వ్యక్తిగా కాళిదాసు(త్రివేణి )-2(చివరిభాగం )

రచన: ఎం. ఆర్. సంపత్కుమారన్-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

రాజసభతో పరిచయం ఉన్నప్పటికీ, ఆయన సామాన్య ప్రజల జీవితంలోని కష్టసుఖాలకు లేదా వారి లోకానికి దూరంగా ఉండిపోలేదు. ‘శకుంతల’ నాటకంలో ఆయన చిత్రించిన జాలరి పాత్ర చిన్నదే అయినప్పటికీ, సామాన్య ప్రజల మనస్తత్వాన్ని ఆయన ఎంత లోతుగా అర్థం చేసుకున్నారో అది తెలియజేస్తుంది. ఆ జాలరి వృత్తిని చూసి పోలీసులు ఎగతాళి చేసినప్పుడు, అతను జ్ఞానయుక్తమైన మాటలతో వారిని మందలిస్తాడు. రక్తపాతంతో కూడిన జంతు బలులు ఇవ్వడానికి వెనుకాడని సున్నిత హృదయుడైన బ్రాహ్మణుడి ఉదాహరణను అతను ప్రస్తావిస్తాడు. ఆత్మ యొక్క నిజమైన విలువను ఇతర ప్రమాణాలతో కొలవాలి. చేపలు పట్టడం క్రూరమైన పని కావచ్చు, కానీ తన పూర్వీకుల వృత్తిని అనుసరించడం నేరం కాదు. ఆ వాదనలో చివరికి ఆ జాలరిదే పైచేయి అవుతుంది. ఆయన రచనలలో సామాన్య ప్రజలకు సంబంధించిన మరిన్ని దృశ్యాలు కూడా కనిపిస్తాయి. “చెరకు తోటల నీడలో వరి పంటను కాపాడే” పల్లెటూరి యువతులు పాటల ద్వారా రఘు మహారాజు కీర్తిని గానం చేస్తారు. అవంతి ప్రాంతంలోని వృద్ధులు తమ పాతకాలపు ప్రేమ గాథలను చెప్పుకుంటారు (మేఘదూతం). మలకూట ప్రాంతంలోని రైతుల భార్యలు, ఎలాంటి కృత్రిమమైన హావభావాలు లేకుండా, వర్షాన్ని మోసుకొచ్చే మేఘాలను ఆసక్తితో కూడిన చూపులతో ఆహ్వానిస్తారు (మేఘదూతం). శీతాకాలంలో, “పండిన పంటను ఇంటికి చేర్చే హడావిడితో గ్రామాలు కళకళలాడుతుంటాయి” (ఋతుసంహారం). రాజు జారీ చేసే ఆప్యాయతతో కూడిన ప్రకటనలను ప్రజలు సరైన సమయంలో కురిసే వర్షంలా స్వాగతిస్తారు (శకుంతల). కాళిదాసు పరిశీలనా దృష్టి రాజులు, రైతులు, జ్ఞానులైన మునులు, లౌకిక వ్యవహారాల్లో మునిగి తేలే బ్రాహ్మణులు, అణగారిన జాలర్లు  అధికారం చలాయించే పోలీసులు ఇలా అన్ని వర్గాల ప్రజలనూ స్పృశించింది. ఆయన ఎంచుకున్న ఇతివృత్తాలకు అనుగుణంగా ఉన్నత వర్గాల స్త్రీపురుషుల గురించే ఎక్కువగా రాసిన మాట వాస్తవమే అయినప్పటికీ, సామాన్య ప్రజానీకం ఆయనకు అపరిచితులు కాదు. కాళిదాసు కేవలం రాజసభలకే పరిమితమైన కవి కాదు.

