దక్షిణ భారతదేశంలో మరాఠీ కవులు(త్రివేణి )

రచన: బి. ఆర్. దేశ్‌పాండే, M.A., LL.B.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

దక్షిణ భారతదేశం వైపు మరాఠీ భాషను  సంస్కృతిని విస్తరించిన ఘనత సంత్ రామదాసుకే దక్కుతుంది. ఆయన తన ప్రసిద్ధ పంక్తులలో మహారాష్ట్ర విస్తరణ విధానాన్ని ఇలా ఉద్ఘాటించారు:

“మరాఠా తితుకా మెళవావా” (మరాఠాలందరూ ఏకం కావాలి)

“మహారాష్ట్ర ధర్మం వఢవావా” (మహారాష్ట్ర ధర్మం లేదా సంస్కృతిని విస్తరించాలి)

ఐక్యత  విస్తరణతో కూడిన ఈ విధానం—ఒక రకమైన సామ్రాజ్యవాద ధోరణి—శివాజీ మరణానంతరం వచ్చిన క్లిష్టమైన మరియు అస్తవ్యస్తమైన రోజుల్లో కూడా మరాఠాలను ఒక జాతిగా గట్టిగా నిలబెట్టింది.

శివాజీ తండ్రి షాహాజీ కాలం నుండే మరాఠాలు దక్షిణం వైపు వలస వెళ్లడం ప్రారంభించారు. నేటికీ తంజావూరు జిల్లాలో షాహాజీ కాలంలో అక్కడ స్థిరపడిన అనేక మరాఠా కుటుంబాలను మనం చూడవచ్చు. శివాజీ తంజావూరుకు వెళ్ళినప్పుడు, రామదాసు స్వామి తన మత సంప్రదాయాన్ని ఆ ప్రాంతాలలో ప్రచారం చేయడానికి తన శిష్యులను పంపారు; వారిలో భీమస్వామి, అనంత మౌని మరియు రాఘవస్వామి ముఖ్యులు. ఈ ప్రచారకులు రామదాసు యొక్క మత సూత్రాలను  సంప్రదాయాన్ని వ్యాప్తి చేయడంతో పాటు, మరాఠీ భాషను కూడా విస్తరించారు.

వీరిలో భీమస్వామి కథ కొంత ఆసక్తికరంగా ఉంటుంది. భీమ, కరాడ్ సమీపంలోని షాహాపూర్‌కు చెందిన కమలాజీపంత్ మనవడు. అతని అమ్మమ్మ గంగాబాయి రామదాసు శిష్యురాలు. రామదాసు ఒకసారి ఆమెను సందర్శించినప్పుడు, అప్పుడు ఏడేళ్ల బాలుడిగా ఉన్న భీమ యొక్క చురుకుదనాన్ని చూసి ముగ్ధులయ్యారు. రామదాసు అతన్ని తన సంప్రదాయంలో (మఠంలో) చేరతారా అని అడిగారు. అతను అంగీకరిస్తూ సమాధానం చెప్పగానే, రామదాసు “సరే, నువ్వు మా ఆజ్ఞలన్నింటినీ పాటించాల్సి ఉంటుంది” అని అన్నారు. “సరే!” అని ఆ ఉత్సాహవంతుడైన బాలుడు బదులిచ్చాడు. అప్పుడు రామదాసు దగ్గరలోని ఒక బావిని చూపిస్తూ, అందులోకి దూకమని అతన్ని అడిగారు. వెంటనే, భీమ ఆ బావిలోకి దూకేశాడు. అతని క్రమశిక్షణ  విధేయతకు నిదర్శనంగా నిలిచిన ఈ చర్యను చూసి, రామదాసు వెంటనే అతన్ని తన శిష్యుడిగా స్వీకరించి, తన పర్యవేక్షణలోనే విద్యాబుద్ధులు నేర్పించారు. తదనంతరం, అతను షాహాపూర్‌లోని మఠానికి ‘మహంత్’గా నియమితుడయ్యాడు. ఆ తర్వాత అతను శివాజీతో కలిసి తంజావూరుకు వెళ్ళాడు. అక్కడ శివాజీ సవతి సోదరుడైన వ్యంకోజీ అతని కోసం ఒక మఠాన్ని నిర్మించారు. అతని వంశస్థులు ఇప్పటికీ అక్కడ కనిపిస్తారు. అతను అనేక పాటలను  రామదాసు జీవిత చరిత్రను కూడా రచించాడు. అదే సమయంలో తంజావూరుకు వెళ్ళిన మరో ఇద్దరు వ్యక్తులు అనంత , రాఘవ. వారి మఠాలు నేటికీ తంజావూరులో ఉన్నాయి. అనంత శిష్యుడైన మేరుస్వామి అనేక ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలను రచించారు. రాఘవ శిష్యుడైన మాధవ విస్తృతంగా రచనలు చేసిన కవి. ఆయన రామాయణాన్ని ఛందోబద్ధమైన పద్యాలు మరియు ‘ఓవీ’ (Ovee) ప్రక్రియలో రచించారు. అలాగే, ఆయన మహాభారతాన్ని మొత్తం 18 పర్వాలుగా (భాగములుగా) రచించారు; ఈ బృహత్తర కార్యానికి ఆయనకు కనీసం నాలుగేళ్ల సమయం పట్టింది. 924 అధ్యాయాలు కలిగిన ఈ గ్రంథాన్ని, కావేరీ నదీ తీరంలోని ‘గౌరీమయూర్’ వద్ద రచించినట్లు స్వయంగా ఆయనే పేర్కొన్నారు. మరాఠీ సాహిత్యంలో ఇది అతిపెద్ద రచనలలో ఒకటి అయినప్పటికీ, ఇందులో కవితాత్మక విలువలు లోపించాయి; దీని భాష  శైలి కూడా అంత గొప్పగా లేవు.

