కుతుబ్ షాహీల పాలనలో తెలుగు సాహిత్యం(త్రివేణి)

రచన: భావరాజు వి. కృష్ణారావు-ఆంగ్లరచనకు నా అనువాదం

(కార్యదర్శి, ఆంధ్ర చారిత్రక పరిశోధక మండలి)

వరంగల్ కాకతీయుల పతనం జరిగిన మూడు శతాబ్దాల తర్వాత, గోల్కొండకు చెందిన కుతుబ్ షాహీల పాలనలో ఆంధ్రదేశం అంతా తిరిగి ఒకే రాజ్యంగా ఏకమైంది. కుతుబ్ షాహీ వంశం సుమారు 175 సంవత్సరాల పాటు (క్రీ.శ. 1512 నుండి 1688 వరకు) పాలన సాగించింది; చివరకు మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు చేతిలో ఈ వంశం అంతరించింది. ఈ వంశంలో అత్యంత గొప్ప పాలకుడు సుల్తాన్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా. ఆయనను ఇబ్రహీం పాద్షా, ఇబ్రహీం కుతుబ్-ఉల్-ముల్క్ మరియు మాలిక్ ఇబ్రహీం అని కూడా పిలిచేవారు. తెలుగు సాహిత్య ప్రపంచంలో ఆయన ‘మాలిక్ ఇబ్రహీం’ అనే పేరుతో సుపరిచితులు, అలాగే కవిత్వంలో ఆయన పేరు ‘మల్కిభరాము’గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆయన 1550 మధ్యకాలం నుండి 1580 జూన్ వరకు ముప్పై ఏళ్లపాటు పాలన సాగించి, 51 లేదా 52 ఏళ్ల వయసులో, అంటే తన యవ్వనపు ఉచ్ఛదశలో కన్నుమూశారు. ఆయన తర్వాత ఆయన కుమారుడు మహమ్మద్ కుతుబ్ షా అధికారంలోకి వచ్చారు; ఆ కాలపు కవులు ఆయనను ‘మహమ్మదు సాహి’ అని పిలిచేవారు. ముప్పై ఒక్క ఏళ్లపాటు సాగిన ఈ రాజు పాలనలో, బళ్ళారి మరియు చిత్తూరు వంటి కొన్ని సరిహద్దు జిల్లాలు మినహా ఆంధ్రదేశం అంతా కుతుబ్ షాహీల పాలనలోకి వచ్చింది. ఈ ఇద్దరు రాజుల పాలనలో తెలుగు భాషకు మరియు సాహిత్యానికి లభించిన ఆదరణే ఈ వ్యాసంలోని ప్రధానాంశం.

తెలుగు భాషా సాహిత్య చరిత్రలో మాలిక్ ఇబ్రహీం పాలన అనేది ఒక విస్మరించబడిన అధ్యాయం. గొప్ప చక్రవర్తి మరియు కవి అయిన శ్రీకృష్ణదేవరాయల మరణం జరిగిన సుమారు రెండు దశాబ్దాల తర్వాత మాలిక్ ఇబ్రహీం సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. ఆయన పాలనలో గోల్కొండ రాజ్యం, విజయనగర సామ్రాజ్య ఆస్థానాన్ని ఆదర్శంగా తీసుకోవడమే కాకుండా, సాహిత్య కీర్తిని ఆర్జించడంలో దానితో పోటీ పడినట్లుగా కూడా కనిపించింది.

