మార్గదర్శకుడు జంషెడ్జీ(త్రివేణి),

రచన: పి. ఆర్. రామచంద్ర రావు-ఆంగ్లరచానకు నానువాదం

తుర్కెస్తాన్ ఉత్తర గడ్డి మైదానాలలో, ఆక్సస్ నదీ ముఖద్వారం వద్ద, క్రీస్తు జననానికి ముందు శతాబ్దాల పాటు ఇండో-యూరోపియన్ కుటుంబానికి చెందిన ఒక శక్తివంతమైన శాఖ మనుగడ సాగించింది. అది చీలిపోయి తూర్పు, పడమర దిశలకు విస్తరించింది. దాని తూర్పు భాగం హిందూకుష్ పర్వతాలను దాటి గొప్ప భారతీయ నాగరికతను స్థాపించింది. దాని పశ్చిమ భాగం ఇరాన్ పీఠభూమిలో జనావాసాలు ఏర్పరచుకుని, పర్షియన్ సామ్రాజ్యంగా విస్తరించింది. ఎనిమిదవ శతాబ్దం నాటికి ఇస్లాం విజృంభణ ఒక క్రూరమైన సైనికవాదంగా పరిణమించింది; అరబ్ సైన్యాలు ఇరాన్ కారిడార్ గుండా దండెత్తి, విజయాలు సాధిస్తూ, మతమార్పిడి చేశాయి. మతపరమైన హింస తీవ్రస్థాయికి చేరింది. జొరాస్ట్రియన్ పర్షియన్లు అరబ్బుల దాడికి భయంతో వణికిపోయారు. వారిలో కొద్దిమంది గల్ఫ్‌ను దాటి, భయంతో సుదూర గుజరాత్‌కు పారిపోయారు. అక్కడ వారు నిలదొక్కుకుని, పాతుకుపోయి, వర్ధిల్లారు.

ఉత్సాహవంతులైన శరణార్థులు ఒక అమూల్యమైన గ్రంథంలోని విలువైన భాగాలను తమ ప్రవాస భూమికి తీసుకువెళ్లారు. జెండ్-అవెస్తా గ్రంథంపై ఒక ఆరాధనా క్రమం నిర్మించబడింది, అది వంశపారంపర్య పురోహిత వర్గాన్ని పోషించింది.

ఎనిమిది వందల సంవత్సరాలకు పైగా, నవసారి అనే ఆ నిరాడంబరమైన చిన్న పట్టణం పురోహిత వంశాలకు రాజధానిగా ఉంది. ఒక వంశం అగ్రస్థానాన్ని సంపాదించుకుంది. దాని మూలపురుషుడైన షెరియార్, ఒక వైభవోపేతమైన వంశానికి స్థాపకుడు, మరియు అతని యోగ్యులైన వారసులు నవసారి పీఠం యొక్క ప్రధాన పురోహిత పదవిని విశిష్టంగా అధిష్టించారు. కోపిష్టి స్వభావం గల ఒక వారసుడు ఆ కుటుంబ లక్షణాన్ని నొక్కిచెప్పి, తన సంతానానికి ‘మిరియాల వంటి’ అని అర్థం వచ్చే ‘టాటా’ అనే చిరస్మరణీయమైన మారుపేరును సంపాదించిపెట్టాడు. అప్పటి నుండి వారు ఎప్పటికీ టాటాలుగానే మిగిలిపోయారు.

ఒకప్పుడు ఆసియా మరియు ఈజిప్టులను ఆక్రమించి, సలామిస్ వద్ద మాత్రమే ఐరోపా ఖండం నుండి వెనక్కి తగ్గిన ఒక శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాన్ని రగిలించిన ఆ అగ్ని, టాటా వంశం యొక్క ప్రశాంతమైన సంతృప్తి కింద రగులుతూనే ఉంది. వారసత్వం బయటపడుతుంది. 1839లో ఒక శిశువు జన్మించడంతో భారతదేశ పారిశ్రామిక చరిత్రలో ఒక కొత్త అధ్యాయం లిఖించబడింది. అది జంషెడ్జీ నుస్సేర్‌వాంజీ టాటా ఆవిర్భావం.

న్యాయవాద వృత్తి అనేది లౌకిక వృత్తులలో ఒకేసారి ఆపద మరియు శిఖరం వంటిది. జంషెడ్జీ ఒక యాదృచ్ఛికంగానే సాలిసిటర్ కార్యాలయం నుండి బయటకు వచ్చారు. ఎందుకంటే, ఎల్ఫిన్‌స్టోనియన్ కావాలని ఆకాంక్షించిన ఆయనకు—అక్కడ రామకృష్ణ భండార్కర్ మరియు దిన్‌షా వాచా కూడా ఉన్నారు—విద్యా వృత్తి స్పష్టంగా నిర్దేశించబడినట్లు కనిపించింది. కానీ నుస్సెర్వాంజీ టాటా యొక్క మాతృ సంస్థ సముద్రాలు దాటి విస్తరిస్తోంది; చైనా వాణిజ్యం అపూర్వమైన లాభాలను తెచ్చిపెట్టింది మరియు ఒక ఉత్సాహవంతుడైన సహాయకుడి అవసరం ఏర్పడింది. జంషెడ్జీ ఒక సంధి దశలో నిలబడి, ఒక సంచలనాత్మక నిర్ణయంతో హాంగ్‌కాంగ్‌కు ఓడ ఎక్కారు. న్యాయవాద వృత్తి మరో తారను కోల్పోయింది.

