కాశ్మీర్  లలిత కళలు(త్రివేణి )

 డాక్టర్ పి. శ్రీనివాసాచారి-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

అన్ని లలిత కళలలోనూ, కవిత్వం, సంగీతం  నృత్యం ప్రాచీన కాశ్మీర్‌లో అత్యంత అనుకూలమైన స్థానాన్ని పొందాయని చెప్పవచ్చు. అద్భుతమైన ప్రకృతి సౌందర్యం  అత్యంత ఆకర్షణీయమైన సౌందర్యవతులు కలిగిన ఆ ప్రాంతంలో, అనేక హృదయాలు కవితాత్మక భావనలతో స్పందించడం, అనేక కంఠాలు గానంలో పులకించడం సహజమే కదా! కాశ్మీర్ నిజమైన ‘రసికుల’ (కళాభిజ్ఞుల) నిలయం; కవిత్వంలోని లలితమైన  ఆకర్షణీయమైన అంశాలన్నింటినీ కాశ్మీరీయులు అత్యంత సూక్ష్మంగా గ్రహించేవారు. భరతుని నృత్య  సంగీత సూత్రాలకు సంబంధించిన మొట్టమొదటి స్పష్టమైన, శాస్త్రీయ వివరణను అందించింది కాశ్మీరే; అలాగే కవిత్వం  సాహిత్యంలో విమర్శనా సూత్రాలను (కావ్యశాస్త్రం) క్రమబద్ధంగా రూపొందించడంలోనూ మనం ఈ అందమైన ప్రాంతం వైపే చూస్తాము. ‘రస’, ‘ధ్వని’ వంటి సిద్ధాంతాల ప్రస్తావన చాలు, ‘అలంకార శాస్త్రం’ అనే విస్తృతమైన విజ్ఞానాన్ని దాదాపు పూర్తిగా కాశ్మీరీ పండితులే తీర్చిదిద్దారని గుర్తుచేయడానికి. కాశ్మీరీ పండితులు తమ పాండిత్యానికి  వివేకానికి తరతరాలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు. నాటి కాలంలో పరిగణించబడే పద్నాలుగు విద్యాశాఖలలో ప్రావీణ్యం కలిగి ఉండటమే కాకుండా, లలిత కళలలోని సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదించడంలోనూ నాటి కాశ్మీరీయులు దిట్టగా ఉండేవారు. శంకరుడు  రామానుజుడి వంటి మత స్థాపకులు కూడా, తాము రచించిన గొప్ప తాత్విక గ్రంథాలను ప్రచురించడానికి లేదా కొత్త సిద్ధాంతాలను స్థాపించడానికి ముందు కాశ్మీరీ పండితుల ఆమోదాన్ని పొందాల్సి వచ్చేది.

అయితే, ఒక విషయాన్ని అంచనా వేయడం, ఆస్వాదించడం లేదా విమర్శించడం వేరు; కానీ సౌందర్యానికి ఒక స్పష్టమైన రూపాన్ని ఇవ్వడం పూర్తిగా వేరైన విషయం. గొప్ప కవిలో మంచి విమర్శకుడిని గానీ, మంచి విమర్శకుడిలో గొప్ప కవిని గానీ మనం అరుదుగా చూస్తుంటాము. ఒక సంస్కృత రచయిత మాటల్లో చెప్పాలంటే, కవి తన సొంత కుమార్తెలోని సూక్ష్మ సౌందర్యాన్ని  ఆమె అలంకరణల విశేషాలను సరిగ్గా గుర్తించలేని తండ్రి వంటివాడు. కాబట్టి, విమర్శకుల నుండి సాటిలేని కవుల సృష్టిని ఆశించలేము. కానీ ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే, సంస్కృత సాహిత్య విమర్శకు పుట్టినిల్లైన కాశ్మీర్, అత్యున్నత స్థాయి కవులను కూడా అందించింది. మహాకవి కాళిదాసు కూడా కాశ్మీరీయుడేనని భావిస్తారు; ఆయన కావ్యాలలో ఈ అందమైన ప్రాంతం గురించిన ప్రత్యక్ష మరియు పరోక్ష ప్రస్తావనలు పుష్కలంగా కనిపిస్తాయి. అతని రచనలను పరిశీలిస్తే కాశ్మీరం పట్ల అతనికి ఉన్న అనురాగం స్పష్టమవుతుంది; అంతేకాక, కాళిదాసు కాశ్మీర ప్రాంతానికి చెందినవాడనే వాదనకు ‘మేఘదూతం’ బలమైన సాక్ష్యాలను అందిస్తుంది. ఈ వివాదాస్పద అంశాన్ని పక్కన పెడితే, కాశ్మీరం కవుల నిలయంగా గుర్తింపు పొందడానికి మంథ, దామోదర గుప్తుడు, భౌమకుడు, శివస్వామి, రత్నాకరుడు, అభినవుడు, క్షేమేంద్రుడు, మంఖుడు మరియు జయరథుడు వంటి అనేకమంది కవులు కారణం. కాలక్రమేణా వీరిలో చాలామంది కవుల రచనలు కనుమరుగయ్యాయి. అయినప్పటికీ, నేటికీ లభిస్తున్న రచనలు మరియు తర్వాతి కాలపు గ్రంథాలలో వీరి గురించి పేర్కొన్న స్పష్టమైన ప్రస్తావనలు, వీరు తమదైన శైలిలో అత్యంత విశిష్టమైనవారని, గొప్ప మహాకవుల సరసన నిలిచే స్థాయిని కలిగి ఉండేవారని నిస్సందేహంగా రుజువు చేస్తున్నాయి.

