గుప్తసామ్రాజ్య విస్తరణ –(త్రివేణి) 4వ చివరిభాగం

ప్రొఫెసర్ వి రంగాచార్య –ఆంగ్లరచానకు నా అనువాదం .

రెండవ చంద్రగుప్తుని పరిపాలన

గుప్త సామ్రాజ్యం ఇప్పుడు తన వైభవంలోనూ, విస్తీర్ణంలోనూ అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. శకుల రాజ్యాలను విలీనం చేసుకోవడం ద్వారా మరియు వాకాటకులపై బలమైన ప్రభావాన్ని (బహుశా వారిపై పూర్తి ఆధిపత్యాన్ని కూడా) ప్రదర్శించడం ద్వారా, చంద్రగుప్తుడు గుప్త సామ్రాజ్యపు నైరుతి మరియు దక్షిణ సరిహద్దులను అశోకుని కాలం నాటి మౌర్య సామ్రాజ్య సరిహద్దుల స్థాయికి విస్తరించాడు. తూర్పు దక్కన్‌లోని శాలంకాయనులు వాకాటకుల నియంత్రణలో, తద్వారా గుప్తుల నియంత్రణలో ఉండి ఉండవచ్చని భావించడానికి అవకాశం ఉంది. ఇంకా దక్షిణాన, కదంబ, గంగ మరియు పల్లవ రాజ్యాలు శక్తివంతమైన రాజ్యాలుగా వేగంగా ఎదుగుతున్నాయి; కానీ వారికి గుప్తులతో ప్రత్యక్ష సంబంధాలు లేవు. హిందుస్థాన్‌లో, ఈ సామ్రాజ్యం హిమాలయాల నుండి వింధ్య పర్వతాల వరకు మరియు బ్రహ్మపుత్ర నది నుండి మధ్య పంజాబ్ వరకు విస్తరించి ఉండేది. పశ్చిమ పంజాబ్ మరియు అంతకంటే పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు కుషాణుల తర్వాతి కాలానికి చెందిన కుషాణ నాయకుల పాలనలో ఉండేవని దాదాపు ఖచ్చితంగా చెప్పవచ్చు; వీరు పర్షియాకు చెందిన ససానియన్ రాజవంశంతో అప్పుడప్పుడు స్నేహపూర్వక మరియు అప్పుడప్పుడు శత్రుపూరిత సంబంధాలను కలిగి ఉండేవారు. సముద్రగుప్తుని ‘ప్రశస్తి’ (శాసనం) ద్వారా వెలుగులోకి వచ్చిన ప్రాంతాలు కాకుండా, సామ్రాజ్యంలోని ఇతర భాగాల గురించి ఎటువంటి ఆధారాలు లభ్యం కాలేదు; కానీ ఆ ప్రాంతాల విషయంలో ఎటువంటి మార్పులు జరగలేదని మనం భావించవచ్చు. పరిపాలనా విభాగాలు మరియు ఏర్పాట్లు రెండూ కూడా సముద్రగుప్తుని కాలంలో ఉన్నట్లే ఈ పాలనలోనూ కొనసాగి ఉండవచ్చు. అధికారుల శ్రేణి (హైరార్కీ) అదే నమూనాలో ఉండేది. సరిహద్దు  మిత్ర రాజ్యాలతో రాజకీయ సంబంధాలు కూడా బహుశా అలాగే ఉండి ఉంటాయి. చంద్రగుప్తుని పరిపాలనలో గమనించదగ్గ ఒక విశేషం ఏమిటంటే, అందులో మహిళలు పోషించిన పాత్ర. దక్కన్ ప్రాంతంలో ప్రభావతీ దేవి ఏళ్ల తరబడి ఎంతటి శక్తివంతమైన పాత్ర పోషించిందో మనం ఇప్పటికే చూశాము. అదేవిధంగా, వైశాలి (బసార్) ప్రాంత పరిపాలనలో రాణి ధ్రువదేవికి కూడా కొంత బాధ్యత అప్పగించబడినట్లు కనిపిస్తోంది. వైశాలి పరిసర ప్రాంతాల్లో ఆమె పేరు మరియు ఆమె కుమారుడు గోవిందగుప్తుని పేరుతో ఉన్న మట్టి ముద్రికలు (clay seals) లభించాయి. అయితే, చక్రవర్తి జీవించి ఉన్నప్పుడే పరిపాలనా వ్యవహారాల్లో యువరాజు పేరుతో పాటు సామ్రాజ్ఞి పేరును కూడా చేర్చడం అనేది కొంత అసాధారణమైన విషయమని అంగీకరించక తప్పదు. దీనికి ఏకైక వివరణ ఏమిటంటే, ఆ ముద్రలు చంద్రగుప్తుని మరణం తర్వాత జారీ చేయబడి ఉండవచ్చు మరియు తిర్హుత్ ప్రాంతానికి అధిపతిగా ఉన్న చంద్రగుప్తుని చిన్న కుమారులలో ఒకరైన గోవిందగుప్తునికి, ఆ రాజమాత (చంద్రగుప్తుని భార్య) సంరక్షకురాలిగా వ్యవహరించి ఉండవచ్చు. ఈ ప్రాంతంలో లభించిన ముద్రలలో ఘటోత్కచగుప్తుని (ఈయన రాజకుటుంబానికి చెందిన సన్నిహితుడే అయినప్పటికీ, ఖచ్చితమైన బంధుత్వ వివరాలు ఇంకా తెలియరాలేదు) వంటి ఇతర రాజకుమారుల ముద్రలు మరియు అనేకమంది అధికారుల ముద్రలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ అధికారుల హోదాలు లేదా బిరుదులు చాలా ముఖ్యమైనవి; ఆ కాలం నాటి రాజ్యాంగపరమైన విధానాలు మరియు ఆచరణను అధ్యయనం చేసే ప్రతి విద్యార్థి వీటి ప్రాముఖ్యతను గుర్తించాలి.