అప్పుడు అధ్యక్షుడు లింకన్ బానిసలుగా ఉన్న మానవాళి కోసం తన మహోన్నత పోరాటాన్ని సాగిస్తున్నారు. దక్షిణాదిలోని విశాలమైన పత్తి పొలాలు బీడుగా పడి ఉన్నాయి. లాంకషైర్ అమెరికన్ ముడిసరుకుపై ఆంక్షలు విధించింది. అది భారతదేశానికి ఒక అవకాశం. ప్రధాన పత్తి ధరలు ఆకాశాన్నంటాయి; బంగారం వెల్లువెత్తింది. పత్తి అధిపతులను ఊహాగానాల ఉధృతి ఆవరించింది. విలాసవంతమైన సంస్థలలోకి డబ్బు పిచ్చిగా ప్రవహించింది. మేధావి అయిన పత్తి బ్రోకర్ ప్రేమ్‌చంద్ రాయ్‌చంద్, ఈ ఉన్మాదపు పరుగుకు ప్రధాన దేవదూత. ఆయన తన వ్యాపార వలలను నలుదిక్కులా విస్తరించారు. టాటా సంస్థ ఈ దూసుకుపోతున్న సాహసికుడితో తమ అదృష్టాన్ని పరీక్షించుకుంది. ఆ తర్వాత బుడగ పగిలిపోయింది. 1865లో జనరల్ లీ దక్షిణాదిని లొంగిపోయారు. షేర్లు పడిపోయాయి, ఊహాగానాల వల చిన్నాభిన్నమైంది. బృహత్తర వాణిజ్య సంస్థలు పతనానికి దారితీశాయి. టాటాలు దాదాపు కొట్టుకుపోయారు. కానీ ఆ విపత్తు సముద్రంలో వారికి ఊరట లభించింది. సర్ రాబర్ట్ నేపియర్ మగ్దలాకు చేసిన దైవదత్తమైన యాత్ర, కమీషరియట్ కాంట్రాక్టులను ఒక లాభదాయకమైన వ్యాపారంగా మార్చింది, మరియు టాటాలు అదృష్టాన్ని తమ చేతుల్లోకి తీసుకున్నారు. జంషెడ్జీ తన వాణిజ్య శిక్షణను పూర్తిచేశారు.

పత్తి పరిశ్రమలో ఒక అద్భుతమైన శకం ఆవిష్కృతమవుతోంది. సుమారు 1850లో కవాస్జీ నానాభాయ్ దావర్ బొంబాయిలో మొదటి పత్తి మిల్లును స్థాపించారు. ఆ తర్వాత సుమారు పదిహేను సంవత్సరాలకు, ఆ నగరం భారతదేశపు ‘కాటనోపోలిస్’ (పత్తి నగర నగరం)గా మారే దిశగా అడుగులు వేసింది. అయినప్పటికీ, ఆ పరిశ్రమ ఇంకా శైశవ దశలోనే ఉంది; డజనుకు పైగా మసక పొగగొట్టాలు మాత్రమే ఆకాశంలోకి పొడుచుకువచ్చేవి. గొప్ప భారతీయ వస్త్ర పరిశ్రమ సంప్రదాయాలు ఎప్పుడో అంతరించిపోయాయి. ఒకప్పుడు నాగరిక ప్రపంచానికి పత్తి తయారీ కేంద్రంగా ఉన్న భారతదేశం, ఇంగ్లాండ్‌కు వ్యవసాయ క్షేత్రంగా మారిపోయింది. పరిశ్రమ మళ్ళీ పుంజుకుంది, కానీ ప్రాచీన పద్ధతిలో కాకుండా, పాశ్చాత్య దేశాలను ఆదర్శంగా తీసుకుని. పాశ్చాత్య దేశాలలో అపారమైన సంపద పోగుపడుతోంది.

కానీ భారతీయ కర్మాగార పరిశ్రమ ఆదిమంగా, అసమర్థంగా ఉండేది. కాలం చెల్లిన మిల్లులు అస్థిరమైన కార్మికుల ఇష్టానుసారం పనిచేసేవి. ఒక ‘పారిశ్రామిక’ జనాభా ఇంకా పుట్టలేదు. ఆస్తులు కోల్పోయిన చేతివృత్తుల వారు బ్రతకడానికి పల్లెటూళ్లకు పారిపోయారు. రవాణా మందకొడిగా ఉండేది. రైల్వేలు ద్వీపకల్పం అంతటా ఇంకా అక్కడక్కడా మాత్రమే విస్తరించి ఉన్నాయి. భారీ ఓడలు సముద్రంపై అలసటగా ప్రయాణించేవి. ఆవిరి నౌకాయానం గురించి తెలియదు. రవాణా ప్రాథమిక దశలో ఉండేది. భారతదేశం ఒక శతాబ్దం వెనుకబడి ఉంది.

