మహా..’ అంటూ నా బుకాయింపు.

‘సభ చేస్తాను వస్తావా?’ అనడిగారాయన. ‘మగతనం వుంటే చెయ్యవలసిన పని అదీ. ఈ తిట్లేమిటి క్షుద్రజాతి మనిషిలాగ?’ అని బదులడిగాన్నేను. ‘ఊరుకోండూరుకోం’డంటూనే వున్నారు అక్కడ చేరిన వారు ఇద్దర్నీ. ‘ఇదేమిటో చూశావా?’ అంటూ కాలెత్తి చూపించారు వెంకటశాస్త్రిగారు. ఎడమకాలి చెప్పులాగే మాట్లాడాన్నేను ‘సరదాగా వుంటే రా…’ అంటూ. అప్పటిదాకా చూస్తూ వింటూ వద్దు వద్దంటున్నవారల్లా అక్కడ మూగి వుండిన వారిలో కొందరాయన్నటూ, మరికొందరు నన్నిటూ లాగేశారు ‘తప్పు తప్పంటూ”… అని ‘అనుభవాలు-జ్ఞాపకాల్లో’ వివరించారు శ్రీపాద.

పెండ్యాల వేంకట సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి 1923లో మహాభారత చరిత్ర ప్రథమభాగం అనే విపుల పరిశోధన, విమర్శనాత్మక గ్రంథమును వ్రాసి, ప్రకటించారు. 1933లో ద్వితీయ ముద్రణ పొందింది. దీనిని వ్యతిరేకించినవారిలో ముఖ్యులు శ్రీపాద కృష్ణమూర్తి, వారణాసి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి. కృష్ణమూర్తి, పెండ్యాల పత్రికలలో ఒకరిమీద ఒకరు ధూషణ వాక్యాలతో వ్యాసాలు వ్రాసి, చివరకు కోర్టుకెక్కారు. దీనిని విచారించిన రాజమండ్రి స్పెషల్ ఫస్ట్‌క్లాస్ మాజిస్ట్రేట్ చెరి ఇరవై రూపాయలు జరిమానా విధించారు. కందుకూరి వీరేశలింగం రచన ‘మహారాణ్య పురాధిపత్యము’ ఆక్షేపగర్భ నాటకము. పంచతంత్రములోని కథ దీనికి మూలాధారము. సంఘములోని వివిధ దురాచారాలను రూపుమాపించాలనే ముఖ్యోద్దేశంతో వీరేశలింగం వినోదకరంగా రచించారు. కాని ఇది తమని ఉద్దేశించి వ్రాశారని ఏలూరి లక్ష్మీనరసింహం ఆయనపై అభియోగం తెచ్చారు.

వీరేశలింగం వివిధ సందర్భాలలో ధర్మార్థ, నీతి సత్యం, అహింస, ఆత్మ మొదలైన వివిధ విషయాలపై వ్రాసిన వ్యాసాలను సంకలనం చేసి ‘ఉపన్యాస మంజరి’ అనే పుస్తకాన్ని ప్రచురించారు. ఈ పుస్తకాన్ని కాశీభట్ట బ్రహ్మయ్యశాస్త్రి ‘ఉపన్యాస మంజరీ విమర్శనం’ అనే పేరుతో దుయ్యబట్టారు. సాంఘిక దురాచారాలను, మూఢవిశ్వాసాలను తూర్పారపట్టే ‘రాజశేఖర చరిత్ర’ను వీరేశలింగం రచిస్తే, ‘వివేక చంద్రికా విమర్శనం’ పేరుతో ఏడు వ్యాసాలలో బ్రహ్మయ్యశాస్త్రి విమర్శించారు. శ్రీపాద కృష్ణమూర్తిశాస్త్రి ‘లొడా రి బుచ్చిగాడు’ అని వ్రాసిన ప్రహసనం చిలకమర్తి లక్ష్మీ నరసింహం మీద అని చెప్పుకుంటారు. వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి కొక్కొండ వెంకటరత్నం పంతులుతో ఎంత హోరాహోరీ పోరు సలిపారో, అలాగే వ్యవహారిక వాదులపైన కూడా విరుచుకుపడ్డారు.