మానవాళి పట్ల ఆయనకు ఉన్న ఆసక్తి విస్తృతమైనది; కేవలం ‘మానవ జీవితంలోని విషాద గీతాన్ని’ వినడంతోనే ఆయన సంతృప్తి చెందలేదు. ప్రకృతిలోని అన్ని కోణాలు ఆయనను ఆకట్టుకున్నాయి. హిమాలయాల ఔన్నత్యం, గంగానది గంభీర ప్రవాహం, అడవిలో పులులు మరియు సింహాల ఉధృతమైన కదలికలతో పాటు, చిన్న పువ్వులు, ఆకులు, పండ్లు, కలకలలాడే సెలయేరు ఆడుకుంటున్న జింక వంటి దృశ్యాలను కూడా ఆయన మన కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రించారు. ప్రతి దృశ్యం సౌందర్యంతో నిండి ఉంటుంది; అంతేకాక, ఆయన పరిశీలన మరియు వర్ణనలో సాటిలేని కచ్చితత్వం ఉంటుందని అవి నిరూపిస్తాయి. దీనికి ఉదాహరణలను కనుగొనడం కష్టం కాదు. ప్రొఫెసర్ రైడర్, ఇతర అంశాలతో పాటు, ‘మేఘదూత’లోని ‘డీప్ రివర్’ (గభీర నది) ప్రస్తావనను ఉదహరించారు:

కానీ, ఆమె మబ్బుల తెరను దొంగిలించి తీసివేయి,

ఆమె రెల్లు గడ్డి ఆ వస్త్రాన్ని పట్టుకున్న చేతుల్లా కనబడుతున్నా,

ఆమె సౌందర్యాన్ని దాచడానికి

మరియు ఇక్కడ నేటి వేగరాజులు బహుశా చూసే, కానీ అంత సులభంగా వ్యక్తపరచలేని దాని వర్ణన ఉంది:

రథం ముందుకు, ముందుకు సాగిపోతుండగా,

నా తలతిరిగిన కళ్ళకు ఆ చిన్న మెరుపులు పెద్దవిగా కనిపిస్తాయి.

రెండుగా చీల్చబడినది అస్పష్టంగా మారి కలిసిపోయినట్లు అనిపిస్తుంది;

ప్రకృతిలో వంకరగా ఉన్నది నిటారుగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

నా పక్కన ఉన్నవి ఒక్క క్షణంలో కనబడతాయి

దూరంగా, దూరంలో ఉన్నవి దగ్గరగా.

అయితే, వైభవం , సౌందర్యం రెండింటినీ సమానంగా ప్రదర్శించగల అతని కల్పనాశక్తి పరిధి గురించి మాట్లాడటమే మనకు మరింత సముచితం. ఒకవైపు, కైలాస పర్వతాన్ని శివుని ‘సమూహ నవ్వు’గా వర్ణించడంలో ఉన్న ఔన్నత్యాన్ని చూడండి:

అంత ప్రకాశవంతంగా దాని శిఖరాలు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తాయి

దేవతల నిత్య నవ్వుకు రూపమూ, పదార్థమూ ఇవ్వబడినట్లు.

(మేఘదూత)

లేదా కుమార-సంభవంలోని ప్రారంభ పంక్తులను చూడండి:

సుదూర ఉత్తర దిక్కున ఉన్న దేవా, హిమ పర్వత శ్రేణి

ఇతర పర్వతాలపై రాజఠీవిగా నిలుస్తుంది;

భూమి యొక్క కొలదండము, విశాలమై, నిర్విఘ్నమై, తూర్పు, పడమర సముద్రాలలో కలిసిపోతుంది.

దీనికి భిన్నంగా, శకుంతల ముఖరేఖల చుట్టూ తిరుగుతున్న తుమ్మెదను ఉద్దేశించి దుష్యంతుడు చేసిన సుందరమైన సంబోధనను గమనించండి; ఇది మనకు కరోలిన్ గీత రచయితల సౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది.

ఆత్రుతగా ఉన్న తేనెటీగలా, నువ్వు మెల్లగా ఎగురుతావు

వణికే కనురెప్ప అంచుపై,

కంపించే చెంప వైపు.

ఆమె చెంప చుట్టూ మెల్లగా ఝుమ్మని తిరుగుతూ,

ఆమె చెవిలో గుసగుసలాడుతూ, నువ్వు వెతుకుతావు

అందించాల్సిన రహస్యాల కోసం.

ఆమె చేతులు అటు ఇటు నిన్ను తాకుతుండగా, నువ్వు ఒక ముద్దును దొంగిలిస్తావు,

ప్రేమే సర్వస్వం, తేనెను తయారుచేసేవాడా.