రాజధాని

ఈ సందర్భంలో పరిష్కరించుకోవాల్సిన ఒక ముఖ్యమైన ప్రశ్న ఏమిటంటే, పాటలీపుత్రం ఆ సామ్రాజ్యానికి రాజధానిగా ఉందా లేదా అనేది. విన్సెంట్ స్మిత్ అభిప్రాయం ప్రకారం, సముద్రగుప్తుడు తన విజయాల తర్వాత, అధికారిక రాజధానిని కాకపోయినప్పటికీ, తన నివాసాన్ని పాటలీపుత్రం నుండి దక్షిణ అవధ్‌లోని అయోధ్యకు (ఫైజాబాద్) మార్చాడు. అయోధ్య భౌగోళికంగా మరింత కేంద్ర స్థానంలో ఉండటం మరియు దానికి ఉన్న చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కారణంగా, అది సామ్రాజ్య నివాసంగా మరియు ప్రధాన నగరంగా ఉండి ఉండవచ్చని ఆయన భావిస్తున్నారు. ఇది ఎంతవరకు నిజమనేది మనకు ఖచ్చితంగా తెలియదు; అయితే, ప్రామాణికత లేని ‘గయ శాసనం’ ఆ ప్రాంతంలోని బౌద్ధ తత్వవేత్తలతో గుప్త రాజుకు ఉన్న సాన్నిహిత్యం గురించి హ్యూయెన్ త్సాంగ్ చేసిన ప్రస్తావనను ఈ సిద్ధాంతానికి అనుకూలమైన వాదనలుగా పరిగణించవచ్చు. అదే సమయంలో, 5వ శతాబ్దంలో పాటలీపుత్రం అత్యంత జనసాంద్రత కలిగిన, వైభవపేతమైన నగరంగా ఉందనడంలో సందేహం లేదు; ఫా-హియాన్ దీనిని అత్యంత అద్భుతంగా మరియు గొప్పగా వర్ణించారు (దీని గురించి మనం త్వరలోనే తెలుసుకోబోతున్నాం). సాహిత్య ఆధారాలు  రాజకీయ పరిస్థితులను బట్టి చూస్తే, పాలన చివరి దశలో ఉజ్జయిని కూడా అయోధ్య లేదా పాటలీపుత్రం స్థాయిలోనే ఒక ముఖ్యమైన పరిపాలనా కేంద్రంగా విరాజిల్లినట్లు తెలుస్తోంది. బహుశా చంద్రగుప్తుడు ఈ రాజధానులన్నింటినీ ఉపయోగించి ఉండవచ్చు. క్షత్రప ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించిన తర్వాత ఉజ్జయినికి మకాం మార్చడం అనేది దాదాపు శాశ్వతమైన చర్యగా అనిపిస్తుంది, అయినప్పటికీ దీని గురించి ఖచ్చితంగా చెప్పడం కష్టం. పశ్చిమ ప్రాంతంలో కొత్తగా జయించిన ప్రజల కదలికలపై నిశిత నిఘా ఉంచాలనే, అలాగే వారి భూభాగం సామ్రాజ్యంలో విలీనమైనప్పటి నుండి సామ్రాజ్యానికి సంపదకు మూలంగా మారిన వాణిజ్య, రవాణా కార్యకలాపాలకు భద్రత కల్పించాలనే చక్రవర్తి ఆకాంక్షే—తన పాలన చివరి దశలో ఉజ్జయినిని రాజధానులన్నింటిలోకీ అత్యంత ముఖ్యమైనదిగా మార్చి ఉండవచ్చు.