ఈ సందర్భంలో దామోదర గుప్తుడు మరియు క్షేమేంద్రుల గురించి కేవలం పైపైన కాకుండా ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అవసరం ఉంది. వీరు సంప్రదాయ ‘కావ్య’ రచనల బాటలో నడవకుండా, కొత్త మార్గాలను అన్వేషించారు; దురదృష్టవశాత్తు, తర్వాతి కాలంలో చాలా తక్కువ మంది కవులు మాత్రమే ఆ కొత్త మార్గాల వైపు ఆకర్షితులయ్యారు.

దామోదర గుప్తుడు ప్రసిద్ధ రాజు జయాపీడుని ప్రధాన మంత్రి. ఆయన రాజనీతిజ్ఞుడిగానూ, సాహిత్యవేత్తగానూ సమానమైన కీర్తిని పొందారు. ఆయన ‘కుట్టనీమతం’ అనే ఒక వినూత్నమైన, స్వతంత్ర రచనను చేశారు. ప్రేమికులు లేక నిస్సహాయ స్థితిలో ఉన్న ఒక నర్తకి, ఒక వృద్ధ వేశ్య (కుట్టని) వద్దకు వెళ్లి సలహా కోరగా, ఆమె ఇచ్చిన ఉపదేశాన్ని ఈ కావ్యం వివరిస్తుంది. దుర్మార్గులు లేదా విలాసలోలురు అనుసరించే పద్ధతులను బయటపెట్టడం, అలాగే అప్రమత్తత లేని  అనుభవం లేని యువకులను సర్వనాశనం నుండి రక్షించడానికి వారికి సకాలంలో హెచ్చరిక చేయడం ఈ కావ్య ఉద్దేశ్యం. ఒక చిన్న కథ ఉపకథల ఆధారంగా అల్లబడిన ఈ రచనలో, వేశ్యలు అమాయక యువకులపై ప్రయోగించే కళలు లేదా ఎత్తుగడల గురించి చమత్కారమైన వివరణ కనిపిస్తుంది. ఈ రచనలోని ఇతివృత్తం ఎంత ఆసక్తికరంగా ఉంటుందో, దాని శైలి కూడా అంతే అద్భుతంగా ఉంటుంది. ఈ కావ్యంలో అనేక రకాల అంశాలు, పాత్రలు  సంఘటనలు ఉన్నప్పటికీ, కవి ఎక్కడా తడబడలేదు. వ్యక్తుల గురించి అయినా లేదా ప్రకృతి గురించి అయినా వర్ణించడంలో ఆయనకు అద్భుతమైన నైపుణ్యం ఉంది; తన అసాధారణ ఊహాశక్తి మరియు భావ వ్యక్తీకరణ సామర్థ్యంతో, ఆయన తాను చెప్పదలచుకున్న దృశ్యాన్ని మన కళ్ల ముందు స్పష్టంగా మరియు సమగ్రంగా ఆవిష్కరిస్తారు. ఇందులోని పాత్రలు ఎంత సహజంగా ఉంటాయంటే, వాటిలో కొన్ని ఆ కాలంలో జీవించిన వ్యక్తుల నిజమైన చిత్రణలే అని భావించడంలో తప్పులేదు. అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, వివిధ భావోద్వేగాలను మేళవించడంలో కవికి అరుదైన ప్రతిభ ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, హరలత కథనంలో శృంగార, కరుణ  శాంత రసాలను ఆయన అద్భుతంగా మిళితం చేశారు; అలాగే మంజరి కథనం భయానక, అద్భుత  శృంగార రసాల విచిత్ర సమ్మేళనానికి మరొక చక్కని ఉదాహరణ.