1543 సెప్టెంబర్‌లో జంషీద్ తన తండ్రి కులీ కుతుబ్ షాను హత్య చేసి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అతను ఒక క్రూరమైన, పగబట్టే యువరాజు. తన సోదరులు తనపై తిరుగుబాటు చేసి సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకుంటారేమోనని అతను భయపడ్డాడు. అందువల్ల, కాబోయే వారసుడైన తన అన్న కుతుబ్-ఉద్-దీన్‌కు కళ్ళు పొడిపించమని ఆజ్ఞాపించాడు; మరియు తన తండ్రిచే దేవరకొండలో ఉంచబడిన తన తమ్ముడు ఇబ్రహీంను పిలిపించాడు. అప్పుడు ఇబ్రహీంకు పదమూడేళ్ళ వయసు; అతను ప్రమాదాన్ని పసిగట్టి రక్షణ కోసం అహ్మద్‌నగర్ నిజాం బంద్ షా ఆస్థానానికి పారిపోయాడు. ఆ రాజు ద్రోహపూరితంగా ప్రవర్తించాడు, కానీ ఎలాంటి హాని జరగకముందే, యువరాజు ఇబ్రహీం విజయనగరానికి తప్పించుకున్నాడు. అక్కడ రామరాయుడు అతన్ని ఆప్యాయంగా స్వీకరించి, ఎంతో ప్రేమ, గౌరవంతో చూసుకున్నాడు. రామరాయుడు ఆ యువరాజుకు ఒక ఎస్టేట్‌ను బహుకరించి, తన సొంత కొడుకులా చూసుకున్నాడు. ఇబ్రహీం 1543 నుండి 1550 వరకు, ఎనిమిది సంవత్సరాల పాటు విజయనగరంలో ఉన్నారు. జంషీద్ మరణానంతరం, ఆస్థానంలోని ప్రభువులు మరియు సైన్యం ఇబ్రహీంను సింహాసనాన్ని అధిష్టించమని ఆహ్వానించారు. సుమారు 1550 మధ్యలో, తన ఇరవై ఏళ్ళ వయసులో, ఇబ్రహీం గోల్కొండలో తనకు తానుగా పట్టాభిషేకం చేసుకున్నారు.

తన ప్రవాస కాలంలో ఇబ్రహీం మంచి శిక్షణ పొందారు మరియు తెలుగు, సంస్కృత కవిత్వంపై అభిరుచిని పెంచుకున్నారు; బహుశా ఆయన రాజసభలోని పండితుల వద్ద ఆ రెండు భాషలను అభ్యసించి ఉండవచ్చు. గోల్కొండకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, ఆయన తెలుగు కవిత్వంపై తన ప్రేమను, అభిరుచిని నిలుపుకున్నారు మరియు తన సమకాలీనులైన ఎందరో ప్రసిద్ధుల వలె దానిని ప్రోత్సహించారు. ఆయన విజయనగర రాజసభ యొక్క అనేక ఆచార వ్యవహారాలను, సంప్రదాయాలను కూడా స్వీకరించారు, తద్వారా తన హిందూ ప్రజల అభిమానాన్ని చూరగొన్నారు.

తన బాల్యంలోని స్ఫూర్తిదాయకమైన సాహిత్య ప్రభావాల కారణంగా, మాలిక్ ఇబ్రహీం తన కాలంలోని గొప్ప హిందూ చక్రవర్తి వలె తన పేరు కూడా పాటలు, పద్యాలలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోవాలని ఆకాంక్షించారు. ఈ కాలంలో అల్లసాని పెద్దన, ముక్కు (నంది) తిమ్మన, అయ్యలరాజు రామభద్రుడు, తెనాలి రామకృష్ణుడు, తాళ్ళపాక చిన్నన్న, తాళ్ళపాక తిరువెంగళనాథుడు (పెద్దన్న), ధూర్జటి, భట్టుమూర్తి (రామరాజభూషణుడు) వంటి ప్రసిద్ధ సాహిత్య దిగ్గజాలు విరాజిల్లారని గుర్తుంచుకోవాలి. శ్రీకృష్ణదేవరాయల కాలం నాటి సంప్రదాయాలు రామరాయల ఆదరణలోనూ కొనసాగాయి. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, రామరాయల మాదిరిగానే ఇబ్రహీం కూడా చారిత్రాత్మకమైన, విశిష్టమైన కాలంలో జీవించారు. ఆయన స్వయంగా గొప్ప వీరుడు మరియు యుద్ధరంగంలో అనేక విజయాలను సాధించారు. ఆయన స్వయంగా సైన్యానికి నాయకత్వం వహించినప్పుడు ఒక్కసారి కూడా ఓటమిని చవిచూడలేదని చెబుతారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయల వలెనే, ఇబ్రహీం కూడా ఆయుధాల ద్వారా లభించే కీర్తితో పాటు, మేధోపరమైన చర్చలను మరియు తెలుగు కవిత్వం, సంగీతాల మధురమైన లయలను అమితంగా ఇష్టపడేవారు. మూలతః తుర్కోమన్ అయినప్పటికీ, మాలిక్ ఇబ్రహీం తన పాలనలోకి వచ్చిన ఆంధ్ర దేశాన్ని ఎంతో ప్రేమించేవారు.