జంషెడ్జీకి అప్పుడు ముప్పై ఐదు సంవత్సరాలు. పత్తి వ్యాపారంలో ఉన్న అపారమైన అవకాశాలను చూసి ఆయన దూరదృష్టి గల మేధస్సు మరింతగా రగిలింది. మాంచెస్టర్‌లో, ఉష్ణమండల ప్రజలకు వస్త్రాలుగా ఉపయోగపడే విస్తారమైన వస్త్రాన్ని రోలింగ్ మిల్లులు ఉత్పత్తి చేయడాన్ని ఆయన చూశారు. జపాన్ ఒక పటిష్టమైన వస్త్ర సంప్రదాయంపై ఎదుగుతోంది. పారిశ్రామిక భారతదేశపు దృశ్యం ఆయన మనసులో అంచెలంచెలుగా ఆవిర్భవించింది. అది భ్రమ కాదు. ఆ ఆకట్టుకునే రూపం వెనుక, ఆ లోతైన కళ్ల వెనుక, ఆ కార్యశూరుడు రూపుదిద్దుకుంటున్నాడు.

టాటా ఒక యుగపురుష మార్గాన్ని నిర్మించారు. పత్తి ప్రాంతాలకు దూరంగా ఉన్న బొంబాయిని, ఒక మూఢనమ్మకంతో కూడిన ఆరాధనతో అంటిపెట్టుకుని ఉండేవారు. పరిశ్రమ వర్ధిల్లాలంటే, అది ముడిసరుకుకు మరియు పంపిణీ మార్గాలకు అందుబాటులో ఉండాలని ఆయన మొదటిసారిగా గ్రహించారు. నాగ్‌పూర్ అందుకు అద్భుతంగా సరిపోయింది. ఆ నగరం పత్తికి కేంద్రంగా ఉండేది, వరోరా బొగ్గు గనులు దగ్గరలోనే ఉండేవి, మరియు విస్తరించి ఉన్న రైల్వేల ద్వారా తయారైన ఉత్పత్తులను వెంటనే పంపిణీ చేయవచ్చు. ఈ ఎంపికపై చాలా సందేహాలు ఉండేవి. టాటా బంగారం తీస్తున్నాడని ప్రజలు అన్నారు. కానీ వారు పొరబడ్డారు. ఆయన భూమిని తీసుకొని బంగారం వెలికితీశారు. ఎంప్రెస్ మిల్స్ అద్భుతమైన విజయాన్ని సాధించాయి.

తయారీ వ్యవస్థలపై పట్టు సాధించడంలో జంషెడ్జీ యొక్క నిపుణమైన మేధస్సుకు ఒక ప్రత్యేక సామర్థ్యం ఉండేది. ఆయన అంతులేని పరిశోధనలు చేశారు. ఆయన ఒక కొత్త ఆలోచనను లేదా కొత్త ప్రక్రియను చేపట్టడంలో చాలా వేగంగా ఉండేవారు. ఇంగ్లాండ్ మరియు అమెరికాలో రింగ్ స్పిండిల్ ఇంకా ప్రాచుర్యం పొందడానికి కష్టపడుతున్నప్పుడే ఆయన దానిని స్వీకరించారు. సరైన అధీన ఉద్యోగులను ఎన్నుకోవడంలో ఆయనకు అసాధారణమైన సహజ ప్రవృత్తి ఉండేది. ఆయన బెజోంజీ దాదాభాయ్‌ను కనుగొనడం ఒక అద్భుతమైన ఆలోచన; ఆ అసిస్టెంట్ గూడ్స్ ట్రాఫిక్ సూపరింటెండెంట్‌ను పత్తి పరిశ్రమకు సునాయాసమైన అధిపతిగా తీర్చిదిద్దారు.

పారిశ్రామిక రసవాదంలోని అద్భుతాలలో ఒకటి ‘స్వదేశీ’ మిల్లు. టాటా ‘ధర్మసీ’ మిల్లును చేపట్టినప్పుడు, అది ఒక శిథిలావస్థలో ఉన్న సంస్థ. యంత్రాలు కిర్రుమనేవి. కార్మికులు వస్తూ పోతూ ఉండేవారు, దొంగతనాలు చేసేవారు, సమ్మెలు చేసేవారు, అల్లర్లు చేసేవారు. పరాన్నజీవులైన ఏజెంట్లు భారీ కమీషన్‌తో వృద్ధి చెందేవారు. టాటా ఒక పెద్ద పొరపాటు చేశారు. ఆ ఆలోచనారహితమైన సాహసం ఆయన సంస్థను ప్రమాదంలోకి నెట్టింది. కానీ ఆయన వెంటనే పగ్గాలు చేపట్టారు. ఆయన యంత్రాలను తొలగించారు, కార్మికులను తొలగించారు, కమీషన్‌ను రద్దు చేశారు. ఆయన తన సర్వస్వాన్ని పణంగా పెట్టారు. ఆ శిథిలాల నుండి ఒక అద్భుతమైన నిర్మాణం రూపుదిద్దుకుంది. గొంగళి పురుగు సీతాకోకచిలుకగా మారింది. అటుంచి తలలు ఊపినవారు సిగ్గుతో తలలు దించుకున్నారు.