ఫా హియాన్ వృత్తాంతం

దేశం  ప్రజలపై చంద్రగుప్తుని పరిపాలన ప్రభావానికి సంబంధించినంతవరకు, దురదృష్టవశాత్తు మనకు తగినంత స్పష్టతనిచ్చే ఆధారాలు అందుబాటులో లేవు. అయితే, ఒక జ్ఞాన వనరు మాత్రం ఉంది; అది పరోక్షమైనది  యాదృచ్ఛికమైనది అయినప్పటికీ, ఆ కారణంగానే అది మరింత విలువైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. అదే—ఈ చక్రవర్తి పాలనలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన చైనా యాత్రికుడు ఫా హియాన్ రాసిన వృత్తాంతం. ఆ ప్రఖ్యాత యాత్రికుడు చక్రవర్తి పేరును ప్రస్తావించలేదన్నది నిజమే; కానీ చైనా ఆధారాల ద్వారా అతని పర్యటనలు క్రీ.శ. 399 మరియు 414 మధ్య కాలంలో జరిగాయని మనకు కచ్చితంగా తెలిసినందున, ఆ ప్రస్తావన మరే ఇతర పాలకుడికి సంబంధించినదై ఉండటానికి వీలులేదు.

రెండవ చంద్రగుప్తుని వ్యక్తిత్వం

ఏ కోణంలో చూసినా, గుప్త సామ్రాజ్య చరిత్రలోనూ  హిందూ భారతదేశ చరిత్రలోనూ రెండవ చంద్రగుప్తుని పాలనా కాలం ఒక సువర్ణయుగమని స్పష్టమవుతుంది. నాణేల ఆధారాల ద్వారా, అతని కుమారుడు  వారసుడైన కుమారగుప్తుని పాలన ప్రారంభ కాలం గుప్త శకం 96 (క్రీ.శ. 415) అని తెలుస్తోంది. కాబట్టి, చంద్రగుప్తుడు ఆ సంవత్సరంలో లేదా బహుశా ఒకటి రెండు సంవత్సరాల ముందే మరణించి ఉంటాడని భావించవచ్చు. క్రీ.శ. 413వ సంవత్సరాన్ని అతని పాలన ముగింపు సంవత్సరంగా సాధారణంగా పరిగణిస్తారు; ఇది చాలా వరకు సమంజసమైన అంచనా. చంద్రగుప్తుడు సుమారు ఇరవై ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఈ కాలంలో అతను తనకు గొప్ప కీర్తిని, దేశానికి అత్యున్నత ప్రయోజనాలను చేకూర్చాడనడంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు. బ్రాహ్మణ నాయకులు  పండితులకు అతను దైవాంశ సంభూతుడిగా కనిపించి ఉంటాడు; మతం, కళ, సాహిత్యం, రాజకీయాలు  రాజనీతి వంటి రంగాలలో అతను సాటిలేని కీర్తిని సంపాదించుకున్నాడు. దాదాపు చాలా మంది ప్రాచీన హిందూ రాజుల మాదిరిగానే, చంద్రగుప్తుని వ్యక్తిగత జీవితం కూడా అంతగా వెలుగులోకి రాలేదు. లభించిన కొన్ని ఆధారాల ప్రకారం అతనికి కనీసం ఇద్దరు రాణులు ఉండేవారు: ఒకరు ‘దేవీచంద్రగుప్తం’ నాటకంలో కథానాయిక  వైశాలి ముద్రికలను జారీ చేసిన ధ్రువదేవి; మరొకరు నాగ వంశపు యువరాణి, వాకాటక రాణి అయిన ప్రభావతికి తల్లి అయిన కుబేర నాగ. చంద్రగుప్తునికి ఇంకా ఇతర రాణులు కూడా ఉండి ఉండవచ్చు, కానీ వారి గురించి మనకు ఎటువంటి సమాచారం లేదు. అతని తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన కుమారగుప్తుడు  వైశాలిలో లభించిన