నాకు ఆమె పేరు తప్ప మరేమీ తెలియదు,

ఆమె కులం తెలియదు, ఆమె ఎక్కడి నుండి వచ్చిందో తెలియదు–

ఓ నా ప్రత్యర్థి, ఆమెను తీసుకో.

ఇక మరో ప్రశ్నకు వస్తే, కాళిదాసు మతం ఏమిటి? హిందూమతం అనే పేరు అనేక శాఖలను, దృక్కోణాలను తనలో ఇముడ్చుకుంది. కాళిదాసు శైవుడని తరచుగా సూచించబడింది, మరియు ఢిల్లీకి చెందిన పండిట్ లక్ష్మీధర్ యొక్క ఇటీవలి రచనలో కాళిదాసు విశ్వాసాన్ని కాశ్మీర్ శైవం యొక్క ప్రత్యాధిజ్ఞ తత్వంతో గుర్తించడానికి ఒక ప్రయత్నం జరిగింది. అయితే, అంతరార్థాన్ని గ్రహించాలనే ప్రలోభాన్ని మనం జయిస్తే, కాళిదాసు ఏ సంకుచిత వర్గవాది లేదా మూర్ఖపు ఉత్సాహి కాదనే నిర్ధారణకు రావడం అనివార్యం. ఆయన వేదాంతం యొక్క విస్తృత మౌలిక సూత్రాలను అనుసరించినట్లు కనిపిస్తుంది: అయినప్పటికీ ఆయన ఏ నిర్దిష్ట సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించాడో కచ్చితంగా చెప్పడం సాధ్యం కాదు. శివుడు, విష్ణువు మరియు బ్రహ్మ ముగ్గురూ ఆయనచే సమానంగా పూజించబడతారు: మ ఆయన దృష్టిలో ప్రతి ఒక్కరూ, సకల మతాలు ప్రస్తావించే ఆ ఒక్క పరమ సత్యానికి కేవలం ఒక నామం మరియు ప్రతీక మాత్రమే. “మనం అంచనా వేయగలిగినంత వరకు,” అని ప్రొఫెసర్ రైడర్ రాశారు, “కాళిదాసు కలహాలు సృష్టించే వర్గాల మధ్య అందరి పట్ల సానుభూతితో, ఎవరి పట్ల మతోన్మాదం లేకుండా సంచరించారు.” మౌలిక సూత్రాలపై ఈ విశ్వాసం, సంకుచిత దురభిమానం నుండి ఈ స్వేచ్ఛ ఆయన ఆలోచనలన్నింటికీ ఒక ప్రశాంతమైన నేపథ్యాన్ని ఇస్తాయి: కానీ ప్రొఫెసర్ కీత్ సూచించినట్లుగా, ఇది ఆయనను ఉపరితలవాదిగా మార్చదు. ఆయన రచనలలో సమాజంపై గానీ, విధి నిర్ణయాలపై గానీ తిరుగుబాటు, లేదా స్నేహరహిత విశ్వంపై అసహనపూరిత నిరసనలు మనకు కనిపించనంత మాత్రాన, ఆయనకు మానవ జీవితంలోని లోతైన భావాల గురించి తెలియదని మనం చెప్పలేము. ఆయన శోక చిత్రణలన్నింటిలోనూ ఒకరకమైన సంయమనం కనిపిస్తుంది. ప్రియజనులను కోల్పోయిన తీవ్రమైన వేదన కూడా తరచుగా విశ్వాసం మరియు నిస్పృహ అనే విస్తృత నేపథ్యం ముందు ఉంటుంది, ఇది ఆ వేదన యొక్క వ్యక్తిగత తీవ్రతను తగ్గిస్తూనే, దాని స్థాయిని పెంచుతుంది. కర్మను నమ్మడం, విశ్వ క్రమం యొక్క న్యాయంపై విశ్వాసం ఉంచడం, వ్యతిరేకంగా కనిపించే అన్ని సాక్ష్యాలు ఉన్నప్పటికీ, అది అతివిశ్వాసంతో కూడిన ఆశావాదానికి పాల్పడటంతో ఎంతమాత్రం సమానం కాదు. గొప్ప కవిత్వం నిశ్చయంగా నిరాశను కీర్తించడానికి పర్యాయపదం కాదు. అయినప్పటికీ, వేదాంతం యొక్క గొప్పతనం  సమగ్రత ఉన్నప్పటికీ, కాళిదాసు, గొప్ప కవులందరిలాగే, జీవితం యొక్క అంతిమ రహస్యం పట్ల సున్నితంగా ఉండేవాడు. సన్యాసిగానో, స్వప్న తత్వవేత్తగానో కాకుండా, కాళిదాసు (ఒకవేళ ఈ సూచన చేయగలిగితే) కళా రంగాల నుండి యోగి యొక్క పారవశ్య అనుభవం వైపు ప్రయాణించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఆలోచన గ్రహించలేని లోతైన విషయాల గురించి దుష్యంతుడు కేవలం ఒక సూచనతో, అంతకు మించి ఏమీ చెప్పకుండా ఇలా అంటాడు:

మధురమైన దృశ్యాల ఎదుట,

లేదా శబ్దాల సామరస్యం ముందు,

మానవుడు ఎన్నడూ సంతృప్తిని మరచిపోతాడు,

విచారకరమైన వాంఛలకు బంధించబడి.

జ్ఞాపకాలు తప్పక ఉంటాయి

భూమిపై చూడని విషయాలవి,

ప్రకృతి యొక్క గాఢమైన ఇష్టాలు,

పుట్టుకకు పూర్వపు ప్రేమలు.

ఇప్పటివరకు, మనం కవి వ్యక్తిత్వంలోని కొన్ని లక్షణాలను గ్రహించాము,  అతని మతాన్ని అర్థం చేసుకునే మన ప్రయత్నంలో, బహుశా మనం అతని హృదయానికి సాధ్యమైనంత దగ్గరగా వచ్చాము. అయినప్పటికీ మనం తెలుసుకున్నది అంత ఎక్కువేమీ కాదు,  మనం గీస్తున్న ఈ రూపురేఖల పరిమాణాన్ని గ్రహించడానికి, లెస్లీ స్టీఫెన్ షేక్స్‌పియర్‌ను అడిగినట్లుగా అతనిని అడగడం అవసరం: అతను ఎవరిని పోలి ఉన్నాడు? అతను ఏ మానసిక రకానికి చెందినవాడు? అతను అతీంద్రియ అనుభవాలలో లీనమైన ఒక యోగియా, లేదా ఎల్లప్పుడూ తన దేవుడిని కీర్తించడంలో నిమగ్నమైన భక్తుడా? ప్రేమ గురించి  దానిపై తన అసహ్యం గురించి కూడా రాసిన భర్తృహరిలా అతను భోగవిలాసాల మధ్య కొట్టుమిట్టాడా? ఆయన ఒక లక్ష్య సాధన స్పృహతో, తన కవిత్వం పట్ల గర్వంతో ఉన్నారా? భవభూతి వలె, కొద్దిమందే అయినా తగిన తనకంటూ ఒక ప్రత్యేక ప్రేక్షకవర్గాన్ని ఎంచుకుంటున్నారా? టాగోర్ సూచించినట్లుగా ఆయన ఒక కఠినమైన నీతివాదా? లేక సౌందర్యారాధనను నమ్మేవారా? తన భావాలలో సన్యాసిలా కాకుండా స్వేచ్ఛాజీవిగా ఉన్నారా?