రంగనాథ్ అనే కవి కావేరీ నదిని కీర్తిస్తూ ఒక గ్రంథాన్ని రచించారు. ఆయన కొన్ని పౌరాణిక ఇతివృత్తాలపై కూడా రచనలు చేశారు. కావేరీ నదీ తీరంలో దాసనుదాస, భగవంత్  వైద్యనాథ్ వంటి అనేకమంది మరాఠీ కవులు నివసించేవారు. వీరందరూ ప్రధానంగా ఆధ్యాత్మిక జీవనానికి సంబంధించిన అంశాలపైనే రచనలు చేశారు.

ఈ ప్రాంతాల మరాఠీ సాహిత్యం విషయంలో ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గమనించాలి. వ్యంకోజీ కుమారుడైన షాహు రాజు పేరుతో రచించబడిన నాటకాలు ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రక్రియగా నిలిచాయి. రచయిత స్వయంగా రాజే కావచ్చు లేదా ఆస్థాన కవులలో ఒకరు కావచ్చు; నాటక రచనల నాణ్యత అత్యున్నత స్థాయిలో లేకపోయినప్పటికీ, ఆ కాలంలో నాటక ప్రదర్శనలు ఏ విధమైన శైలిని లేదా పద్ధతిని కలిగి ఉండేవో ఇవి తెలియజేస్తాయి. నాటక సాహిత్యంలో గొప్ప సంపద కలిగిన సంస్కృత భాషపై ఈ రచనల రచయితలకు అవగాహన ఉండి ఉండవచ్చు, కానీ కాళిదాసు లేదా భవభూతి రచనలను అనువదించాలనే ఆలోచన ఎవరికీ వచ్చినట్లు కనిపించదు. నాటక ప్రక్రియ పట్ల ఆనాటి మరాఠీ సాహిత్యంలో కనిపించే ఈ ఉదాసీనతకు కారణం, ప్రజలు నాటకాలను చూసే, నటించే లేదా ఆస్వాదించే స్థితిలో లేకపోవడమే కావచ్చు. వారిలో ఎక్కువమంది పేదలే; వారికి ప్రధాన అవసరం ఆహారం, ఆ తర్వాత జీవిత సత్యం లేదా ఆధ్యాత్మిక జీవనానికి సులభమైన మార్గం తెలుసుకోవడం. భక్తి యుగపు కవులు ఈ అవసరాలను పూర్తిగా తీర్చారు.

రామదాసు శిష్యుడైన అనంత (ఇదే పేరున్న మరొక శిష్యుడితో ఇతనిని గందరగోళం చేసుకోకూడదు) మొదట సతారా జిల్లా నివాసిగా ఉండి, ఆ తర్వాత విలంగాబాద్‌లోని మఠానికి మహంతుగా మారారు. రామదాసు శిష్యుడిగా ఉండటమే కాకుండా, ఆయన విఠలుని పట్ల  వారకరీ సంప్రదాయం పట్ల అంకితభావం కలిగి ఉండేవారు. ఆయన రామాయణ ఇతివృత్తాలపై విస్తృతంగా కవిత్వం రాశారు.