ఆయన ఆస్థానంలో ఎంతోమంది సంచార గాయకులు ప్రోత్సాహాన్ని పొందేవారు. పండితులు మరియు కవుల మధ్య జరిగే చర్చలతో ఆయన ఆస్థానం, సైనిక శిబిరం తరచుగా ప్రతిధ్వనించేవి. ఆ కాలంలోని విద్వాంసులైన రాజకుమారులకు సాహిత్యపరమైన చమత్కార సంభాషణలు ఒక ఇష్టమైన కాలక్షేపం. రాజు లేదా కొత్తగా వచ్చినవారు అక్కడ సమావేశమైన కవులకు ఒక ‘సమస్య’ను (పూరించాల్సిన పద్య పాదాన్ని) ఇచ్చి, తక్షణమే అత్యంత అందమైన పద్యంగా దానిని అల్లమని సవాలు చేసేవారు; అత్యుత్తమ పద్యం రచించిన కవిని రాజు ఉదారంగా సత్కరించేవారు.

ఇది తెలుగు సాహిత్యంలో ‘ప్రబంధం’ అనే కొత్త రకం కావ్య ప్రక్రియ విలసిల్లిన యుగం. ఆ కాలపు తెలుగు కవులు సంస్కృత, ప్రాకృత గ్రంథాల అనువాదాలు మరియు అనుకరణల పరిమితుల నుండి బయటపడి, ‘ప్రబంధ’ యుగానికి నాంది పలికారు. శ్రీకృష్ణదేవరాయలు మరియు అల్లసాని పెద్దన ఈ స్వేచ్ఛా ఉద్యమానికి మార్గదర్శకులుగా నిలిచారు. ‘ప్రబంధం’ అనేది అత్యున్నత స్థాయి సాహిత్య ప్రక్రియ, ఇది పురాణం లేదా ఇతిహాసం వంటి వాటికి భిన్నమైనది. ఇది ప్రధానంగా వర్ణనాత్మకమైనది; కవి యొక్క వ్యక్తిగత భావ వ్యక్తీకరణతో పాటు, ఇందులో అద్భుతమైన కల్పనా శక్తి, వైవిధ్యం, అలంకార ప్రయోగం మరియు రమణీయమైన పద కూర్పు వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. ‘ప్రబంధ’ ప్రక్రియకు ఉండే నిర్దిష్ట నియమాలకు లోబడి ఉంటూనే, శక్తివంతమైన కల్పనా శక్తిని మరియు ఉన్నతమైన అభిరుచిని ప్రదర్శించడానికి ఇందులో కవికి తగినంత స్వేచ్ఛ లభిస్తుంది. సాధారణంగా ఏదైనా పురాణ గాథను ఎంచుకుని, పాత్రల వికాసం, విస్తృతమైన వర్ణనలు మరియు రసభావాల చిత్రణతో దానిని ఒక కావ్యంగా (ప్రబంధంగా) తీర్చిదిద్దుతారు. ఈ ప్రబంధ యుగంలో మాలిక్ ఇబ్రహీం కాలం ఎంతో విశిష్టమైనది.

ఒక కవి ఆ ప్రభువును ఇలా వర్ణించారు:

“సంగీతం, నాదభేదం మరియు తాళం వంటి అంశాలలో తమ ప్రతిభను ప్రదర్శించే కళాకారుల అద్భుతమైన గాన మాధుర్యాన్ని విని పరవశించిపోయినప్పుడు ఆయన వారికి వందల సంఖ్యలో బహుమతులు ఇస్తారు; కవులను, పండితులను తన ఆస్థానానికి లేదా శిబిరానికి ఆహ్వానించినప్పుడు వేల సంఖ్యలో కానుకలు సమర్పిస్తారు; శాస్త్రాలు, కావ్యశాస్త్రం వంటి విద్యలలో ఆరితేరిన పండితులకు సభలో సముచిత స్థానం కల్పించి సంతోషించినప్పుడు లక్షల కొద్దీ బంగారాన్ని కురిపిస్తారు; ఇక వారిని మెచ్చుకుంటూ ‘షాబాష్’ అని ఉద్ఘాటించినప్పుడు కోట్ల కొద్దీ సంపదను బహుమానంగా ఇస్తారు; అటువంటి గొప్పవాడు చక్రవర్తి ఇబ్రహీం!”