ఇలాంటి ప్రశ్నలకు సమాధానం చెప్పడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఆయన రచనలు మొత్తంగా మనపై కలిగించే ముద్రను మనం విశ్లేషించాల్సి ఉంటుంది. ఈ ముద్ర, ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే, అద్భుతమైన సమతుల్యత  సామరస్యంతో కూడుకున్నది. ఆయన ఆత్మలో ఎటువంటి వైరుధ్యాలు కనిపించవు; ఇతర సామర్థ్యాలను నిర్లక్ష్యం చేస్తూ ఒకే సామర్థ్యం అసాధారణంగా అభివృద్ధి చెందడం కనిపించదు. ఆయనలో తనలో తానే చీలిపోయిన ఇల్లు గానీ, సందేహాలు, అపనమ్మకాలతో నిండిన హామ్లెట్ గానీ మనకు కనిపించవు. ఆయన గొప్ప హాస్యం ‘వెర్రితనానికి దగ్గరైనది’ కాదు. ఆయన ప్రతిభ వివేకవంతమైనది, స్పష్టమైన దృష్టి కలది; దాని సమతుల్యత, నిలకడలోనే ఎంతో సుందరమైనది. ఆయన తన కాలంలోని సమస్త జ్ఞానాన్ని తన పరిధిగా భావించిన పండితుడు, కానీ పాండిత్య భారం ఆయనపై తేలికగానే ఉండేది: ఆయన ఒక ఆస్థానీకుడు  సంస్కారవంతుడు, నిమ్నవర్గాలు  నిరక్షరాస్యుల సాంగత్యంలో కూడా ఇబ్బందిగా భావించేవాడు కాదు;  మానవ సాంగత్యాన్ని తృణీకరించని ప్రకృతి ప్రేమికుడు. ఆయన ఎంతమాత్రం తీవ్రమైన ఆధ్యాత్మికవేత్త లేదా భక్తిపరుడు కానప్పటికీ, ఆ పదానికి నిజమైన అర్థంలో మతభక్తి గలవాడు. ఆయన స్వభావంలోని ఈ విశిష్టమైన సమతుల్యత కారణంగానే, ఆయన అన్ని మానవ సమస్యలను ప్రశాంతతతో, వివేకంతో పరిష్కరిస్తారు. ఆయన కేవలం ఆవేశాన్ని గానీ, నిరాశను గానీ ఎన్నడూ కీర్తించలేదు. ఆయన శృంగార ప్రేమను విశ్వసించారు  శకుంతలలో తొలిచూపు ప్రేమ వికసించడాన్ని అందంగా చిత్రించడానికి ఏ కళనూ వదల్లేదు. కానీ, బాధలచేత శుద్ధి చేయబడని అన్ని ఆవేశాల యొక్క అశాశ్వత స్వభావం గురించి కూడా ఆయనకు తెలుసు. మొదటి అంకంలోని దుష్యంతుడు, ఆరవ అంకంలోని దుష్యంతుడు భిన్నమైనవారు (కనీసం ఈ విషయంలోనైనా టాగోర్ వాదన నిజం). ఎన్నో వివాహాలు చేసుకున్న ఆ రాజుకు, శకుంతల అతని అనేక సాహసాలలో ఒకటి మాత్రమే: నిర్లక్ష్యానికి గురైన రాణి హంసవతి ఒక పాటలో దీనంగా అడిగినప్పుడు మనకు ఈ రహస్యం తెలుస్తుంది: “తాజా తేనె తీయగా ఉంటుందని నాకు తెలుసు. కానీ మీరు మర్చిపోగలరా?” పశ్చాత్తాపం మరియు బాధ ఈ అశాశ్వతమైన ఆవేశాన్ని మరింత శాశ్వతమైనదిగా మారుస్తాయి: మరియు రాజు తాను దాటిన అగ్నిపరీక్ష వలన హోదాను పొందుతాడు. అలాగే శకుంతల కూడా. లోకరీతుల గురించి ఏమీ తెలియని ఆమె, మొదట్లో “మొక్కలు, పువ్వుల వలె తనను తాను మరచిపోయి, ప్రకృతి ప్రేరణలకు విధేయంగా” ఉంటుంది. కానీ మరీచిలోని దివ్యమైన ఆశ్రమంలో చిత్రీకరించబడిన, పరిత్యజించబడిన భార్య యొక్క చివరి చిత్రం, ఎన్నో భావాలతో నిండి ఉంది. అది ఆమె ఆత్మశక్తిని, ఆమె శీలంలోని సహజమైన స్వచ్ఛతను వెల్లడిస్తుంది; సుదీర్ఘమైన వియోగ పరీక్ష ఈ రెండింటినీ మరింత ప్రస్ఫుటంగా బయటపెట్టింది. కాళిదాసు రజోగుణాన్ని అవగాహనతో చూశాడు: కానీ ప్రేమను గౌరవించాడు. ‘సౌందర్యమనే బాహ్య వస్త్రాలన్నింటినీ తొలగించి, సద్గుణమనే స్వచ్ఛమైన తెల్లని కాంతివలయంతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రేమ’ కోసమే ఆయన తన కళలోని అత్యుత్తమ వనరులను కేటాయించాడు. కుమార-సంభవంలో రజోగుణానికి, తపస్సుకు మధ్య శాశ్వతమైన వైరుధ్యం చిత్రీకరించబడింది, కానీ ఆ సంఘర్షణ నుండి నేర్చుకోవలసిన పాఠం ఆత్మరతి కాదు, శరీరాన్ని కఠినంగా దండించడం కూడా కాదు. టాగోర్ మాటల్లో చెప్పాలంటే, “ప్రేమ యొక్క అంతిమ లక్ష్యం సద్గుణమేనని ఆయన ప్రకటిస్తాడు.”