కానీ ఒక వినాశకరమైన అడ్డంకి పత్తి వ్యాపారాన్ని కుంటుపరిచింది. భారతదేశానికి సొంతంగా రవాణా సౌకర్యం లేదు; పెనిన్సులర్ సంస్థ వాణిజ్య నౌకాదళాన్ని గుత్తాధిపత్యం చేసింది. వారి ఛార్జీలు మితిమీరినవి మరియు తీవ్రమైన పక్షపాతంతో కూడినవి. టాటా ఒక భారతీయ వాణిజ్య నౌకాదళం గురించి కలలు కన్నాడు. 1800లో కూడా, ఓడల నిర్మాణ కళలో మనం ఐరోపాకు నమూనాలను అందించగలమని భావించారు, మరియు ఒక శతాబ్దం క్రితం భారతీయ నౌకలు బ్రిటిష్ ఫ్రిగేట్‌ల కాన్వాయ్ కింద థేమ్స్ నదికి ప్రయాణించాయి. కానీ ఆ రోజులు గడిచిపోయాయి. టాటా తన సొంత ఓడలను నడపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. అతను సుదూర ప్రాచ్య వాణిజ్యం కోసం నిప్పాన్ యుసెన్ కైషాతో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్నాడు. అప్పుడు నీచమైన ‘సరుకు రవాణా యుద్ధం’ ప్రారంభమైంది. పెనిన్సులర్ సంస్థ ఛార్జీలను వినాశకరమైన స్థాయికి తగ్గించింది. వారు ఇంకా ముందుకు వెళ్లి, భీమా మార్కెట్‌లో టాటా వాణిజ్య నౌకల ప్రతిష్టను దెబ్బతీశారు. టాటాకు కోపం కట్టలు తెంచుకుంది. అతను నిరసన తెలిపాడు మరియు ఫిర్యాదు చేశాడు. కానీ ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోవడానికి నిరాకరించింది. ఆయన భారతీయ మిత్రులు ఆయనకు ద్రోహం చేసి ఒక్కొక్కరుగా వైదొలిగారు. టాటా ఘోరంగా ఓడిపోయి పోరాటం నుండి విరమించుకున్నారు. శత్రువు నడుము కింద దెబ్బ కొట్టాడు. ‘టాటా లైన్’ను నిర్దాక్షిణ్యంగా రద్దు చేశారు.

పండుగ మిల్లుల పరిశ్రమ జంషెడ్జీ జీవితంలో ఒక మహోన్నత కృతి. ఆయనకు గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టిన ప్రధాన చిహ్నం అదే. అది ఆయనకు అపారమైన దానధర్మాల గనిని తెచ్చిపెట్టింది. ఆయన తర్వాతి ప్రాజెక్టులు ఆ తర్వాతి సంవత్సరాలలో పరిపక్వం చెందాయి; అవి మరణానంతర నెరవేర్పులు. ఆధునిక భారత పారిశ్రామికీకరణ తొలి రోజుల్లో, టాటా ఒక ఏకాకి, మహోన్నత వ్యక్తిగా నిలిచారు. ఆయనకు సరిసమానమైన వారసుడు లేడు. ఆయన పరిశ్రమలో మిషనరీ స్ఫూర్తిని నింపుకున్నారు. ఆయన భారత పురోగతి యొక్క ఆర్థిక పునాదులను విస్తృతం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. మన పరిశ్రమను దాని ఆదిమ అనుభవవాదం నుండి విముక్తి చేయడానికి ఆయన కృషి చేశారు. ఆయన మేధస్సు ఇతిహాస శైలిలో పనిచేసింది. ఆయన కాలం యొక్క అనంతత్వంపై విశాలమైన ప్రణాళికలను రూపొందించారు. పాశ్చాత్య యాంత్రీకరణ యొక్క భారీ పురోగతి ఆయనను ఆకర్షించింది. ఆ ఆకర్షణను నిరోధించడం అసాధ్యం. ఆయన ప్రయత్నించారు…

1895 నాటికి ఆయన వ్యాపారం ఒక సువ్యవస్థిత యంత్రంలా సాఫీగా సాగిపోతోంది. పారిశ్రామిక రంగంలో ‘కొందరు దిగ్గజాలు తమ తమ రంగాలలో దూసుకుపోయినప్పటికీ’, టాటా సంస్థ స్థిరంగా, ప్రకాశవంతంగా వెలిగింది. ఆయన కుమారుడు దొరబ్జీ ఒక అమూల్యమైన సహాయకుడిగా మారాడు. ఆయన నమ్మకమైన లెఫ్టినెంట్లు, బెజోంజీ మరియు పాద్షా, తమకు అప్పగించిన పనిని చేశారు. జంషెడ్జీ రంగస్థలాన్ని సిద్ధం చేయగా, నాటకం అద్భుతమైన కచ్చితత్వంతో ముందుకు సాగుతోంది. ఆయన కేవలం సూత్రధారిగా ఉండటంతోనే సంతృప్తి చెందాడు. ఆయనే ఇంజనీరింగ్ శక్తి, ఆలోచనలను సృష్టించే మేధావి. ఆయన మహా మేధస్సు తన విజయాలతో విశ్రమించడానికి ఎన్నడూ ఆగలేదు; అది ముందుకు సాగిపోయింది. ఎందుకంటే, భారీ ప్రాజెక్టులు ఆయన మనసును పీడిస్తున్నాయి. ఆలోచనల మదంతో ఉన్న ఈ వ్యక్తి రక్తంలో జ్వరం వచ్చినట్లు భావించాడు.