మాలిక్ ఇబ్రహీం మరణంతో యావత్ ఆంధ్రదేశం శోకసంద్రంలో మునిగిపోవడంలో ఆశ్చర్యం లేదు.

మరొక కవి సుల్తాన్ యొక్క సైనిక విజయాలను వర్ణించాడు. మలిక్ ఇబ్రహీం (మల్కిభారము) ఉదయగిరిపై దండెత్తి, వెంకటరాజును ఎదుర్కొని, ఆ కోటను బలప్రయోగంతో స్వాధీనం చేసుకున్నాడని ఆ రచన పేర్కొంటుంది. అలాగే, అతను బల్లంకొండ, వినుకొండ మరియు తంగెడ వంటి దుర్భేద్యమైన కోటలను వేగంగా వశం చేసుకున్నాడని, కొండవీడు వంటి మహా దుర్గాన్ని నిచ్చెనల సహాయంతో గోడలు ఎక్కి స్వాధీనం చేసుకున్నాడని కూడా అది చెబుతుంది. ఆ కాలంలో కొండవీడు మరియు ఉదయగిరి ప్రాంతాలు విజయనగర సామ్రాజ్యం కింద ప్రాంతీయ గవర్నర్ల పాలనలో ఉండేవి; ఈ రెండు కోటలను జయించడం అంటే పెన్నా నదీ ముఖద్వారం నుండి కృష్ణా నదీ ముఖద్వారం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఆంధ్ర తూర్పు తీర ప్రాంతాన్ని పూర్తిగా జయించి తమ రాజ్యంలో కలుపుకోవడమే.

ఒకసారి సుల్తాన్ తన ఆస్థానానికి పలువురు సామంతులను, వారి వెంట వచ్చిన కవులను ఆహ్వానించి, వారి కవితా ప్రతిభను ప్రదర్శించేలా చేసి ఆనందించాడని చెబుతారు. ఆ సామంతులలో పెమ్మసాని చిన తిమ్మ నాయుడు, అనంతపురం హండేప్ప, మట్ల అనంతరాజు, బంగ రెచమ నాయుడు మరియు పేర మల్ల రెడ్డి ఉన్నారు. మలిక్ ఇబ్రహీం ఆ కవులను తమ తమ పోషకులను (సామంతులను) కీర్తిస్తూ తక్షణమే పద్యాలు అల్లమని కోరాడు. దాంతో ప్రతి కవి అంతకు ముందు పాడిన కవి కంటే గొప్పగా పాడటానికి ప్రయత్నించాడు. చివరగా మల్ల రెడ్డి ఆస్థాన కవి పాడిన పద్యం మిగిలిన సామంతులకు ఆగ్రహం తెప్పించింది. ఆ ఆగ్రహంతో వారు, తాము ఒక గొప్ప చక్రవర్తి గౌరవ అతిథులమన్న విషయాన్ని కూడా మర్చిపోయి, ద్వంద్వ యుద్ధానికి తలపడేందుకు తమ కత్తులను దూశారు. అయితే, ఉదార స్వభావుడైన మలిక్ ఇబ్రహీం ఆ సంఘటనను హాస్యంతో స్వీకరించాడు; ఆ కీర్తనలు అంత ముఖ్యమైనవి కావని, సంస్కారవంతులు మరియు వీరులైన రాజులు కవులు స్వేచ్ఛగా పలికే మాటలకు అలిగి ఆగ్రహం చెందకూడదని అతను అన్నాడు.

