గురువు  గోపాలకృష్ణ గోఖలేపై ప్రియ శిష్యుడు రైటానరబుల్ శ్రీనివాసశాస్త్రి  

(త్రివేణి)

రచన: కె. చంద్రశేఖరన్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

హర్స్ట్ (Hirst) రాసిన ‘లార్డ్ మోర్లీ జీవిత చరిత్ర’ (Life of Lord Morley) వెలువడినప్పుడు, సాహిత్య వర్గాలలో ఒక ఆహ్లాదకరమైన ఆశ్చర్యం కలిగింది. తగినంత సమాచారం లేకపోవడం, పైగా తన గురించి ‘అనవసరమైన జీవిత చరిత్ర’ రాయవద్దని మోర్లీ స్వయంగా హెచ్చరించడం వంటి అడ్డంకులు ఉన్నప్పటికీ, రెండు భారీ సంపుటాలు వెలువడటం విశేషం. మోర్లీ పట్ల ఆయన శిష్యుడికి ఉన్న అచంచలమైన భక్తిని, ప్రేమని గ్రహించడానికి ఇంతకంటే నిదర్శనం అవసరం లేదు. తాము అభిమానించే లేదా ప్రేమించే వ్యక్తుల గురించి లభించిన సమాచారం ఎంత తక్కువైనా సరే, వారి జ్ఞాపకాలను అక్షరబద్ధం చేసి భద్రపరచడం ఆంగ్లేయుల ప్రత్యేక లక్షణం. తమ జీవితానికి గొప్ప ఆదర్శాలుగా భావించే మహనీయుల జీవిత చరిత్రలను రాయడానికి భారతీయులలో అటువంటి బలమైన ప్రేరణ కనిపించదు. పైగా, అటువంటి జీవిత చరిత్రను రాయడానికి ప్రయత్నించవద్దని ఆ మహనీయులే తమ తర్వాతి తరాల వారిని నిరోధించారని మనం తరచుగా వింటూ ఉంటాము. మరణించిన వారి పట్ల మనకు ఉండే గౌరవభావం ఎంత గొప్పదంటే, మనం వారి కోరికలను ఉల్లంఘించము. బహుశా ఏ ఇతర విషయంలోనైనా కంటే, ఈ విషయంలోనే వారి భావాలను గౌరవించడానికి మనం ఎక్కువగా సిద్ధంగా ఉంటాము. మరోవైపు, ఆ మహనీయులే క్రమబద్ధమైన డైరీలు లేదా వరుస క్రమంలో ఉన్న ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలను (ఇవి జీవిత చరిత్రలో అత్యంత ముఖ్యమైన లేదా విలువైన భాగాన్ని ఏర్పరుస్తాయి) భద్రపరచలేదనే ఫిర్యాదు కూడా తరచుగా వినిపిస్తూ ఉంటుంది. గత శతాబ్దపు శైలిలో సాగే భారీ జీవిత చరిత్రలకు ఆ సమాచారమంతా అవసరమేనన్నది నిజం. కానీ ఆధునిక దృక్పథంతో జీవిత చరిత్రను ఒక కళాఖండంగా భావిస్తే, ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు మరియు పత్రాలలో చాలా వరకు అనవసరమైనవిగా భావించి పక్కన పెట్టాల్సి రావచ్చు; కేవలం ఆ వ్యక్తి యొక్క సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వాన్ని పాఠకులకు ఆవిష్కరించే అంశాలను మాత్రమే ఎంపిక చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది.