కాళిదాసులో అద్భుతమైన హాస్యస్ఫూర్తి ఉందని ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు; ఇది ఆయనకున్న సమతుల్యత మరియు ఔచిత్య భావనల ఫలితం. ఆయన నాటకాలలోని విదూషకులు కేవలం సాధారణ పరిహాసాలు మాత్రమే కాకుండా అంతకంటే లోతైన విషయాలు మాట్లాడతారు. ఆ కవి హాస్యం దేవతలను కూడా వదలదు. ‘విక్రమోర్వశీయం’లోని విదూషకుడు ఇలా అంటాడు: “స్వర్గం ఎవరికి కావాలి? అక్కడ తినడానికి గానీ, తాగడానికి గానీ ఏమీ ఉండదు. అది కేవలం చేపల మాదిరిగా కళ్లు మూయకుండా ఉండే ప్రదేశం!” దేవతలు కనురెప్పలు వాల్చరనే ప్రాచీన నమ్మకాన్ని ఉద్దేశించి ఈ మాట అంటారు. ఇక ‘కుమారసంభవం’లో సాక్షాత్తు శివుడినే లక్ష్యంగా చేసుకుని చేసిన ఒక అద్భుతమైన నిందాత్మక ఘట్టం ఉంది; అందులో శివుడి జటాజూటం, విచిత్రమైన వేషధారణ మరియు ప్రవర్తనలను ధైర్యంగా ఎగతాళి చేస్తారు. ఈ విమర్శను చేసినవారూ, దానికి గురైనవారూ ఒకరే కావడం వల్ల ఆ ఘట్టం మరింత ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది. ‘శకుంతల’ నాటకంలోని జాలరి సన్నివేశం గొప్ప హాస్యరసానికి (farce) అద్భుతమైన అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. కాళిదాసు కేవలం హాస్యరచయిత మాత్రమే కాదు; షేక్‌స్పియర్, డికెన్స్ వంటి గొప్ప హాస్యరచయితల మాదిరిగానే ఆయనలో విశాలమైన మానవతా దృక్పథం, ఉదారమైన సహనశీలత ఉన్నాయి.

ఇది ఆ కవి వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన ఒక స్థూల చిత్రణ. అయితే, దీనికి మరిన్ని వివరాలను జోడించి, ఆయన వ్యక్తిగత లక్షణాలను ఏమైనా ప్రత్యేకంగా గుర్తించడం సాధ్యమేనా? ‘షేక్‌స్పియర్ అనే వ్యక్తి’ (Shakespeare the Man) గురించి రాస్తూ, బ్రాడ్లీ ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని (తగిన ఆధారాలతో సహా) సూచించారు: ‘బార్డ్ ఆఫ్ ఏవాన్’ (షేక్‌స్పియర్)కు కుక్కలంటే ఇష్టం ఉండేది కాదట. కాళిదాసు విషయంలో కూడా, ఆయనను మనకు మరింత దగ్గర చేసే అంతటి చిన్న విషయం లేదా లక్షణం ఏదైనా ఉందా? కాస్త సంకోచంతోనే అయినా, ఒక విషయాన్ని నేను చెప్పదలుచుకున్నాను: క్రీడ పేరుతో జింకలను చంపడాన్ని కాళిదాసు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించేవారు. వేటలో ఏదైనా ప్రమాదం లేదా సవాలు ఉన్నప్పుడు మాత్రం ఆయన దాన్ని మెచ్చుకునేవారు. సేనాని భద్రసేనుడు దుష్యంతుడితో ఇలా అంటాడు:

వేటగాడి శరీరం దృఢంగా, బలంగా, చురుకుగా మారుతుంది;

కోపం, భయం మనస్సుపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో

అతను క్రూర మృగాల నుండి నేర్చుకుంటాడు; కదిలే లక్ష్యాలపై

తన నైపుణ్యాన్ని పరీక్షించుకోవడం అతనికి ఇష్టం. అదే జీవితంలో గొప్ప ఆనందం.