మట్టి ముద్రికలలో ప్రస్తావించబడిన గోవిందగుప్తుడు – వీరిద్దరూ అతని మొదటి  ప్రధాన రాణి కుమారులే. విక్రమాదిత్యుని గురించిన గాథలు రెండవ చంద్రగుప్తునికే వర్తిస్తాయని భావిస్తే, అతను అత్యంత స్నేహపూర్వకమైన మరియు ఆకర్షణీయమైన వ్యక్తిత్వం కలిగినవాడని, కేవలం స్త్రీలన్న కారణంతోనే వారిని ప్రేమించేవాడని తెలుస్తోంది. శౌర్యం, సంస్కృతి, సౌందర్యం  విద్యను ఎంతగానో ప్రేమించినట్లే, చంద్రగుప్తుడు స్త్రీలను కూడా ఇష్టపడేవాడు కావచ్చు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఆ గాథలు స్పష్టంగా సూచించేది అదే. ఈ ఊహలకు అతీతంగా, ఒక సామ్రాజ్య నిర్మాతగా  సంస్కృతీ పోషకుడిగా, 4వ శతాబ్దం చివరి పదిహేనేళ్లు మరియు 5వ శతాబ్దం మొదటి పదిహేనేళ్ల కాలంలో (స్థూలంగా చెప్పాలంటే) భారతదేశం మొత్తంలో ఆయన అత్యంత ప్రముఖమైన మరియు ప్రభావవంతమైన వ్యక్తిగా నిలిచారన్నది ఒక దృఢమైన వాస్తవం. భావి తరాలకు ఆయన రాజకీయ కార్యకలాపాల ప్రభావం ఏమీ మిగలలేదు; కానీ కళలు, సాహిత్యం మరియు మానవ జీవితాన్ని ఉన్నతం చేసే లేదా సుసంపన్నం చేసే అంశాలకు ఆయన అందించిన ప్రోత్సాహం యొక్క ఫలితాలు మాత్రం నేటికీ నిలిచి ఉన్నాయి. అంతేకాకుండా, శక్తి సమతుల్యతలో మార్పు తీసుకురావడంలో ఆయన పోషించిన పాత్ర—అంటే సర్వవ్యాప్తమైన  సర్వసమ్మేళన స్వభావం కలిగిన హిందూమతం ముందు బౌద్ధమతం పూర్తిగా కనుమరుగయ్యేలా చేసిన పరిణామం—గత పదిహేను శతాబ్దాలుగా భారత ప్రజలపై తీవ్ర ప్రభావం చూపుతూనే ఉంది. చంద్రగుప్తుని అద్భుతమైన పరిపాలనా సైనిక ప్రతిభ, సైన్యాలను విజయపథంలో నడిపించడం, అలాగే సంపూర్ణ రాజ్యాధికారంతో కూడిన సుపరిపాలన, శాంతి, క్రమశిక్షణ  భద్రతలను సమన్వయం చేసుకోవడం వంటివి ఆయన సమకాలీనుల దృష్టిలో గొప్ప విజయాలుగా నిలిచి ఉంటాయి; కానీ ఇతర గొప్ప ప్రాచ్య సామ్రాజ్య నిర్మాతలు  రాజనీతిజ్ఞుల పనుల మాదిరిగానే, వీటి ప్రభావాలు కూడా కాలక్రమేణా కనుమరుగయ్యాయి. అయితే, ప్రపంచాన్ని ప్రకాశవంతం చేయడానికి  సుందరంగా తీర్చిదిద్దడానికి, అలాగే తాను నిజమైన నైతికత, నిజమైన విశ్వాసం  నిజమైన సామాజిక నిర్మాణం లేదా ఆచారాలుగా భావించిన వాటిని పెంపొందించడానికి ఆయన చేసిన కృషి ఫలితాలు మాత్రం—మంచి కోసమైనా లేదా చెడు కోసమైనా—స్థిరంగా నిలిచిపోయాయి. శతాబ్దాల తరబడి బ్రాహ్మణీయ నాగరికత అద్భుతమైన శక్తిని, బలాన్ని  నిలకడను ప్రదర్శించిందంటే, దానికి ఆనాటి అత్యున్నత రాజకీయ ఆశయం లేదా విజయంతో, ఆనాటి అత్యున్నత ఆదర్శాలను మిళితం చేయడంలో ఆ గొప్ప గుప్త చక్రవర్తి చేసిన విజయవంతమైన కృషి ఎంతో దోహదపడిందని చెప్పక తప్పదు.