ఒకసారి సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ‘జంగములు బ్రాహ్మణులు కారు’ అనే వ్యాసాన్ని వ్రాసి ‘గోలకొండ’ పత్రికను శిఖరానికెక్కించారు. దానిని చదివిన చిదిరెమఠం వీరభద్రశర్మ అరికాలి మంట నెత్తికెక్కింది. వాదోపవాదములు, ఖండన ముండనములు, తర్జన భర్జనలు చెలరేగినవి. రచన చేయగలిగిన దిగ్దంతులంతా తమ సునిశిత భావశరపరంపరలచే ప్రతికక్షుల వాదాంశాలను పూర్వపక్షం చేయడానికి కృతనిశ్చయులై రంగంలోకి దూకారు. అవి వాదోపవాద రూపంలో వికసించిన రసఝరులు, వక్రోక్తులు, వ్యంగ్యాలు, ధ్వనులు, ధ్వనాభ్యాసాలు. ఎన్నో ఛలోక్తులతో నిండిన ఆ వ్యాస పరంపరలు చదివి పాఠకుల హృదయాలు తన్మయత్వంలో తేలాయంటే అతిశయోక్తి కాదు. అలా వారాల తరబడి సాగిన వారి వాదోపవాదముల ఫలితంగా జంగములకు బ్రాహ్మణ శ్రేణి దొరికిందో లేదో కాని, ‘గోలకొండ’ ప్రాచుర్యం పెరిగింది.

గడియారం వెంకట శేషశాస్త్రి రచించిన ‘శివభారతం’ మహాకావ్యం యావదాంధ్రలో పేరెన్నిక గన్నది. ఆరు ముద్రణలకు నోచుకున్నది. ఆయనకు ఆర్థికంగా అనుకోని లబ్ది చేకూర్చింది. హైస్కూలులో హిస్టరీ మాస్టారు చెరుకుపల్లి సుందరరామయ్యకు శాస్త్రితో చాలా మైత్రి ఉండేది. ఆయన ‘శివాజీ చరిత్ర’ వ్రాయి, నేను ఇంగ్లీషు గ్రంథాలు చదివి కథను రాసి ఇస్తాను అని చెప్పారు. ఒక విధంగా ఇతివృత్తం సిద్ధమైంది. శాస్త్రి తన ఉద్యోగానికి సెలవుపెట్టి, స్వగ్రామం చేరుకున్నారు. తమ పొలంలో గుడిసె వేసుకుని అక్కడనే వుంటూ మహాకవిత్వ దీక్షను పట్టినారు. కావ్యం రసభరితంగా పూర్తి అయింది. దానికి ‘శివభారతం’ అని పేరు పెట్టారు.

వెలువడిన వెంటనే గ్రంథావిష్కరణ సభ ఘనంగా జరిగింది. రాళ్లపల్లి అనంతకృష్ణశర్మ, చిలుకూరి నారాయణరావు, జొన్నలగడ్డ సత్యనారాయణమూర్తి ఈ కావ్యం మీద ప్రశంసావృష్టి కురిపించారు. వెంటవెంటనే నాలుగు ముద్రణలు పొందింది. కథను సమకూర్చినందుకు సుందరరామయ్యను శాస్త్రి శివభారతం అవతారికలో బాగా పొగిడి కృతజ్ఞతలు తెలుపుకున్నారు. ఆయనా సంతోషించారు. అయితే నాలుగు ముద్రణల తర్వాత ఆయనలో స్వార్థం చెలరేగింది. శివతాండవం కర్తృత్వంలో తనకూ భాగస్వామ్యం వుందని సుందరరామయ్య వాదం లేవనెత్తారు. అసూయాపరులు కొందరు ఆయనకు తోడైనారు. శివభారతం మీద దుమ్మెత్తి పోస్తూ పత్రికలలో వ్యాసాలు ఖండనలూ ప్రకటించబడినాయి. శాస్త్రి నిగ్రహించుకున్నారు. శాస్త్రి శిష్యులు వ్యాసాలను ఖండిస్తూ వ్రాశారు.

సుందరరామయ్య విశ్వనాథ దగ్గరికిపోయి ‘నాకు న్యాయం చేయండి’ అని అడిగారు. అందుకాయన ‘నేను ఒక కథ ఇస్తాను. దాన్ని కావ్యంగా రాస్తారా?’ అని అడిగారు. బదులు చెప్పలేక తిరిగివచ్చి, ఒక కవికి డబ్బిచ్చి శివభారతాన్ని నిరసిస్తూ ‘శివభారతోదయము’ అనే పేరుతో పద్యగ్రంథాన్ని రాయించి, పంచిపెట్టారు. శాస్త్రి శిష్యుడు సివి సుబ్బన్న శతావధాని దానిని ఖండిస్తూ ‘పరాస్త శివభారతోదయం’ అనే పద్య కృతిని ప్రకటించారు. కొంత రభస జరిగిన తరువాత ఆ వివాదం అంతమైంది.

