జ్ఞానుల (మిస్టిక్స్) ఆగమనం(త్రివేణి)
రచన: ఎ. హెచ్. నిజామి-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం
(ఉపన్యాసకులు, దర్బార్ కళాశాల, రేవా)
తమ అద్భుతమైన విస్తరణ శక్తితో ప్రపంచాన్ని విస్మయపరిచిన ఇస్లాం మతం, 9వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి వచ్చేసరికి దాదాపు తన ప్రభావాన్ని కోల్పోయింది. పశ్చిమాన స్పెయిన్ నుండి తూర్పున సింధు వరకు ఇస్లాం విస్తరించడానికి అరబ్బులలోని తీవ్రమైన ఆధ్యాత్మిక ఉత్సాహమే ప్రధాన కారణం. వివిధ జాతుల ప్రజలు ఈ మత పరిధిలోకి వచ్చారు. అబ్బాసిద్ ఖలీఫాల పాలనలో, ఇస్లాం ఒక విశ్వజనీన సామ్రాజ్యంగా ఎదిగింది; అరబిక్ భాష అందరికీ సాహిత్య భాషగా, విద్యావంతుల మధ్య సంభాషణకు ప్రధాన మాధ్యమంగా మారింది. అబ్బాసిద్ ఖలీఫా సామర్థ్యం క్షీణించడంతో, ముస్లింలలోని ప్రచార ఉత్సాహం కూడా తగ్గింది. అప్పటివరకు ప్రపంచాన్ని ప్రభావితం చేసే శక్తిగా ఉన్న ఇస్లాం, ఆ తర్వాత నాలుగు శతాబ్దాల పాటు అనేక ఒడిదుడుకులతో, అస్థిరమైన స్థితిలో కొనసాగింది. చివరకు 13వ శతాబ్దంలో ‘కొత్త ఆధ్యాత్మిక ఉద్యమం’ (New Mystic Movement) వచ్చి, దీనికి ఊతమిచ్చింది.
ఆ కాలం గొప్ప మేధోపరమైన మరియు రాజకీయ కార్యకలాపాలకు నిలయంగా ఉండేది; సంస్కృతి, నాగరికతల వికాసానికి ఇది ఒక విశేషమైన దశ. అయితే, మత ప్రచారం పట్ల ఉన్న ఉత్సాహం క్రమంగా మతపరమైన కరుకుదనానికి, వర్గ విభేదాలకు, మరియు అర్థరహితమైన సూక్ష్మ సిద్ధాంత చర్చలకు దారితీసింది. ముస్లింలు చాలా కాలం క్రితమే షియాలు మరియు సున్నీలుగా విడిపోయారు. ‘ఇస్లాంకు పర్షియన్ వ్యాఖ్యానం’గా పరిగణించబడే షియా సంప్రదాయంలో అనేక భిన్న దృక్పథాలు ఉండేవి. ఇందులో ‘ఇస్మాయిలీలు’ అని పిలువబడే అతివాద వర్గం, ప్రవక్త కుటుంబ సభ్యులలో దైవాంశ ఉంటుందని నమ్మేవారు. దీనివల్ల వారిని మతభ్రష్టులుగా పరిగణించిన సంప్రదాయవాద సున్నీలు, వారిని తీవ్రంగా హింసించారు. ఈ పరిస్థితి 10వ శతాబ్దంలో ‘పర్షియన్ పునరుజ్జీవనం’ (Persian Renaissance) వచ్చే వరకు కొనసాగింది. ఈ పునరుజ్జీవనం మానవీయ దృక్పథంతో, ప్రజల దృష్టిని మరియు వారి శక్తిని మరింత ఆరోగ్యకరమైన, ఉన్నతమైన కార్యకలాపాల వైపు మళ్లించే ప్రయత్నం చేసింది.