నా దృష్టిలో, జీవిత చరిత్ర అంటే తెలిసిన విషయాలన్నింటినీ చెప్పడం కాదు–అలా చేస్తే అత్యంత చిన్న పుస్తకం కూడా ఒక జీవితకాలం అంత నిడివిని కలిగి ఉంటుంది–బదులుగా, తనకున్న జ్ఞానాన్ని సమీక్షించుకుని, అందులో అత్యవసరమైన వాటిని ఎంచుకోవడమే జీవిత చరిత్ర రచన,” అని ఆండ్రూ మోరోయిస్ తన ‘ఆస్పెక్ట్స్ ఆఫ్ బయోగ్రఫీ’ (Aspects of Biography)లో పేర్కొన్నారు. ఇలా ఎంపిక చేసుకునే క్రమంలో, కళాత్మక దృక్పథం కలిగిన జీవిత చరిత్రకారుడు తన కథానాయకుడిలోని తనకు నచ్చిన అంశాలకు అధిక ప్రాధాన్యతనిచ్చి, తద్వారా ఆ వ్యక్తి యొక్క వాస్తవ చిత్రాన్ని వక్రీకరించే అవకాశం ఉందని మనం మర్చిపోకూడదు. కానీ, లభించిన సమాచారాన్నంతటినీ విచక్షణారహితంగా పుస్తకంలో పొందుపరచడం వల్ల ఆ వక్రీకరణ తగ్గుతుందని ఎవరు చెప్పగలరు? సంఘటనల విలువతో సంబంధం లేకుండా వాటిని కేవలం కాలక్రమానుసారం నమోదు చేయడం వల్ల, ఆ జీవిత చరిత్ర ఒక శవయాత్రలా వాస్తవాల వరుస కదలికతో విసుగు పుట్టించేలా, భారంగా మారుతుంది. నిజానికి, పత్రాల ద్వారా తెలిసే వ్యక్తిత్వం కంటే—ఆ వ్యక్తి రూపం, రక్తమాంసాలతో కూడిన ఉనికి, స్వరం, సంభాషణా శైలి మరియు సాధారణ ప్రవర్తన వంటి చిన్న చిన్న వివరాలు మరియు సంఘటనల ద్వారా ఊహించుకునే వ్యక్తిత్వం ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. ఉపన్యాసాలు మరియు లేఖల కుప్ప వెనుక కనిపించే అస్పష్టమైన వ్యక్తి కంటే, ఇలాంటి స్పష్టమైన అంశాల ద్వారా ఆ వ్యక్తిని తెలుసుకోవడంలోనే మనకు నిజమైన ఆనందం లభిస్తుంది.

కాబట్టి, శాస్త్రి గారు గోఖలే గురించి రాసిన జీవిత చరిత్ర కేవలం బెంగళూరులో సాయంత్రం వేళ శ్రోతలకు ఇచ్చిన తక్షణ ఉపన్యాసాల (extempore speeches) ఆధారంగా రూపొందించబడిందన్న కారణంతో మనం ఎటువంటి సందేహాలూ పెట్టుకోనవసరం లేదు. శాస్త్రి గారి మాటల్లో ఎంత పరిపూర్ణత ఉంటుందో, వారి రచనల్లోనూ అంతే పరిపూర్ణత ఉంటుందని మనకు తెలుసు. అంతేకాకుండా, ఆద్యంతం కథనంలో ఎంతో సాఫీతనాన్ని జోడించడం వల్ల దీన్ని చదవడం గొప్ప అనుభూతినిస్తుంది. పరిమితమైన పరిధిలోనే, మనల్ని లీనమయ్యేలా చేసే కళాత్మకతతో ఆయన ఈ చిత్రాన్ని తీర్చిదిద్దారు. ఖచ్చితంగా ఆయన ఈ ఇతివృత్తాన్ని మరింత విస్తరించి ఉండవచ్చు, కానీ ప్రస్తుతం మనకున్న దానిని బట్టి చూస్తే—అది ఎంత పరిమిత రూపంలో ఉన్నప్పటికీ—గోఖలేలోని నిజమైన దేశభక్తుడి చిత్తశుద్ధి మరియు నిజాయితీలు ఆదర్శప్రాయంగా ఆవిష్కరించబడ్డాయి.