ధనుంజయడు సంస్కృతంలో ‘దశరూపకసారం’ అనే గ్రంథాన్ని రచించాడు. దానిని మల్లాది సూర్యనారాయణశాస్త్రి ‘ఆంధ్ర దశరూపకము’ అనే పేరుతో అనువదించారు. మహబూబ్‌నగర్ జిల్లా జటప్రోలు సంస్థానానికి వారు వెళ్లినప్పుడు ఆ గ్రంథాన్ని సంస్థాన విద్వాంసులైన వెల్లాల సదాశివశాస్త్రికి, అవధానం శేషశాస్త్రికి ఇచ్చి, తనను గొప్పగా పొగుడుకున్నారు.

వారు వెళ్లిన తరువాత సదాశివశాస్త్రి అందులోని దోషాలను ఎత్తి చూపుతూ ‘దశరూపక ఖండనము’ వ్రాసి, సూర్యనారాయణశాస్త్రికి పంపారు. దానికి ఆయన ‘ఖండనాభాసము’ వ్రాసి సదాశివశాస్త్రికి పంపారు. సదాశివశాస్త్రి ‘ఖండనాభాస నిరసనము’ వ్రాసి పంపడమే కాకుండా విజయనగరం, బొబ్బిలి, పిఠాపురం మొదలైన సంస్థానాల పండితులకు ఉభయ వాద గ్రంథాలు పంపి, వారి అభిప్రాయాలు తెలియజేయమని కోరారు. ఆ పండితులందరూ సదాశివశాస్త్రి వాదనలను సమర్థిస్తూ, సూర్యనారాయణశాస్త్రివి దోషములే అంటూ తమ తమ అభిప్రాయాలు తెలియజేశారు. వాటినన్నిటినీ కూర్చి ‘పండితాభిప్రాయ మణిమాలిక’ పేరుతో ప్రకటించారు. దాంతో ఆ వివాదం అంతమైంది.

దీపాల పిచ్చయ్యశాస్త్రి శ్రీసూర్యరాయాంధ్ర నిఘంటువులో 25 దోషాలను ఎత్తి చూపించారు. అది ఆ నిఘంటుకర్తలకు కోపం తెప్పించింది. పత్రికలలో దీపాలవారికి హెచ్చరికలు చేశారు. దాంతో దీపాలవారు అప్పటికి వెలువడిన నాలుగు సంపుటాల నిఘంటువును విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించవలసి వచ్చింది. అందులో మచ్చుకు పాఠదోషాలు 60, అర్థ దోషాలు 55, శబ్ద దోషాలు 23 చూపించారు. అది అపరిశీలితముగా వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి శబ్దార్థ పాఠాలను ఏ విధంగా స్వీకరించారో సోదాహరణముగా ఋజువు చేశారు. వేదం వారి వ్యాఖ్యలలోను, అనువాదాలలోను చెప్పిన దోషాలను చాలా చూపించారు. పత్రికలలో అనేక వ్యాసాలు వ్రాశారు.

తరువాత అవి ‘సాహిత్య సమీక్ష’ గ్రంథ రూపములో వెలువడింది. ఇలా సాహిత్య రగడలు చెప్పుకుంటూపోతే చేట భారతమే! ముట్నూరి కృష్ణారావుకు మద్దుకూరి చంద్రశేఖరరావుకు- విశ్వనాథకు, నార్ల వెంకటేశ్వరరావుకు- నార్ల వెంకటేశ్వరరావుకు, రాంభట్ల కృష్ణమూర్తికి- శ్రీశ్రీకి దాశరథికి- శ్రీశ్రీకి ఆరుద్రకి- రంగనాయకమ్మకు శ్రీశ్రీకి- నిమ్మగడ్డ వెంకటేశ్వరరావుకి రంగనాయకమ్మకి- తెన్నేటి హేమలతకు రంగనాయకమ్మకి- రంగనాయకమ్మకి ఓల్గాకు- రంగనాయకమ్మకి సి.వి (సి.వరహాలరావు)కి- ఇలా ఎన్నో! ఎన్నెనో!!

– మువ్వల సుబ్బరామయ్య, 89782 61496

 

ఎడిటోరియల్ పేజి వ్యాసాలు »