ఈ అనంతను పోలిన మరో కవి ‘ఆనంద-తనయ’ (ఆనందుని కుమారుడు); ఇతివృత్తాల ఎంపిక, భాష మరియు శైలి విషయంలో వీరిద్దరి మధ్య చాలా పోలికలు ఉన్నాయి. ఈ ఇద్దరు కవులకు సంస్కృతం  హిందీ భాషలపై అవగాహన ఉన్నట్లు, అలాగే ఛందస్సు పట్ల ఆసక్తి ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. వీరి కవితలు సరళంగా, సులభంగా ఉండి, నాటకీయతను కలిగి ఉండటం వల్ల స్త్రీలకు, పిల్లలకు ఎంతో ఇష్టమైనవిగా మారాయి. కీర్తనకారులు (నీతి మరియు సంగీతంతో కూడిన ప్రవచనాలు చెప్పేవారు) వీరి కవితలను విస్తృతంగా ఉపయోగించేవారు. బలవంతపు పద కూర్పు మరియు అనుప్రాసల (alliteration) వాడకం వల్ల కలిగే అస్పష్టత వంటి సాధారణ లోపాలు వీరి కవిత్వంలోనూ కనిపిస్తాయి, కానీ కవితా ప్రతిభ విషయంలో ‘ఆనంద-తనయ’ నిస్సందేహంగా గొప్పవారు. ఆయన ‘దిండి’ అనే కొత్త ఛందస్సును సృష్టించినట్లు పరిగణించబడతారు; ఈ ఛందస్సు తనదైన లయబద్ధమైన సంగీత గుణం వల్ల ఎంతో ప్రజాదరణ పొందింది. ఆయన కవిత్వం అద్భుతమైన సంగీత గుణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. అతని ‘సీతా స్వయంవరం’లో, పాదాల చివరన ఉండే ప్రాసలు మరియు క్రమబద్ధమైన లయలు, వివాహ గంటల మోతలాంటి మధురమైన ధ్వనిని నిరంతరం మన చెవులలో వినిపిస్తాయి. రామాయణం, శ్రీకృష్ణుని జీవితం (భాగవతం)  ఇతర పౌరాణిక ఇతివృత్తాలపై ఆయన రచనలు చేశారు. అంతేకాకుండా, ఆయన సుమారు నూట యాభై మధురమైన పాటలను కూడా రచించారు. ఆయన ఎంచుకున్న ఇతివృత్తాలు ప్రధానంగా కవితాత్మక  కళాత్మక ఆసక్తిని కలిగించే కథలకే పరిమితమయ్యాయి. ఆయన కర్ణాటకలోని ‘ఆర్ని’ అనే ప్రాంతానికి చెందినవారు. ఆయన అసలు పేరు గోపాల్; ఆయనకు ఆయుధ విద్య లేదా సైనిక వృత్తి పట్ల ఆసక్తి ఉండేదని భావించవచ్చు, ఎందుకంటే తన రచనలలో ఒకదానిలో ఆయన తనను తాను ‘ఆర్ని సైనికుడు’ అని పేర్కొన్నారు.

మరాఠీ సాహిత్యంలో అగ్రశ్రేణి కవుల సరసన నిలిచే గొప్ప కవి రఘునాథ పండిట్ కుమార్తెను, ‘ఆనంద-తనయ’ (Ananda-tanaya) కుమారుడికి ఇచ్చి వివాహం చేశారని సాధారణంగా భావిస్తారు. సంస్కృత కావ్య లక్షణాల ఆధారంగా రచించిన ‘నల-దమయంతి వివాహ గాథ’ ఆయన అద్భుతమైన కావ్యం. ఆయన పద్య రచన ఎంతో శ్రమతో కూడినది, కళాత్మకమైనది మరియు వివిధ అలంకారాలతో నిండినది. ఆయన అత్యుత్తమ పదాలను ఎంచుకుని, వాటిని అత్యుత్తమ క్రమంలో అమర్చారనడంలో సందేహం లేదు. ఆయన గొప్ప విద్వాంసుడు మరియు సాహిత్య రచనలో ఆరితేరిన వ్యక్తి. తన శ్రేష్ఠమైన రచన ‘నల-దమయంతి వివాహ గాథ’లో ఆయన పాత్రలను ఎంతో అందంగా చిత్రించారు. హంస కథ మరియు నలుడు దానిని పట్టుకునే ఘట్టాన్ని, ఒక గొప్ప కళాకారుడు తప్ప మరెవరూ అంత అద్భుతంగా వర్ణించలేరు. రఘునాథ పండిట్ యొక్క వైభవోపేతమైన, సమృద్ధమైన మరియు భావగర్భితమైన పద్యాలను చదువుతున్నప్పుడు తరచుగా ఆంగ్ల కవి ‘కీట్స్’ (Keats) గుర్తుకు వస్తారు. ఆయన తన జీవిత చరమాంకాన్ని తీవ్ర పేదరికంలో గడపాల్సి వచ్చింది; ఆ పరిస్థితి గురించి ఆయన హృదయవిదారకమైన వివరణను కూడా వదిలివెళ్లారు. ఆయన ‘రామదాసు’ మరియు ‘గజేంద్ర మోక్షం’ వంటి అంశాలపై కూడా కవితలు రాశారు, కానీ అవి ఆయన ‘నల-దమయంతి వివాహ గాథ’ అంత ప్రసిద్ధి చెందలేదు లేదా అంత గొప్పగా లేవు.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -18-7-26–