గోఖలే ప్రారంభ జీవితం, ప్రజాసేవ పట్ల ఆయనకున్న అపారమైన ఆసక్తి, మరియు తన నాయకులైన గొప్ప రనడే మరియు జోషీల పట్ల ఆయనకున్న సంపూర్ణ అంకితభావం వంటి అంశాలు, ఆసక్తికరమైన చిన్న కథనాల (anecdotes) వంటి అలంకరణలు లేకుండానే వివరించబడ్డాయి. పాఠకులకు అటువంటి కథనాలు అవసరం కావచ్చు, కానీ ఈ ఉపన్యాసాలు జరిగినప్పుడు విన్న శ్రోతలకు మాత్రం వాటి లోటు పెద్దగా అనిపించి ఉండకపోవచ్చు. వెల్బీ కమిషన్ ముందు గోఖలే సమర్పించిన అద్భుతమైన సాక్ష్యం, కమిషన్ సభ్యులు వ్యక్తిగతంగా ఆయన గురించి వ్యక్తం చేసిన ప్రశంసలకు అదనంగా, అందరి నుంచీ ఆయనకు గొప్ప గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టింది. ఎందుకంటే రాజకీయాల్లోకి అడుగుపెట్టినప్పటి నుండే, ఆయన సమర్థుడైన మరియు ప్రజాసేవా దృక్పథం కలిగిన కార్యకర్తగా ప్రశంసలు పొందారు. ఆ సమయంలో గోఖలే జోషీకి రాసిన లేఖ ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని ఒక అరుదైన లక్షణాన్ని—అంటే తన జీవితంలో తనకు సహాయపడిన వారందరి పట్ల ఆయనకు ఉన్న గాఢమైన కృతజ్ఞతా భావాన్ని—స్పష్టం చేస్తుంది. ముఖ్యంగా ఆ లేఖలోని చివరి భాగం—”ఇప్పుడు నేను మీకు ఈ విషయాలన్నీ చెప్పడం నా బాధ్యతగా భావిస్తున్నాను, ఎందుకంటే ఈ గొప్ప ప్రశంసలన్నీ మీకే మరియు రావు సాహెబ్‌కే చెందుతాయి, నాకు కాదు. ఒకవేళ అవి నాకు దక్కినట్లయితే, నేను వాటిని కేవలం మీ ప్రతినిధిగానే స్వీకరించాను; ఇప్పుడు మన ప్రాచీన గౌరవనీయమైన ‘గురుదక్షిణ’గా వాటిని మీ పాదాల చెంత మరియు రావు సాహెబ్ పాదాల చెంత ఉంచుతున్నాను…” అన్న మాటలు—గత తరానికి మరియు ఉన్నతమైన వ్యక్తిత్వం కలిగిన మనుషుల శ్రేణికి చెందినవిగా మనకు అనిపిస్తాయి.