అయితే, ఆశ్రమంలోని జింకలను చంపవద్దని దుష్యంతుడిని కోరే ఒక తాపసి (ఋషి) మాటల్లో కాళిదాసు ఉంచిన ఆ అద్భుతమైన ఉపమానాన్ని గమనించండి:

సున్నితమైన జింక ప్రాణానికి,

పదునైన ఉక్కు ఆయుధానికి సంబంధం ఏమిటి? పూల మీద మంటలు విసిరినట్లు ఉంటుంది అది!

రఘువంశంలోని తొమ్మిదవ స్కంధంలో దశరథుని వేట వర్ణన మధ్యలో, కవి అత్యంత హృద్యమైన ఒక సంఘటనను పొందుపరిచాడు. దశరథుడు బాణంతో ఒక లేడిని సంధించడానికి సిద్ధమవుతున్నాడు: విల్లు ఎక్కుపెట్టి, బాణం సంధించడానికి సిద్ధంగా ఉంది. సరిగ్గా అప్పుడే, ఆ లేడి ఆడ జింక ప్రమాదాన్ని పసిగట్టి, తన శరీరాన్ని అడ్డుగా పెట్టి తన భర్తను కాపాడుతుంది. ఈ దృశ్యానికి రాజు హృదయం చలించిపోయి, వెంటనే బాణాన్ని అమ్ములపొదిలో తిరిగి పెట్టేస్తాడు. ఇలాంటి భావనే శకుంతల గ్రంథంలో కూడా వ్యక్తమైంది. దుష్యంతుడు ఇలా మధనపడతాడు:

విల్లు ఎక్కుపెట్టి ఉంది, బాణం దగ్గరలోనే ఉంది:

అయినా నేను వంచలేను

తమ స్నేహితురాలితో మృదువైన చూపులు పంచుకుంటున్న లేడి పిల్లల ముందు ఆ ధనుస్సును.

ఆ స్నేహితురాలు మరెవరో కాదు, శకుంతల. వినోదం పేరుతో అమాయక జంతువులను అర్థరహితంగా వధించడాన్ని కాళిదాసు తీవ్రంగా ద్వేషించడానికి కారణం ఏదో రోగగ్రస్తమైన సెంటిమెంటాలిటీ ప్రేమ కాదు. తన ప్రియురాలైన శకుంతల వియోగంతో దుష్యంతుడు ఆత్మజాలిలో మునిగి ఉన్నప్పుడు, రాజులో పౌరుషం పుట్టించడానికి మాతలి విదూషకుడిని అపహరించినట్లు నటిస్తుంది. భావోద్వేగాల ప్రభావం బలహీనపరుస్తుందని కాళిదాసు గ్రహించినప్పటికీ, వేట క్రీడ తరచుగా దిగజారిపోయే నిష్ఫలమైన నరమేధాన్ని చూసి ఆయన తీవ్రంగా అసహ్యించుకున్నాడు. దుష్యంతునికి చెప్పినట్లుగా, “ఆయుధం యొక్క కర్తవ్యం బాధలో ఉన్నవారిని ఆదుకోవడం, అమాయకులను గాయపరచడం కాదు.” అయినప్పటికీ, కవికి ఉజ్జయినిపై ఉన్న సుప్రసిద్ధమైన ప్రేమ మరొక స్పష్టమైన వ్యక్తిగత లక్షణం. మేఘదూతలో, యక్షుడు మేఘాన్ని, అది దారికి దూరంగా ఉన్నప్పటికీ ఉజ్జయినిని సందర్శించమని ఇలా ఉద్బోధిస్తాడు:

ఓ ఉత్తర మార్గమా, పడమర వైపు ఎగురు!