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు వాణిజ్య విప్లవాలు, పరిశ్రమకు విజ్ఞాన శాస్త్రాన్ని అనువర్తించడం వల్ల పుట్టాయి. అమెరికా, జర్మనీ మరియు జపాన్ ఈ జంట పునాదులపైనే ఎదుగుతున్నాయి. భారతదేశంలోని అపారమైన, అభివృద్ధి చెందని వనరులకు శాస్త్రీయ పరిశోధన అవసరమని టాటా గ్రహించాడు. తద్వారా, దాని ఫలితంగా వచ్చే పారిశ్రామిక విస్తరణ ఉపాధి మార్గాలను విస్తృతం చేయగలదు. ఆయన వద్ద డబ్బు పుష్కలంగా ఉంది. కానీ ఆయన ‘ఖాళీ బావులలోకి ఖాళీ బకెట్లను’ పోయలేదు. అసంపూర్ణమైన దాతృత్వం ఆయన పద్ధతి కాదు. సామాజిక పిరమిడ్ అట్టడుగున సేవ చేసేది ఒకటి ఉంటే, అగ్రస్థానంలో పనిచేసేది మరొకటి ఉంది. అత్యుత్తములను, అత్యంత ప్రతిభావంతులను పైకి తీసుకురావడమే దేశానికి చేసే గొప్ప సేవ అని టాటా భావించేవారు. ఈ సిద్ధాంతానికి పరాకాష్టే ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ సైన్స్ స్థాపన.

1889లో భారతీయ కళాశాలలు కేవలం బట్టీ పట్టించేవిగా, హానికరంగా పరీక్షా విధానంతో నిండి ఉండేవి. మన విద్యాసంస్థలలో జర్మన్ సెమినార్ స్ఫూర్తిని కొంతమేర నాటడానికి టాటా కృషి చేశారు. సలహాల కోసం ఐరోపా మేధావులందరినీ జల్లెడ పట్టారు. బుర్జోర్జీ పాద్షాలో టాటా ఒక చురుకైన పరిశోధకుడిని కనుగొన్నారు. లార్డ్ కర్జాన్ వైస్రాయ్‌గా ఉండి, భారతీయ విద్యా పునర్నిర్మాణంపై దృష్టి సారించారు. ప్రఖ్యాత రసాయన శాస్త్రవేత్త సర్ విలియం రామ్సేకు ఈ బృహత్తర ప్రాజెక్టును విశ్లేషించే బాధ్యతను అప్పగించారు.

కానీ ఈ సంస్థ ప్రధానంగా ఆయన మరణానంతరం సాధించిన ఘనత. బూడిద రంగు గ్రానైట్‌తో నిర్మించిన ఆ సాంప్రదాయక కట్టడం ప్రవేశద్వారం వద్ద బేయెస్ రూపొందించిన ఒక స్మారక చిహ్నం ఉంది. దానిపై జూపిటర్, వల్కన్, మినర్వా మరియు కాలియోప్‌ల బొమ్మలు ఉబ్బెత్తుగా చెక్కబడి ఉన్నాయి. మధ్యలో జ్ఞాన దీపం ఉంది. వాటన్నింటి పైన, ఆ నిరాడంబర దాత యొక్క గంభీరమైన కాంస్య విగ్రహం ఉంది. ఆ వ్యక్తి చాకచక్యంగా మేలు చేశాడు.