దామోదర గుప్తుడు పెద్ద సమాసాలను లేదా క్లిష్టమైన పదబంధాలను చాలా అరుదుగా ఉపయోగిస్తారు. ఆయన తరచుగా ‘ధ్వని’ (సూచ్యార్థం) పద్ధతిని అనుసరించినప్పటికీ, అర్థం ఎక్కడా క్లిష్టంగా లేదా బలవంతంగా అనిపించదు. దీనికి ఆరంభ పద్యం ఒక చక్కని ఉదాహరణ:

“మన్మథుడికి జయం కలుగుగాక! రతీదేవి ముఖమనే వంద రేకుల పద్మాన్ని ముద్దాడే తుమ్మెద అతడు; అనురాగంతో కూడిన యువతుల కంటి మూలల నుండి విసిరే చూపులే అతని నివాస స్థానాలు.” ఈ క్రింది పద్యాలలో చమత్కారం  హాస్యం రెండూ ఉన్నాయి: –

“మిత్రమా, ఒక మొరటైన ప్రేమికుడు ఈ రోజు నాతో చేసిన విచిత్రమైన పని గురించి నీకు చెబుతాను విను; ఆ పరవశపు క్షణంలో నేను కళ్లు మూసుకుని ఉండగా, నేను చనిపోయానని భావించి అతను భయపడి నన్ను వదిలేశాడు.”

“అందమైన పరచు వస్త్రం కలిగిన పడక, ప్రేమగల జీవిత భాగస్వామి, సౌకర్యవంతమైన ఆసనం – వీటన్నింటి విలువ, అత్యవసరమైన ఒక క్షణంలో జరిగే ఆ రహస్య కలయిక విలువలో లక్షలో ఒక వంతుకు కూడా సమానం కాదు.”

క్షేమేంద్రుని ‘సమయమాతృక’, ‘కలావిలాస’ అనే రచనలు స్వభావరీత్యా ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, ‘కలావిలాస’లో మోసపూరితమైన మధ్యవర్తి (procuress) పాత్రకు బదులుగా, సమస్త కుయుక్తులకు నిలువుటద్దంలా నిలిచే ‘మూలదేవుడు’ అనే పాత్ర ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది; సంస్కృత సాహిత్యంలో ఇలాంటి పాత్రలు తరచుగా కనిపిస్తుంటాయి. మూలదేవుడు తన శిష్యుడైన చంద్రగుప్తుడికి తన అసాధారణమైన తెలివితేటల రహస్యాలను నేర్పించడానికి అంగీకరిస్తాడు. ‘డంభం’ (కపటమైన అహంకారం) అనే గుణం భూమికి దిగివచ్చి తపస్వులు, వైద్యులు, సేవకులు, గాయకులు, స్వర్ణకారులు, వ్యాపారులు  నటుల మధ్య రాజ్యమేలుతోందని అతను శిష్యుడికి బోధిస్తాడు – ఈ మాటలు నేటికీ సత్యమనిపిస్తాయి. క్షేమేంద్రుని చిత్రణలో స్పష్టమైన ఆధునికత కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, నకిలీ వైద్యుడు (quack) చాలా మంది రోగుల ప్రాణాలు తీసినప్పటికీ, చివరకు గొప్ప విజేతగా గుర్తింపు పొంది ఘనంగా వెలుగొందుతాడు; రాగి పాత్రలా గుండుగా ఉన్న తల కలిగిన వ్యక్తి కూడా బట్టతల సమస్యకు కచ్చితమైన పరిష్కారం చూపిస్తానని హామీ ఇచ్చి, తన మందులను కొనుగోలు చేసేవారిని సంపాదించుకుంటాడు; అలాగే, రకరకాల మాయాజాలాలు చేస్తూ, తన వద్దకు వచ్చేవారు వినాలని కోరుకునే విషయాలనే చెప్పే జ్యోతిష్యుడు, తన భార్య తన వెనుక ఏం చేస్తోందో మాత్రం తెలుసుకోలేకపోతాడు.