మలిక్ ఇబ్రహీం ఆస్థాన కవులలో కేవలం ముగ్గురి పేర్లు మాత్రమే మనకు లభిస్తున్నాయి. వారు అద్దంకి గంగాధర కవి, కందుకూరి రుద్రకవి మరియు పొన్నెగంటి తెలగనార్య. వీరిలో గంగాధర కవి ఆస్థాన కవిగా (రాజకవిగా) ఉండేవాడు. అతను ఆరువేల నియోగి శాఖకు చెందిన బ్రాహ్మణుడు మరియు బహుశా గుంటూరు జిల్లాలోని ఒంగోలు సమీపంలో ఉన్న అద్దంకికి చెందినవాడు. ఆయన ఐదు ఆశ్వాసాలు కలిగిన అత్యంత రమణీయమైన కావ్యం ‘తపతీసంవరణము’ రచయిత. ‘తపతీసంవరణము’ అనేక అంశాలలో భట్టుమూర్తి రచించిన ‘వసుచరిత్రము’ను పోలి ఉండటం, దానితో సమానమైన స్థాయిని కలిగి ఉండటం వల్ల, ఇది ‘వసుచరిత్రము’కు కేవలం ఒక అనుకరణ మాత్రమేనని కొందరు పండితులు భావిస్తారు. కానీ వాస్తవం అందుకు భిన్నంగా ఉన్నట్లు అనిపిస్తుంది. ‘తపతీసంవరణము’ అంతకు ముందే రచించబడిందని, గంగాధరుడు తన కావ్యాన్ని రాసే సమయానికి ‘వసుచరిత్రము’లోని ఒక్క పద్యం కూడా విని లేదా చదివి ఉండకపోవచ్చని నాకు అనిపిస్తుంది. ‘వసుచరిత్రము’ రచన రామరాయల కాలంలోనే ప్రారంభమైనప్పటికీ, అది చక్రవర్తి తిరుమల రాయలకు (1565-1578 లేదా 1574) అంకితం చేయబడింది. కాబట్టి, గంగాధరుడికి భట్టుమూర్తి యొక్క ఆ ప్రసిద్ధ రచన గురించి తెలిసే అవకాశం ఉన్నట్లు కనిపించదు. ‘తపతీసంవరణము’ సుమారు 1560లో, అంటే చక్రవర్తి రామరాయల మరణానికి మరియు తళ్ళికోట యుద్ధానికి చాలా కాలం ముందే మాలిక్ ఇబ్రహీంకు అంకితం చేయబడింది.

కవి తన పోషకుని ఆస్థానాన్ని ఇలా వర్ణించాడు:

“అది వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు, వ్యాకరణం వంటి వాటిలో ప్రావీణ్యం కలిగిన పండితులతో; ఎనిమిది భాషలలో కవిత్వం చెప్పగలిగే కవులతో; నరపతి, గజపతి మరియు ఇతర రాజుల ఆస్థానాల నుండి వచ్చిన రాయబారులతో; తమ శౌర్యానికి ప్రసిద్ధి చెందిన శక్తివంతమైన నాయకులు, మన్నె సర్దారులు, సేనాధిపతులు మరియు ఉన్నతాధికారులతో శోభిల్లేది.”

కృష్ణదేవరాయల ఆస్థానంలో అల్లసాని పెద్దన, రామరాయల ఆస్థానంలో భట్టుమూర్తి పొందిన స్థానాల మాదిరిగానే, గంగాధరుడు కూడా గోల్కొండ పండితులలో అత్యంత ప్రముఖమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఒక రోజు సుల్తాన్ బహిరంగ సభలో గంగాధరుడిని తన వద్దకు పిలిపించి, అద్భుతమైన సౌందర్యం కలిగిన ఒక కావ్యాన్ని రచించమని కోరాడు. మాలిక్ ఇబ్రహీం ఒక సద్గుణ సంపన్నుడైన, సంస్కారవంతుడైన యువరాజు; ఆయన ఇతర కవుల నుండి అనేక కావ్యాలను స్వీకరించినప్పటికీ, ఏదీ ఆయనకు నిజంగా సంతృప్తిని లేదా ఆనందాన్ని కలిగించలేదు. అతను స్వచ్ఛమైన భాషా శైలి, అందమైన భావచిత్రణ మరియు సిగ్గుపడే యువతి సొగసును తలపించే వ్యంగ్యోక్తుల అలంకారాలతో కూడిన ఒక కావ్యాన్ని కోరుకుంటున్నట్లు పేర్కొన్నాడు. సుల్తాన్ ఒక పోలికను చెబుతూ, శ్రీకృష్ణుడు అనేకమంది గోపికల సాంగత్యాన్ని ఆస్వాదించినప్పటికీ రాధ పట్ల ప్రత్యేక అనురాగాన్ని కలిగి ఉన్నట్లుగానే, తాను కూడా ఇతర కవులందరి రచనల కంటే గంగాధర కవి రాసిన కావ్యాన్నే అత్యంత ఆనందదాయకమైనదిగా భావిస్తానని అన్నాడు. అందుకే, ఆ కవి చేత ఒక అద్భుతమైన కావ్యాన్ని రచింపజేయాలనే కోరికను అతను చాలా కాలంగా కలిగి ఉన్నాడు. మహాభారతంలోని తపతీ-సంవరణుల ప్రేమకథ ఆధారంగా, శృంగార రసం ప్రధానంగా ఉండే కావ్యాన్ని రచించాలని కూడా అతను ఆకాంక్షించాడు. ఇదంతా గంగాధర కవి ఆస్థానంలో అత్యంత గౌరవనీయుడైన మరియు విశిష్టమైన కవి అని, మాలిక్ ఇబ్రహీం అతన్ని మిగిలిన వారి కంటే ఎక్కువగా గౌరవించేవారని తెలియజేస్తుంది. సుల్తాన్ ఆ కవి పట్ల ఉంచిన ఉన్నతమైన గౌరవానికి ‘తపతీసంవరణము’ కావ్యం పూర్తిగా సార్థకతను చేకూరుస్తుంది.