అందమైన ఉజ్జయినిలోని రాజభవనపు వరండాలను నీవు తృణీకరించవద్దు

మరియు నీ కాంతులకు రెపరెపలాడే మాయా నేత్రాలు,

నీ శృంగార హృదయాన్ని ఆనందపరచకపోతే

నీ దృష్టి వరం నిరుపయోగం

మరియు మళ్ళీ:

ఓ అందమైన ఉజ్జయిని! అవంతికి ప్రసాదించబడిన రత్నమా,

గ్రామ పెద్దలు తమ ఆనంద గాథలు చెప్పుకునే చోట

మరియు పాత ప్రేమకథలు! ఓ ప్రకాశవంతమైన స్వర్గపు భాగమా,

ఒక దేవతా బృందానికి నిలయమా, వారి యోగ్యత

స్వర్గం నుండి పడిపోయినప్పటికీ, భూమిపై స్వర్గాన్ని దించడానికి సరిపోయింది!

కవి ఉజ్జయినిలో జన్మించాడా లేక కాశ్మీర్‌లో జన్మించాడా అనేది వివాదాస్పదమైన విషయం. కానీ అతను తన జీవితంలో కనీసం కొంత భాగాన్నైనా ఆ ప్రాచీన సామ్రాజ్య రాజధానిలో గడిపాడని, దానిని గాఢంగా ప్రేమించాడని మాత్రం నిశ్చయం.

కాళిదాసు యొక్క సౌందర్యం, సున్నితమైన అభిరుచి, మాధుర్యం  భావనిశిత స్పర్శ గురించి భారతదేశంలోని అతని వారసులు ప్రశంసించారు. అతని ఆత్మ ప్రశాంతత, అంతరాత్మ సామరస్యం అనే గ్రానైట్ పునాదిపైనే వారి వాదనలు నిలబడినట్లు అనిపిస్తుంది. సంతోషకరమైన, సమచిత్తమైన స్వభావం అతనికున్న అరుదైన వరంలా కనిపిస్తుంది; అయినప్పటికీ, అతని సానుభూతులు లోతులేనివిగా లేదా పైపైవిగా ఉండేవి కావు. ప్రొఫెసర్ రైడర్ ఇలా వ్రాశారు: కాళిదాసు ‘స్వార్థపరుడుగానూ, సన్యాసిగానూ కాకుండా, ప్రతి సౌందర్య రూపాన్ని గ్రహించే మనస్సు మరియు ఇంద్రియాలతో, సార్వభౌమమైన  దైవసమానమైన నడకతో స్త్రీపురుషుల మధ్య సంచరించి ఉండాలి.’ ఈ లక్షణాలకు మనం ధర్మంలోని మౌలిక సూత్రాల పట్ల నిజమైన ప్రశంస, తాత్విక మరియు సహనశీలత, విశ్వ సానుభూతిమానవ హృదయ స్పందనల పట్ల అంతర్దృష్టి, కేవలం పాండిత్యాన్ని మించిన జ్ఞాన సంస్కృతి, మాతృభూమిపై ప్రేమ, దాని ప్రకృతి సౌందర్యం వృక్ష, జంతు సంపద పట్ల ఇష్టం, సమతుల్య దృష్టి మరియు చురుకైన హాస్య చతురత, ఉజ్జయిని పట్ల అభిమానం  వినోదం పేరుతో జింకలను నేరపూరితంగా వధించడాన్ని తీవ్రంగా ద్వేషించడం వంటివి జోడిస్తే – బహుశా మనం కవి వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన ఒక స్పష్టమైన చిత్రాన్ని పొందామని చెప్పుకోవచ్చు, ఇది మరీ అస్పష్టంగా లేదు  ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ఆయన రచనల ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంది.

ఈ వ్యాసంలో ఉదహరించిన అనువాదాలు చాలా వరకు ప్రొఫెసర్ రైడర్ నుండి, కొన్ని కేదార్‌నాథ్ దాస్ గుప్తా నుండి మరియు ఒకటి అరబిందో ఘోష్ నుండి తీసుకోబడ్డాయి.

మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -20-6-26-ఉయ్యూరు 

—