కాశ్మీర్‌లో అప్పట్లో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న దాదాపు అన్ని శాస్త్రాలను, కళలను క్షేమేంద్రుడు అధ్యయనం చేశాడు. గణితం, వైద్యం, శస్త్రచికిత్స, రాజనీతి, కామశాస్త్రం, మంత్రశాస్త్రం, జ్యోతిష్యం వంటి అనేక అంశాలను అతను అభ్యసించినట్లు తెలుస్తోంది. అయితే, అతను తన పాండిత్యాన్ని ఎప్పుడూ ప్రదర్శించుకోలేదు. విశాలమైన పదజాలం అతని సొంతం; తాను వ్యక్తం చేయాలనుకున్న భావాలను, అనుభూతులను అక్షరబద్ధం చేయడానికి అతను ఆ పదజాలాన్ని సమర్థవంతంగా ఉపయోగించుకున్నాడు. అతను గొప్ప యాత్రికుడు; కాబూలీలు, తురుష్కులు, చైనీయులు, జలంధరులు, గౌడులు, దర్దులు మరియు ఆఫ్ఘన్‌ల వంటి వివిధ ప్రాంతాల ప్రజలతో సన్నిహితంగా మెలిగేవాడు. తన జీవితంలో ఎక్కువ భాగాన్ని విజ్ఞులైన వ్యక్తులతో సంభాషిస్తూ గడిపిన అతను, కేవలం తర్కవాదాలు, వ్యాకరణ చర్చలకే పరిమితమయ్యే వారి సాంగత్యాన్ని మాత్రం దూరంగా ఉంచాడు. అతను జీవితాన్ని అధ్యయనం చేసిన వ్యక్తి.

క్షేమేంద్రుడు అనేక రచనలు చేశాడు; వాటిలో చాలా వరకు సంక్షిప్త రూపాలు లేదా సారాంశాలే అయినప్పటికీ, అతని స్వంత రచనల శైలి మాత్రం సాధారణ కావ్య శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. వాస్తవికత అతని స్వంత రచనలన్నింటిలోనూ ప్రధాన లక్షణం; వ్యంగ్యం, విమర్శ అతని ప్రత్యేక నైపుణ్యాలు. సంస్కృత వ్యంగ్య సాహిత్యంలో ఆయన రచించిన ‘దర్పదలన’ ఒక అద్భుతమైన కళాఖండం; ఇది స్విఫ్ట్ మరియు పోప్ వంటి గొప్ప వ్యంగ్య రచయితల రచనలతో సమానంగా నిలవగలదు. తన ‘దేశోపదేశం’ మరియు ఇతర రచనలలో, క్షేమేంద్రుడు అన్ని రూపాల్లోనూ కనిపించే కపటత్వాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించాడు. ఆ కాలంలో ఉన్న ఏ దుర్గుణమూ ఆయన పదునైన దృష్టి నుండి తప్పించుకోలేకపోయింది; అయితే, అత్యంత కఠినంగా విమర్శించే ఇతర వ్యంగ్య రచయితల మాదిరిగా కాకుండా, క్షేమేంద్రుడు ఎల్లప్పుడూ సమాజ సంస్కరణకు సంబంధించిన నిర్మాణాత్మకమైన పరిష్కారాలను సూచించడానికి సిద్ధంగా ఉండేవాడు.

ఇదే వాస్తవిక దృక్పథం కాశ్మీరీ రచయితలను భారతదేశంలో దాదాపుగా విస్మరించబడిన ఒక సాహిత్య ప్రక్రియ—అంటే చరిత్ర—పై ఎక్కువ శ్రద్ధ చూపేలా ప్రేరేపించింది. భారతదేశంలో చరిత్ర పట్ల నిర్లక్ష్యం వహించడానికి గల కారణాలను మనం ఇక్కడ చర్చించాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ, హిందూ కాలానికి సంబంధించిన ఏకైక గొప్ప చారిత్రక గ్రంథం కాశ్మీరీ బ్రాహ్మణుడైన కల్హణుడు రచించినదే కావడం గమనార్హం. ఇది కేవలం ఒక మినహాయింపు మాత్రమే కాదు; కాశ్మీరీ రచయితలు రాసిన మరికొన్ని రచనలు కూడా చరిత్ర గ్రంథాలుగానే పరిగణించబడతాయి. క్షేమేంద్రుని ‘నృపావళి’, ‘నీలమత-పురాణం’ మరియు ‘విక్రమాంకదేవ-చరిత’ వంటివి ఒక రకమైన చారిత్రక రచనలే, అయితే అవి కల్హణుని రచనతో ఏమాత్రం సరితూగలేవు.