గంగాధర కవి తపతీ-సంవరణుల కథను నల-దమయంతుల వృత్తాంతం తరహాలో తీర్చిదిద్దాడు. అతను మహాభారతంలోని కథలో స్వల్ప మార్పులు చేసి, తద్వారా ఆ కావ్యానికి మరింత సొగసును జోడించాడు. కవి కథను అలంకరించిన తీరు ఈ ‘ప్రబంధాన్ని’ తెలుగు భాషలోని అత్యుత్తమ కావ్యాలలో ఒకటిగా నిలిపింది. నీచమైన శృంగారానికి తావివ్వకుండా, గంగాధర కవి అత్యంత స్వచ్ఛమైన మరియు సున్నితమైన శైలిలో ఈ ఇతివృత్తాన్ని ఉన్నత స్థాయిలో ఆవిష్కరించాడు.

తెలుగునార్య రచించిన పద్యకావ్యంలో సుల్తాన్ మాలిక్ ఇబ్రహీం ఆస్థానం, ఆ కాలం నాటి పరిస్థితులు మరియు అమీన్ ఖాన్ కుటుంబ చరిత్రకు సంబంధించిన స్పష్టమైన వివరాలు లభిస్తాయి. అమీన్ ఖాన్ తన ప్రజల కోసం విస్తారమైన ఉద్యానవనాలను (విహార మరియు ఫల వనాలు) ఏర్పాటు చేయడమే కాకుండా, అందరికీ ఉపయోగపడేలా అన్నసత్రాలను మరియు ధర్మశాలలను నిర్మించాడు. అమీన్ ఖాన్ పెద్ద కుమారుడైన గటత్ ఖాన్, ఢిల్లీ చక్రవర్తి అక్బర్, జజానగర్ (ఒడిశా) రాజు విశ్వనాథ దేవుడు, బీజాపూర్ సుల్తాన్ ఆదిల్ షా మరియు అహ్మద్‌నగర్ పాలకుడు మిదాన్ ముల్క్ మారిద్ వంటి వారి ఆస్థానాలకు రాయబారిగా పంపబడ్డాడని చెబుతారు. అతను అరబ్బీ, పర్షియన్, గుజరాతీ, అరెం, తెలుగు మరియు కనౌజీ భాషలను అనర్గళంగా మాట్లాడగలగడమే కాకుండా రాయగలగడం కూడా విశేషం. అతని సోదరుడు ఫజల్ ఖాన్ కూడా పెనుగొండలోని శ్రీరంగ రాయల ఆస్థానానికి ముఖ్యమైన రాయబార కార్యాలపై పంపబడ్డాడు. ఈ విషయం ఆ కావ్యం రచించబడిన కాలాన్ని సుమారు 1570గా నిర్ధారించడానికి మనకు సహాయపడుతుంది. అమీన్ ఖాన్ మరో కుమారుడైన అబ్దుల్ అలీ, మాలిక్ ఇబ్రహీం ఆస్థానంలో ప్రధాన లేఖరిగా (chief scribe) పనిచేశాడు. అతను అరబ్బీ, పర్షియన్, రూమీ, కన్నడ, కనౌజీ, తెలుగు మరియు ఇతర భాషలలో మంచి ప్రావీణ్యం కలిగి ఉండేవాడు.