అరబ్బులచే జయించబడి, వారి ఆధీనంలోకి వచ్చిన దేశాలన్నింటిలోనూ, పర్షియన్లు అత్యంత ఉన్నతమైన సంస్కృతిని కలిగి ఉండేవారు. ససానిడ్ రాజవంశపు చివరి పాలకులు ఉన్న కాలంలో వారి ప్రాచీన నాగరికత కొంత క్షీణ దశకు చేరుకున్నప్పటికీ, వారు తమ నాగరికత పట్ల గర్వపడేవారు. ఉమయ్యద్ ఖలీఫాల కాలంలోని అరబ్ సామ్రాజ్యవాదం, పర్షియన్లకు సమాజంలోనూ రాజకీయాల్లోనూ గౌరవప్రదమైన స్థానాన్ని కల్పించలేదు. పర్షియన్లకు ఉన్న ఈ సామాజిక, రాజకీయ అసంతృప్తులు ‘మవాలి’ (Mawali) ఉద్యమానికి దారితీశాయి. తమ ఉన్నత సంస్కృతి, విద్యల కారణంగా, వారిలో వ్యాఖ్యాతలు, న్యాయవేత్తలు, కవులు, పండితులు, వ్యాపారులు, కళాకారులు మరియు యోధులు ఉండేవారు. సహజంగానే, త్వరలోనే వారు తమకు నిరాకరించబడిన రాజకీయ హక్కులు, సామాజిక హోదాల కోసం పోరాడటం ప్రారంభించారు. మొదట వారు ‘అలైడ్ల’ (అలీ వంశీయుల) పక్షాన నిలిచారు; ఆ తర్వాత అబ్బాసిడ్లు తమ ప్రచారాన్ని మొదలుపెట్టినప్పుడు, వారితో చేతులు కలిపారు. అప్పటికి ప్రజల ద్వేషానికి గురైన ఉమయ్యద్‌లను తొలగించి, అబ్బాసిడ్లను ఖలీఫా సింహాసనంపై ప్రతిష్ఠించడంలో పర్షియన్లు కీలక పాత్ర పోషించారు. దీనితో అరబ్బులపై పర్షియన్లు పైచేయి సాధించారు. వారు రాజ్యంలో అత్యున్నత పౌర మరియు సైనిక పదవులను అధిష్టించారు, ఇది వారికి జీవితంలోని ప్రతి రంగంలోనూ కీర్తిని, గౌరవాన్ని పొందేందుకు గొప్ప అవకాశాలను కల్పించింది. అబ్బాసిడ్ పాలకులకు వారు ఎంతో మంది ప్రసిద్ధ రాజనీతిజ్ఞులను అందించారు; వీరు పరిపాలనా వ్యవస్థను అత్యంత సమర్థవంతంగా తీర్చిదిద్దడమే కాకుండా, విజ్ఞాన శాస్త్రం, కళలు మరియు సాహిత్యానికి పోషకులుగా ఉంటూ, తమ ప్రభువులతో సమానంగా నిలిచారు. అబ్బాసిడ్ల వంటి, పర్షియన్ ప్రభావం ఎక్కువగా ఉన్న ఈ రాజవంశ పాలనలో, పర్షియాకు చెందిన స్వేచ్ఛా ఆలోచనాపరులు తమ భిన్నమైన (సాంప్రదాయేతర) భావాలను బహిరంగంగా వ్యక్తపరిచారు; అయితే, ప్రభుత్వం వీటిని ఎక్కువ కాలం సహించలేదు. పర్షియన్ల ఆధిపత్యం కూడా ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు. అరబ్బులను పక్కకు నెట్టిన పర్షియన్ల స్థానంలో, ఇస్లాంను స్వీకరించిన టర్కులు వచ్చారు. టర్కులకు కళలు, సాహిత్యాల పట్ల పెద్దగా ఆసక్తి లేకపోయినప్పటికీ, వారు త్వరలోనే సైనిక రంగాన్ని పూర్తిగా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. ముస్లిం రాజకీయాల్లో వారు ఒక ప్రత్యేకమైన, శాశ్వత స్థానాన్ని ఏర్పరచుకుని, కీలక శక్తిగా మారారు. అయినప్పటికీ, విద్యా మరియు పరిపాలనా రంగాలలో పర్షియన్ల ఆధిపత్యం మాత్రం అలాగే కొనసాగింది. 9వ శతాబ్దంలో అబ్బాసిద్ ఖలీఫా సామ్రాజ్యం క్షీణించి, ‘చిన్న రాజవంశాలు’ స్థాపించబడ్డాయి. పర్షియా మరియు తుర్కిస్తాన్‌లో ఉద్భవించిన ఈ రాజవంశాలన్నింటిలో, సమనిద్‌లు అత్యంత ముఖ్యమైనవారు మరియు అత్యంత శక్తివంతమైనవారు. పర్షియాలోని ప్రాచీన కియానీ రాజవంశానికి చెందిన పురాణ రాజుల నుండి వారు వచ్చారనే విషయం ప్రజల ఊహలను ప్రత్యేకంగా ఆకట్టుకుంది. వారి ద్వారా పర్షియన్ భాష మరియు సాహిత్యం తమ మొదటి గొప్ప పోషకులను పొందాయి. వారి ప్రోత్సాహంతో పర్షియన్ కవిత్వం శరవేగంగా అభివృద్ధి చెందింది. మామూన్ పాలనలోని స్వేచ్ఛాయుత మరియు అత్యంత విశ్వజనీన వాతావరణంలో, అబ్బాస్ మారుజీ మొదటి పర్షియన్ పద్యాలను రచించాడు. పర్షియన్ కవిత్వ పితామహుడైన రౌదాకీ సమనిద్ ఆస్థానంలో వర్ధిల్లాడు మరియు దఖీఖీ ద్వారా షా నామాకు బీజాలు నాటబడ్డాయి. ప్రజలు త్వరలోనే ప్రాచీన పర్షియన్ ఇతిహాసాల పట్ల అభిరుచిని పెంచుకున్నారు, మరియు ఎంతోకాలం నిర్లక్ష్యానికి గురైన పర్షియన్ భాష, జాతీయ భాష హోదాను పొందింది.