ఆనాటి తర్కం ప్రకారం, ఉత్పత్తిలో ఇనుము మొదటి అంచె అని జంషెడ్జీ గ్రహించారు. ఇనుము లేకుండా పనిముట్లు ఉండవు, యంత్రాలు లేకుండా పరిశ్రమ ఉండదు. భారతదేశంలోని ఇనుప నిల్వలు అపారంగా, అన్వేషించబడకుండా ఉన్నాయి; వాటిని వినియోగించుకోవడమే టాటాకు తీరని కోరిక. ఒకప్పుడు ప్రఖ్యాతి గాంచిన డమాస్కస్ కత్తులు భారతీయ ఉక్కుతో తయారు చేయబడ్డాయి. ఢిల్లీలోని ప్రసిద్ధ ఇనుప స్తంభం మన లోహశాస్త్ర నైపుణ్యానికి ఒక అద్భుతమైన స్మారక చిహ్నం. 1888లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇనుప వ్యాపారం వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. రైల్వేలు భారతదేశాన్ని విభజించాయి మరియు భారీ పరిశ్రమల ఆరంభం ఇనుము మరియు బొగ్గు నిల్వల వైపు ఆసక్తిగా చూసింది. టాటా ఆలోచనా విధానం వెంటనే స్పందించింది. కానీ అప్పట్లో ప్రైవేట్ వ్యాపారం ఒక ప్రమాదకరమైన కార్యకలాపం; లార్డ్ లారెన్స్ చెప్పిన ముఖ్యమైన మాటలో చెప్పాలంటే, దాని అర్థం ప్రభుత్వాన్ని దోచుకోవడమే! అయినప్పటికీ టాటా దానిని బలపరిచారు. ఆ కఠినమైన బంధాలు నెమ్మదిగా సడలసాగాయి మరియు ఒక తెలివైన విధానం వివాదాస్పదమైన మైనింగ్ నిబంధనలను సంస్కరించింది. తన సహజమైన క్షుణ్ణతతో టాటా ఆ ప్రాజెక్టును పరిశీలించారు. ఆయన యూరప్ మరియు అమెరికా అంతటా పరిశోధన యాత్ర చేశారు. అమెరికా ఆయనను ‘తూర్పు పియర్‌పాంట్ మోర్గాన్’ అని కీర్తించింది. ఆయన ప్రశంసలకు, సంచలనాత్మక వార్తా శీర్షికలకు కేంద్రబిందువుగా నిలిచారు. ఒక చురుకైన పత్రిక ఆయనకు ‘జాన్ ఎన్. టాటా!’ అని నామకరణం చేసింది. ఆయన విపరీతంగా కొనుగోలు చేసేవారు, కానీ విదేశాల్లోని ఉత్పత్తుల గురించి భారతదేశానికి తెలియజేయాలనే ఉన్నత ఉద్దేశ్యంతోనే ఎప్పుడూ కొనేవారు. అమెరికన్ అమ్మకందారులు ఆ భారతీయ దిగ్గజంపై అర్థవంతంగా చిరునవ్వులు చిందించారు. అమెరికన్ ఉక్కు కేంద్రమైన క్లీవ్‌ల్యాండ్‌లో, సెనేటర్ హన్నా టాటాకు అద్భుతమైన స్వాగతం పలికారు. ఆయన ఇనుప ఆలోచనలో పూర్తిగా నిమగ్నమై, ఒక ఇనుప కేంద్రం నుండి మరొకదానికి నిరంతరం తిరిగారు. ఆయన కనీసం విహారయాత్రకు కూడా బయటకు వెళ్ళలేదు. ఆ పథకాన్ని ప్రారంభించడానికి ఆయన వెంటనే భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. కానీ, అప్పటికే అతని శక్తి క్షీణిస్తుండటంతో ఆ బృహత్తర బాధ్యత దొరబ్జీకి అప్పగించబడింది. టాటా పక్కన నిలబడి ఆ ప్రాజెక్టును గమనించారు. ఆయన దానికి ప్రాణం పోశారు, నిధులు ఇచ్చారు, తన మేధస్సును అందించారు. మనుషులు చేసే మంచి కొన్నిసార్లు వారి తర్వాత కూడా నిలిచి ఉంటుంది. బెంగాల్ వరి పొలాలకు ఆవల, చోటా నాగ్‌పూర్‌లోని ఇనుప పర్వతాల మీదుగా, జంషెడ్‌పూర్ ఉక్కు నగరం ఒక అద్భుత దృగ్విషయంగా ఆవిర్భవించింది; అది జంషెడ్జీ టాటా యొక్క దూరదృష్టి గల మేధస్సుకు శాశ్వత విజయంగా నిలిచింది.

1860లో బొంబాయి నగరం ‘మురుగునీటి కాలువలతో నిండిన ఒక మురికి వెనిస్’ లా ఉండేది. వీధులు ఇరుకుగా, రద్దీగా ఉండేవి. మురికి కాలువల ఇరువైపులా ఇళ్లు అస్తవ్యస్తంగా ఆకాశహర్మ్యాల వలె ఉండేవి. పశువుల కొట్టాల పక్కన మురికి చాళ్లు గుంపుగా ఉండేవి. కానీ ప్రజాహిత భావాలు గల పౌరుల తరం ఒకటి ఉద్భవించింది, వారు ఒక కొత్త నగరం పుట్టుకను చూశారు. పత్తి వ్యాపార వృద్ధి సమయంలో వచ్చిన అపారమైన సంపద నిజానికి విపరీతంగా ప్రవహించినప్పటికీ, కొన్నిసార్లు అది పౌర అభివృద్ధికి దోహదపడింది. ఒకప్పటి నిర్లక్ష్యానికి గురైన ప్రాంతమైన ఆ కోట, గంభీరమైన కట్టడాలతో కూడిన ఒక వైభవోపేతమైన నివాస ప్రాంతంగా వికసించింది. ఎత్తైన ప్రదేశాలలో, అద్భుతమైన నివాస గృహ సముదాయాలు నిర్మించబడ్డాయి.