‘రాజతరంగిణి’ అనేది కేవలం పొడి పొడి చారిత్రక వాస్తవాలను తెలిపే ఒక సాధారణ వృత్తాంతం కాదు. ఇది ఐరోపాలోని మధ్యయుగ చారిత్రక వృత్తాంతాల కంటే గిబ్బన్, మెకాలే మరియు కార్లైల్ వంటి వారి రచనలను పోలి ఉంటుంది. కవిత్వ సౌందర్యం కోసం చారిత్రక సత్యాన్ని త్యాగం చేసిన సందర్భం ఇందులో ఎక్కడా కనిపించదు; పైగా, చారిత్రక సంఘటనలను కేవలం యథాతథంగా చెప్పడానికి బదులుగా, తన గాఢమైన భావోద్వేగం  ఊహాశక్తితో వాటిని అత్యంత వాస్తవికమైన జీవన చిత్రణగా మలిచాడు. కేవలం పద్య రూపంలో ఉన్న వచనం కంటే కవిత్వం అనేది ఉన్నతమైనదైతే, ఇది నిజమైన కవిత్వమే అనడంలో సందేహం లేదు. కవిత్వానికి సంబంధించిన అన్ని ప్రమాణాల దృష్ట్యా చూసినా, ‘రాజతరంగిణి’ ఒక గొప్ప కావ్యంగా ఉన్నత స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, అదే సమయంలో ఖచ్చితమైన చరిత్రగా దానికున్న విలువను ఏమాత్రం కోల్పోలేదు.

శాస్త్రీయత లేని చర్చలలో తరచుగా ఒక వాదన వినిపిస్తుంటుంది: కవి నుండి సత్యం పట్ల నిజాయితీ లేదా వాస్తవాల పట్ల సంపూర్ణ విశ్వసనీయతను ఆశించకూడదని వారు అంటారు. ఈ సిద్ధాంతాన్ని సమర్థించేవారు తరచుగా మెకాలే మాటలను ఉదహరిస్తుంటారు: “కవిత్వం అంటే ఊహలో ఒక భ్రమను కలిగించేలా పదాలను ఉపయోగించే కళ; చిత్రకారుడు రంగుల ద్వారా చేసే పనిని కవి పదాల ద్వారా చేసే కళే కవిత్వం.” కానీ మెకాలే, తన అలవాటు ప్రకారం సంపూర్ణ నిశ్చయాత్మక వాక్యాలు  షరతులు లేని ప్రతిపాదనలను ఉపయోగించినప్పటికీ, కవిత్వం యొక్క నిజమైన  కీలకమైన ప్రాముఖ్యత కంటే దాని సాంకేతికత గురించే ఎక్కువగా ఆలోచించాడు. కవిత్వం యొక్క గొప్ప శక్తి వాస్తవికతకు దూరమైన భ్రమను కలిగించడం కాదు, కానీ “వస్తువులతో వ్యవహరించే తీరు ద్వారా, వాటి పట్ల  వాటితో మనకున్న సంబంధాల పట్ల మనలో ఒక అద్భుతమైన, సంపూర్ణమైన, నూతనమైన మరియు సన్నిహితమైన అవగాహనను మేల్కొల్పే శక్తి.”

నిస్సందేహంగా, కవిత్వ సత్యం అనేది విజ్ఞానశాస్త్రంలో వ్యక్తమయ్యే సత్యం లాంటిది కాదు. అట్లాంటిక్ తీరంలో సంభవించిన తుఫాను గురించిన వాస్తవ వాతావరణ నివేదికకు, అదే విషయంపై ఒక ప్రసిద్ధ కవి రచించిన అందమైన పద్యానికి మధ్య ఉన్నంత తేడా ఈ రెండింటి మధ్య ఉంది. వాతావరణ నివేదిక శాస్త్రీయంగా మరింత కచ్చితమైనది, అయినప్పటికీ…

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -23-6-26-ఉయ్యూరు