ఆ తర్వాత ‘క్షమాపణ ఉదంతం’ (Apology Incident) గురించి ప్రస్తావిస్తూ, శాస్త్రి గారు గోఖలేలోని సజ్జనత్వాన్ని మరియు ఆయన ప్రారంభ దశలో పొందిన శిక్షణను ఎత్తిచూపారు. సరైన ప్రమాణాలు ఇంకా ఏర్పడని భారతదేశంలోనూ, అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగానూ ప్రజా జీవితంలో అసంపూర్ణ సమాచారంతో కూడిన విమర్శలు సహజమని భావించేలా ఆయన తీర్చిదిద్దబడ్డారు. 1896-1897 నాటి ప్లేగు నివారణ చర్యల సమయంలో పూనాకు చెందిన ఇద్దరు మహిళల పవిత్రతను కొందరు సైనికులు భంగపరిచారన్న అసత్య కథనం గురించి ఆ సమాచారాన్ని తనకు అందించిన వారు ఎవరని ప్రశ్నించినప్పుడు, ఆయన ఇలా అన్నారు: “ఆ విషయాన్ని నేను పూర్తిగా గోప్యంగా ఉంచాలి; ఆ వార్తను ఇంగ్లాండ్‌లో ప్రచురించడానికి వారు నాకు అనుమతి ఇవ్వలేదు. ప్రజా ప్రయోజనాల దృష్ట్యానే నేను అలా చేశాను. కాబట్టి దానికి పూర్తి బాధ్యత నాదే. నన్ను నమ్మిన వారి పేర్లను నేను బయటపెట్టలేను.” ఈ మాటలపై శాస్త్రి గారు ఇలా సరైన వ్యాఖ్య చేశారు: “గౌరవానికి సంబంధించిన మొదటి బాధ్యతను ఆయన అలా నెరవేర్చారు.” అయితే, ఆ సంఘటన సాధారణ ప్రశంసలకు మించిన గొప్పతనాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, శాస్త్రి గారు ఉపయోగించిన సంయమనంతో కూడిన భాషను మనం మెచ్చుకోక తప్పదు. ఎందుకంటే, ఒక తప్పుడు కథనాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారన్న ఆరోపణతో బాంబే గవర్నరే స్వయంగా తనపై తీవ్రమైన దాడికి దిగినప్పుడు, అంత చిన్న వయసులో కూడా గోఖలేలా ఎవరు తమను తాము నియంత్రించుకుని, ఆ సమాచారం ఇచ్చిన వారి పేర్లను బయటపెట్టకుండా ఉండగలరు? క్షమాపణ లేఖపై శాస్త్రి స్వయంగా చేసిన వ్యాఖ్య మనసును అంతగా హత్తుకుని, ఆలోచింపజేసేలా ఉంటుంది: “ఈ ముగింపు పేరా గురించి చాలామందికి తెలియదు. దీనిని విస్మృతి నుండి వెలికితీసి మీ ముందు ఉంచడం వెనుక ఒక ముఖ్య ఉద్దేశం ఉంది: భవిష్యత్తులో ఎప్పుడైనా సరే—ఒక స్త్రీ మరొక స్త్రీకి లేదా ఒక పురుషుడు మరొక పురుషుడికి—క్షమాపణ చెప్పాల్సి వచ్చినప్పుడు, ఆ క్షమాపణ సంపూర్ణంగా ఉండాలని గుర్తుంచుకోండి; లేకపోతే అది తృప్తినివ్వదు. క్షమాపణ నిజాయితీతో కూడి ఉండాలి, అది ఎలాంటి చేదు భావననూ మిగల్చకూడదు; ఆ వివాదాన్ని పూర్తిగా తుడిచిపెట్టేలా అది ఉండాలి.” ఈ మాటలు ఉపదేశపూర్వకంగా ఉన్నప్పటికీ, అవి ఆయనలోని… ఆయన జీవిత చరిత్రను రాయడానికి పూనుకున్నాను” — తన గొప్ప గురువుగారి జీవిత చరిత్రను ఎందుకు రాయలేదని తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలకు సమాధానంగా శాస్త్రి గారు తన వివేకాన్ని ఇలా చాటుకుంటారు. అయితే, ఈ ఉపన్యాసాల ద్వారా ఆయన ఎంతో నైపుణ్యంతో అందించిన ఆ అద్భుతమైన విజ్ఞాన విందును ఆస్వాదించిన ప్రజలు ఇకపై మౌనంగా ఉండలేరు. విషయ సేకరణలో శాస్త్రి గారికి ఉన్న సరైన నిర్ణయాధికారం, వారి నిర్దుష్టమైన శైలి ఏ అంశాన్నైనా పాఠకులకు ఆసక్తికరంగా మారుస్తాయి; ఇక భారతదేశపు ఒక గొప్ప ముద్దుబిడ్డ జీవితం గురించి సాగే ఈ ఉపన్యాసాల విషయంలో అది మరీ ముఖ్యంగా వర్తిస్తుంది. శ్రోతల హృదయాలను ఆ దిశగా కదిలించగల సామర్థ్యం శాస్త్రి గారికి లేకపోతే, ఆ శక్తి ఉన్న మరొక సాహిత్య కళాకారుడు మాకు తెలియదు.