జంషెడ్జీ ఒక దార్శనికుడు, అపారమైన ఊహాశక్తి గలవాడు. కానీ ఆయన తన ఆకాశపు కలలను రాయలేదు, పాడలేదు; వాటిని ఇటుకలు, సున్నంతో కట్టడాలుగా నిర్మించాడు. కానీ ఆయన ప్రాజెక్టులలో కొన్ని కార్యరూపం దాల్చలేదు; అవి ముక్కలైపోయాయి లేదా ఆయన మనసులోనే పుట్టకముందే చనిపోయాయి. టాటా యొక్క భూ పునరుద్ధరణ పథకాలలో ఒక రకమైన నిరాశాపూరితమైన ఆవేదన కనిపిస్తుంది. ఆయన సౌందర్యాత్మక మనసు బొంబాయిని వెనీషియన్ నమూనాలో పునర్నిర్మించడానికి ప్రయత్నించింది. సాల్సెట్, బాంద్రా మరియు మహిమ్, వాటిని కలిసే కాలువలతో కలిసి ఆయన కళాత్మక నగరానికి పొదిగిన ఆభరణాలుగా నిలవాలని ఆయన ఆశించాడు. మలేరియా వ్యాపించే ఆ పల్లపు చిత్తడి నేలలను నివాసయోగ్యమైన ప్రాంతాలుగా మార్చడానికి, ఆయన వరుస నిర్మాణ జరిమానాలు మరియు అధికారిక ఆరోపణలకు వ్యతిరేకంగా ధైర్యంగా పోరాడాడు. ఆయన ‘పెట్టుబడిదారీ పెట్టుబడిదారుల’ కూటమికి ప్రతినిధిగా ముద్రపడ్డాడు. తప్పించుకునే మార్గం లేదు. అది కృతజ్ఞత లేని పని. ఆయన సంపూర్ణ ఆశయం యొక్క ఒక విరిగిన వంపు చివరకు జుహూలో నెరవేరింది. వైవిధ్యభరితమైన ప్రకృతి దృశ్యం మీదుగా, ఎగిసిపడే సముద్రపు అలల పక్కన, సన్నని ఇసుకతో కూడిన ఒక అద్భుతమైన సముద్రతీరం సుమారు నాలుగు మైళ్ల పొడవునా విస్తరించి ఉంది. ఆ ఇసుకలో ఎక్కడో ఒకచోట జంషెడ్జీ టాటా యొక్క అదృశ్య ముద్ర ఉంది.

గొప్ప వ్యాపార సాహసికులకు, “గొప్ప శాస్త్రవేత్త మరియు గొప్ప అన్వేషకుడికి ఉండేటువంటి గొప్ప భావనలు, చంచల స్వభావం, అలసట లేని ప్రయోగాత్మకత ఉంటాయి” అని లాస్కీ అంటారు. వారు సృజనాత్మక ప్రేరణను సంతృప్తి పరచడానికి ఆత్రుత పడతారు. వారు లాభం కోసం కాకుండా, అధికారం అనే ప్రేరణకు స్పందిస్తారు. టాటా ఇంకా ముందుకు వెళ్లారు. ఆయన అన్నింటికన్నా ముందుగా సేవ చేయాలనే ప్రేరణకు స్పందించారు. ఆయన నిరంతరం ప్రయోగాలు చేస్తూ, ఎల్లప్పుడూ కొత్త పరిధులను అన్వేషించారు. ఆయన మహా మేధస్సుకు ఏ ప్రాజెక్టూ చిన్నది కాదు. ఆయన మైసూరులో జపనీస్ పట్టు పరిశ్రమను ప్రవేశపెట్టారు. భారతదేశంలో పొడవాటి దారాలు గల ఈజిప్షియన్ పత్తిని అక్కడి వాతావరణానికి అలవాటు చేయడానికి, మామిడి పండ్లను లండన్ మార్కెట్‌కు పంపడానికి, ఆర్టీజియన్ బావులు మరియు కోల్డ్ స్టోరేజీలను అభివృద్ధి చేయడానికి ఆయన కృషి చేశారు. దార్శనికుడైన టాటాకు, జీవితం సగం మాత్రమే చూపించింది.

పశ్చిమ కనుమలు అరేబియా సముద్ర తీరాన్ని దాదాపుగా అంచు వరకు ఆవరించి, ఒక అద్భుతమైన ప్రాకారంలా నిటారుగా నిలబడి ఉన్నాయి. ఈ కొండల శిఖరాలపై బహుశా ప్రపంచంలోనే అత్యంత భారీ వర్షపాతం కురుస్తుంది. ఈ పరీవాహక ప్రాంతం అపారమైన జలవనరుల అవకాశాలతో కూడిన ఒక అద్భుతమైన జలాశయం. ముప్పై సంవత్సరాలుగా టాటా ఈ జలవిద్యుత్ ప్రాజెక్టును తన మనసులో మథిస్తూ వచ్చారు; ఆయన కలను సాకారం చేయడానికి డేవిడ్ గోస్లింగ్ లాంటి వ్యక్తి మాత్రమే అవసరమయ్యాడు. ఆ భారీ జలపాతాన్ని నిల్వ సరస్సులలో సేకరించి, కందాల పీఠభూమికి తరలించి, అక్కడి నుండి ఎనిమిది వందల అడుగుల ఎత్తు నుండి ఖోపోలి వద్ద లోయ అడుగు భాగానికి పడేలా చేయాలి. తద్వారా ఉత్పత్తి అయ్యే అపారమైన విద్యుత్ శక్తిని, వాణిజ్య ప్రపంచాన్ని నడపడానికి బొంబాయికి ప్రసారం చేయవచ్చు. అదొక బృహత్తర పథకం; అది విశాలమైన పర్వతాలు, లోయల గుండా విస్తరించి ఉంది. దానిని పూర్తి చేయడానికి అంతటి విశాలమైన మేధస్సు అవసరం. కానీ ఈ ప్రాజెక్టును టాటా కుటుంబంలోని రెండు తరాల వారు పంచుకున్నారు; తన గొప్ప తండ్రి యొక్క ‘అమూల్యమైన వారసత్వాన్ని’ నెరవేర్చడానికి దీనిని సర్ దొరబ్జీకి అప్పగించారు.