మరిన్ని విశేషాలు

సాంస్కృతిక & చారిత్రక మైలురాళ్ళు

విక్రమాదిత్య బిరుదు: ఆయన విక్రమాదిత్య (“శక్తి సూర్యుడు”) అనే బిరుదును స్వీకరించారు, మరియు అదే పేరు గల పౌరాణిక వ్యక్తితో విస్తృతంగా సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.ఫా-హీన్ వృత్తాంతం: చైనా బౌద్ధ యాత్రికుడు ఫా-హీన్ ఆయన పాలనలో భారతదేశాన్ని సందర్శించి, సంపన్నమైన, శాంతియుతమైన మరియు సుపరిపాలన గల సమాజాన్ని గమనించారు.రెండవ రాజధాని: ఆయన ఉజ్జయిన్‌ను తన రెండవ రాజధానిగా స్థాపించారు, ఇది తదనంతరం ఖగోళ శాస్త్రం, కళ మరియు విజ్ఞానానికి ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.మెహ్రౌలీ ఇనుప స్తంభం: ఢిల్లీలోని కుతుబ్ మినార్ సముదాయంలో ఉన్న తుప్పు పట్టని ఇనుప స్తంభంపై ఉన్న సంస్కృత శాసనంలో పేర్కొనబడిన “చంద్ర రాజు” ఈయనే అని విస్తృతంగా నమ్ముతారు.ఆయన నాణేలు, ప్రాదేశిక సరిహద్దులు మరియు చారిత్రక ప్రభావం గురించి లోతైన విశ్లేషణ కోసం, బ్రిటానికా వారి చంద్రగుప్త II జీవిత చరిత్రను సంప్రదించండి లేదా పోటీ పరీక్షల కోసం తయారు చేసిన ప్రాచీన భారతదేశ చరిత్ర నోట్సును సమీక్షించండి.7 ప్రదేశాలుచంద్రగుప్త II | గుప్త రాజవంశ చక్రవర్తి, భారతదేశ స్వర్ణయుగం

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -7-6-26-ఉయ్యూరు