ఘజ్నవీయులు సమనిదుల స్థానంలోకి వచ్చినప్పుడు, ఘజ్నీ మహమూద్ ఒక టర్క్ అయినప్పటికీ, అన్ని వర్గాల ప్రజలలో మరియు అన్ని సమాజాలలో విస్తరించిన పర్షియన్ సంస్కృతి ప్రభావం వల్ల, పుట్టుకతో వచ్చిన నిజమైన పర్షియన్‌లా ప్రవర్తించాడు. సమనిద్ పాలనలో తొలి ఫలాలను పొందిన పర్షియన్ పునరుజ్జీవనం, మహమూద్ పాలనలో దాని పరాకాష్టకు చేరుకుంది, ఇది ఫిర్దౌసీ యొక్క షా నామాలోని తీవ్రమైన దేశభక్తితో పరాకాష్టకు చేరింది. ప్రాచీన పర్షియా వైభవాలు ప్రజల మనస్సులను ఆకట్టుకున్నాయి, మరియు తెలిసిగానీ తెలియకగానీ వారు తమ సాధారణ దైనందిన జీవితంలో ఖురాన్ కంటే షా నామాకే ఉన్నత స్థానాన్ని కల్పించారు. 2 వారు ఖురాన్ బోధనల కంటే షా నామాలోని పాఠాల ద్వారా, ఇస్లాం వీరుల జీవితాల కంటే ఇరాన్ ప్రాచీన వీరుల జీవితాల ద్వారా ఎక్కువగా ప్రేరణ పొందారు. 3 ఈ జాతీయ చైతన్య స్ఫూర్తి రెండు పనులను చేసింది. ఆధునిక ఐరోపా జాతులతో సహా అన్ని జాతులలోనూ కొరవడిన రీతిలో, ఇది అన్ని వర్గాల ప్రజలలో విస్తరించిన అపారమైన సంస్కృతికి, సంస్కారానికి జన్మనిచ్చింది. 4 ఇది ఉధృతమైన సైనిక కార్యకలాపాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక కొత్త శకానికి నాంది పలికింది, ఇది సామ్రాజ్యాలు మరియు రాజ్యాల స్థాపనకు, విధ్వంసానికి దారితీసింది. 5 ముస్లింలలో అత్యంత విశిష్టమైన సైనిక వర్గమైన టర్కులు—భారతదేశంలోని రాజపుత్రుల మాదిరిగానే, కేవలం పోరాటం కోసమే పోరాడే స్వభావాన్ని కలిగి ఉండేవారు—పర్షియన్ పునరుజ్జీవన కాలంలోని ఈ యుద్ధోన్మాద ధోరణిని అత్యధికంగా పుణికిపుచ్చుకున్నారు. అయితే, వారి జీవన దృక్పథం ప్రాథమికంగా లౌకికగానే ఉండిపోయింది; మతాన్ని వ్యక్తిగత విషయంగానే పరిగణించే పద్ధతి కొనసాగింది.
పాలకులుగా మరియు రాజనీతిజ్ఞులుగా సెల్జుకులు, గజనవీదులను అధిగమించారు. వీరి పాలనలో పర్షియన్ నాగరికత తన వైభవంలో అత్యున్నత శిఖరాలను చేరుకుంది. కానీ, గొప్ప సెల్జుకు పాలకులలో చివరివాడైన సుల్తాన్ సంజర్, ఘజ్ టర్కుల చేతికి చిక్కడం అనేది, ఆ గొప్ప రాజవంశం అంతానికి నాంది పలికింది. ఈ రాజవంశం కేవలం ఉత్తమమైన అంశాలను కాపాడటమే కాకుండా…
మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -26-10-26-ఉయ్యూరు .