జంషెడ్జీ ఒక నిరాడంబరమైన పెద్దమనిషిగా జీవించి, మరణించారు. ఆయన ఏ బిరుదునూ స్వీకరించలేదు. ఆయన రంగస్థల ఆకర్షణలకు దూరంగా ఉన్నారు. ఆయన తన జీవితంలో ఎన్నడూ బహిరంగ ప్రసంగం చేయలేదు. భారత జాతి తన ఆత్మను పున Ent కనుగొంటున్న ఆ మహత్తర సంవత్సరాలలో ఆయన పరిణతి చెందారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భవిస్తోంది. టాటా దాని ఆవిర్భావ సమయంలో ఉండి దానిని ఆశీర్వదించారు. ఆయన తనదైన నిశ్శబ్ద పద్ధతిలో మన రాజకీయ ఆకాంక్షలకు మద్దతు ఇచ్చారు. నిజానికి, ఆయన జీవితం ఒక దేశభక్తితో కూడిన కృషి. ఆయనకు సంపద ఎన్నడూ అంతిమ లక్ష్యం కాదు; అది జాతీయ పురోగతి కోసం ఆయన రూపొందించిన బృహత్తర పథకాలకు లభించిన ఒక ఉప ఉత్పత్తి మాత్రమే అని సర్ దొరబ్జీ ఆయన గురించి అన్నారు. ఆయన హృదయాధిక్యత భారతదేశ శ్రేయస్సు; దానికోసం ఆయన తనదైన అద్వితీయమైన వైభవంతో శ్రమించారు. ఆయన భారత జాతీయ మేధస్సుకు అకాల వారసుడు, అసాధారణ ప్రజ్ఞాశాలి మరియు ముందుచూపు కలవాడు. “ఆయన అమెరికన్ పారిశ్రామికవేత్త యొక్క సాహసోపేతమైన ధైర్యాన్ని, వివరాల పట్ల జర్మన్కున్న అభిరుచిని మేళవించారు.” ఆయనకు గణాంకాలపై అద్భుతమైన పట్టు ఉండేది; ద్విలోహ యుద్ధంలో సేవ చేయడానికి ఆయన వద్ద నిక్షిప్తమైన గణాంకాల బృహత్ సైన్యం రంగంలోకి దిగింది. ఆయన ముఖస్తుతిని అదే కనికరంలేని కఠినత్వంతో అణచివేశారు. ఆయన రాజకీయ వివక్షను గానీ, కుల ఆధిపత్యాన్ని గానీ తీవ్రంగా ద్వేషించారు. ఆయన విశాల మేధస్సు జాతీయ సరిహద్దులను దాటింది. ఆయన ప్రపంచ పౌరుడు. జ్ఞాన తృష్ణ మరియు జిజ్ఞాసతో ఆయన ఆ ప్రపంచ రహదారులపై పయనించారు. అయినప్పటికీ ఆయన ఎవరికీ తెలియకుండా తన ప్రయాణాన్ని సాగించారు.

“వ్యాపార రాజకుమారుడు, తయారీదారుడు, దిగుమతిదారుడు, అలాగే పరోపకారి, పండితుడు మరియు తత్వవేత్త” అయిన ఆయన 1904వ సంవత్సరం మే 19న నౌహీమ్‌లో కన్నుమూశారు. ఆయన దురాశతో కూడిన దుష్కార్యాలు ఆయన జీవితాన్ని అకాల మరణానికి గురిచేశాయి. “మీరు (కుటుంబ పేరును) మరింత గొప్ప చేయలేకపోతే, కనీసం దానిని కాపాడండి” అనేది ఆ కుటుంబ పెద్ద యొక్క చివరి ఆజ్ఞ.

జంషెట్‌జీ మరణించలేదు. టాటా వంటి వారు ఎప్పటికీ మరణించరు.

“ఎక్కడో, నిశ్చయంగా, ఎంతో దూరంలో,

అస్తిత్వపు మహా కోలాహల కార్యక్షేత్రంలో,

ఆ శక్తి సాధన చేయబడుతూనే ఉంటుంది—

ఉత్సాహభరితమైన, లోకహితకరమైన, దృఢమైన శక్తి.”

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -15-6-26-ఉయ్యూరు