గోల్కొండలో ఇబ్రహీం షా మరణం తర్వాత తెలుగు సాహిత్యం పట్ల ఉన్న ఆదరణ, పోషణ ఎక్కువ కాలం నిలవలేదు. తగిన ప్రోత్సాహం లేకపోవడంతో, ఆ మహమ్మదీయ ఆస్థానంలోని తెలుగు కవులు చంద్రగిరి, పెనుగొండ, తంజావూరు, మధుర మరియు దేశంలోని ఇతర చిన్న చిన్న సంస్థానాల రాజధానులకు వలస వెళ్ళారు. ఇబ్రహీం తర్వాత మహమ్మద్ కుతుబ్ షా (1580-1611) అధికారంలోకి వచ్చాడు; ఇతను ఢిల్లీ చక్రవర్తి అక్బర్ సమకాలీనుడు. తన గొప్ప తండ్రిలాగా ఇతను గొప్ప విద్వాంసుడు కాకపోయినప్పటికీ, సాంస్కృతిక కేంద్రంగా గోల్కొండకున్న కీర్తి కొంతకాలం పాటు కొనసాగింది. మహమ్మద్ షా 1588లో రాజధానిని భాగ్యనగరానికి (తరువాత దీనిని హైదరాబాద్ అని పిలిచారు) మార్చాడు; ఆ కాలం నుండే కుతుబ్ షాహీ ఆస్థానంలో తెలుగు భాష మరియు సాహిత్యం పట్ల ఉన్న పోషణ క్షీణించడం ప్రారంభమైంది.

మహమ్మద్ షా పాలనలో, గోల్కొండలో సారంగు తమ్మయ్య అనే ప్రముఖ వైష్ణవ కవి నివసించేవాడు. అతను గోల్కొండలో కరణంగా పనిచేశాడు. మూలతః స్మార్త సంప్రదాయానికి చెందిన సారంగు తమ్మయ్య, దక్షిణ భారతదేశంలోని రాజస్థానాలన్నింటిలోనూ సుప్రసిద్ధులైన వైష్ణవ గురువు కండల అప్పలాచార్యుల ప్రభావంతో వైష్ణవ మతాన్ని స్వీకరించినట్లు తెలుస్తోంది. ఈ గురువుగారే తెనాలి రామకృష్ణుని పోషకుడైన విరూరి వేదాద్రి మంత్రికి కూడా ఆధ్యాత్మిక గురువుగా ఉండేవారు. ఈ విషయం ద్వారా స్వతంత్ర ఆధారాలతో సారంగు తమ్మయ్య మరియు తెనాలి రామకృష్ణుల కాలాన్ని నిర్ధారించుకోవడం సాధ్యమవుతుంది.

సారంగు తమ్మయ్య ‘వైజయంతీవిలాసము’ అనే సుందరమైన తెలుగు కావ్యాన్ని రచించారు. వైష్ణవ సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రసిద్ధ ఆళ్వారులలో ఒకరైన విప్రనారాయణ అనే వైష్ణవ భక్తుని జీవితగాథను ఈ కావ్యం వివరిస్తుంది. ఐదు ఆశ్వాసాలు కలిగిన ఈ మనోహరమైన పద్య కావ్యం ఆ కాలపు తెలుగు సాహిత్యంలో సాటిలేనిదిగా నిలిచింది. ఈ గాథలోని ఆధ్యాత్మిక లేదా నైతిక విలువలతో పాటు, ఆనాటి సమాజం, వస్త్రధారణ, ఆచార వ్యవహారాలు, ఫ్యాషన్లు, మతపరమైన సంప్రదాయాలు మరియు నమ్మకాలను కవి ఎంతో స్పష్టంగా, రమణీయమైన శైలిలో చిత్రించారు. శ్రీరంగంలోని ఒక వేశ్య పట్ల అనురక్తి పెంచుకుని, కొంతకాలం ఆమెకు అంకితమైన ప్రేమికుడిగా మారిన ఆ భక్తునిపై కవి అక్కడక్కడా మృదువైన వ్యంగ్యాన్ని ప్రదర్శించారు. తరచుగా ఉదహరించబడే ఈ కావ్యంలోని ఒక ప్రసిద్ధ పద్యం ఇక్కడ ఉంది:

“వజ్రం వంటి కఠినత్వంతో కూడిన పంజరంలో బంధించబడినట్లుగా ఉన్న అతని అచలమైన, స్థిరమైన, దైవికమైన మానసిక స్థితి… ఆ అప్సరస వంటి వనిత సాంగత్యం వల్ల మొదట లోహపు కఠినత్వంగా, ఆపై రాయిగా, ఆ తర్వాత గట్టిపడిన కర్రగా, సజీవ వృక్షపు కాండంగా, ఆపై వరుసగా దాని ఫలంగా, పుష్పంగా, తేనెగా మారి… చివరకు నీటి కంటే పలుచగా కరిగిపోయింది!”

కృష్ణదేవ రాయలు మరియు రామ రాయల (1510-1570) పాలనలో విరాజిల్లిన సాహిత్య వైభవానికి సమానమైన ముస్లిం పాలన కాలపు సాహిత్య వైభవం మాలిక్ ఇబ్రహీం షా పాలనలో కనిపిస్తుంది. ఆ కాలం తెలుగు సాహిత్యానికి స్వర్ణయుగం. ఇబ్రహీం వారసులు ఆంధ్రదేశం మొత్తాన్ని దాదాపుగా ఆక్రమించి, ఆయన కంటే చాలా విస్తృతమైన ప్రాంతాన్ని పాలించినప్పటికీ, ఆయన కాలంలో సాధించిన సాహిత్య శ్రేష్ఠతను వారు ఎన్నడూ అందుకోలేకపోయారు.

కుతుబ్ షాహీల చరిత్రకారుడైన షా ఖూర్షా, మాలిక్ ఇబ్రహీం పాలనను ఈ క్రింది మాటలలో వర్ణించారు:

“ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా యొక్క న్యాయబద్ధమైన పాలనలో, తెలంగాణ (అంటే ఆంధ్రదేశం) ఈజిప్టు మాదిరిగానే ప్రపంచం మొత్తానికి ఒక ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రంగా మారింది. తుర్కిస్తాన్, అరేబియా మరియు పర్షియా దేశాల నుండి వర్తకులు ఇక్కడికి వచ్చేవారు; వారికి లభించిన ప్రోత్సాహం కారణంగా, వారు తరచుగా ఇక్కడికి తిరిగి రావడానికి ఆసక్తి చూపేవారు. రాజుగారి ఆతిథ్య విందులలో విదేశాల నుండి వచ్చిన అత్యుత్తమ విలాసవంతమైన వస్తువులు నిత్యం సమృద్ధిగా ఉండేవి; ఆ మహోన్నత రాజవంశం యొక్క సద్గుణాలు మరింత వృద్ధి చెందాలని, కాలం అంతమయ్యే వరకు అవి అలాగే కొనసాగాలని ఆ దేవుడిని ప్రార్థిస్తున్నాను!”

1 విజయనగర సామ్రాజ్యానికి సామంతుడిగా ఉన్న చిన తిమ్మ నాయుడిని కీర్తిస్తూ తెలుగు భాషలో అనేక పద్యాలు లభ్యమవుతున్నాయి. ఆయన గొప్ప పేరున్న యోధుడు మరియు తెలుగు సాహిత్య పోషకుడు. మట్ల అనంతరాజు కూడా విజయనగర చక్రవర్తికి సామంతుడు మరియు రాజకుటుంబానికి బంధువు. ఆయన ఒక క్షత్రియ యువరాజు; ప్రస్తుత కడప జిల్లాలోని సిద్ధవటం ఆయన రాజధాని. మట్ల అనంత స్వయంగా ఒక విశిష్టమైన కవి మరియు ‘కాకుస్థవిజయం’ అనే అద్భుతమైన కావ్యాన్ని రచించారు; ఇది ‘ప్రభావతీ ప్రద్యుమ్నం’ వంటి గొప్ప కావ్యాలతో సరితూగగలదు.

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –27-9-26-ఉయ్యూరు —