మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి ‘’ఉత్తరరామ చరిత ‘’పరిచయం
19వ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థంలో ఆంధ్ర సాహిత్య వసుంధరను తన బహుముఖ ప్రజ్ఞతో అలరించిన మహాకవి, అష్టావధాని, వాగ్గేయకారుడు మరియు న్యాయవాది దాసు శ్రీరాములు (1846–1908) గారు. సంస్కృత మూల కావ్యాలను, నాటకాలను ఆంధ్రీకరించడంలో ఆయనది వేరొక శైలి. సంస్కృతంలో భవభూతి ప్రణీతమైన విశ్వవిఖ్యాత నాటకం “ఉత్తరరామచరితము”ను దాసు శ్రీరాములు గారు తెలుగు పద్య కావ్యంగా/తెలుగు నాటకానువాదంగా అత్యంత మనోహరంగా తెనిగించారు.
భవభూతి కరుణ రస ప్రధానంగా రచించిన ఈ ఇతివృత్తాన్ని ఆంధ్ర భాషలోకి అనువదించడంలో శ్రీరాములు గారు ప్రదర్శించిన కవితా శిల్పం, భాషా పటిమ, రసపోషణలపై సమగ్ర వ్యాసం:
1. ఉపక్రమణిక & కావ్య నేపథ్యం
సంస్కృత సాహిత్యంలో “ఉత్తరే రామే చరితే భవభూతిర్విశిష్యతే” (ఉత్తరరామచరిత రచనలో భవభూతి అత్యుత్తముడు) అనే ప్రసిద్ధి ఉంది. శ్రీరాముడి పట్టాభిషేకం తదనంతరం జరిగిన సీతా పరిత్యాగం, కుశలవుల జననం, అశ్వమేధయాగం, చివరకు శ్రీరామసీతల పునఃసమాగమం వరకూ సాగే కరుణరసార్థ్ర ఘట్టమిది.
దాసు శ్రీరాములు గారు ఈ మహోన్నత నాటకాన్ని అనువదిస్తూ, మూలంలోని తీవ్రమైన భావోద్వేగాలను, రస ప్రవాహాన్ని తెలుగుదనపు సొగసుతో సమర్థంగా ఆంధ్రీకరించారు.
2. కరుణ రస పోషణ – ఏకో రసః కరుణ ఏవ
భవభూతి “ఉత్తరరామచరితం”లో శృంగార, వీర రసాల కంటే కరుణ రసానికే అగ్రతాంబూలమిచ్చాడు. దాసు శ్రీరాములు గారు ఆ కరుణ రస తీవ్రతను తెలుగు పద్యాలలో అచ్చంగా ఒలికించారు.
సీతా వియోగంతో రఘురాముడు పడే అంతర్మథనాన్ని, శోకాన్ని కవి ధ్వనిపూర్వకంగా వర్ణించారు:
“ఏకో రసః కరుణ ఏవ నిమిత్తభేదాత్
భిన్నః పృథక్ పృథ గివాశ్రయతే వివర్తాన్…”
అనే మూల శ్లోక భావాన్ని శ్రీరాములు గారు తెలుగు పద్యంలో నిబద్ధం చేస్తూ, జగత్తులోని రసాలన్నీ కరుణ రసంలోనే అంతర్లీనమవుతాయని, నీటి అలలు, బుడగలు వేర్వేరుగా కనిపించినా అన్నీ జలమయమే అయినట్లు సమస్త భావాలు కరుణ రస వివర్తాలేనని అద్భుతంగా ఆంధ్రీకరించారు.
3. జనక-కౌసల్యల సమాగమం & భావోద్వేగం
తృతీయ, చతుర్థ అంకాల్లో సీతా పరిత్యాగం తర్వాత సంభవించిన శోక ఘట్టాలు అత్యంత హృదయవిదారకంగా ఉంటాయి. కౌసల్యాదేవి, జనక మహారాజు ఒకరినొకరు కలుసుకున్నప్పుడు వారి పూర్వ వైభవాన్ని, ప్రస్తుత దుఃఖ స్థితిని కవి మనోజ్ఞంగా వర్ణించారు.
- ఔచిత్య పాలన: మూలంలోని సంస్కృత సమాసాలను యథాతథంగా దింపకుండా, ప్రసాద గుణం కలిగిన అచ్చతెలుగు పదాలతో పాటుగా ప్రౌఢమైన కవితారీతులను మిళితం చేసి పద్యాలను నడిపించారు.
- పాత్రోచిత సంభాషణలు: శ్రీరాముని కర్తవ్య నిర్వహణ (రాజధర్మం) మరియు వ్యక్తిగత శోకం నడుమ నలిగిపోయే సత్యసంధతను దాసు శ్రీరాములు గారు తన న్యాయవాద అనుభవానికి సాహిత్య దృష్టిని జోడించి పాత్రల ద్వారా పలికించారు.
4. పద్య శిల్పము & భాషా సౌందర్యము
దాసు శ్రీరాములు గారి అనువాద శైలి స్వతంత్ర కావ్య శోభను సంతరించుకుంటుంది. ఉత్పలమాల, చంపకమాల, శార్దూల విక్రీడితం వంటి వృత్తాలతో పాటు సీస పద్యాలను కూడా కావ్యంలో సముచితంగా నిర్వహించారు.
సీతారాముల పూర్వ ప్రేమకథను, పంచవటి ప్రాంతంలో వారు గడిపిన క్షణాలను రాముడు స్మరించుకునే ఘట్టంలో కవి వాడిన శబ్దాలంకారాన్ని, భావచిత్రణను పరిశీలిస్తే:
- విరహ వేదనలో రాముని నోటి నుండి వెలువడే మాటలలో దైన్యం, గంభీరత రెండూ సమపాళ్లలో ధ్వనిస్తాయి.
- సంస్కృత మూలానికి హాని కలగకుండా, తెలుగు కవితా సంప్రదాయానికి అనుగుణమైన అనువాద శైలిని దాసు శ్రీరాములు గారు ఎంచుకున్నారు.
5. సమకాలీన అనువాదాలతో పోలిక & విశిష్టత
19వ శతాబ్దం చివరలో ఉత్తరరామచరితమును ఇతర పండితులు (వావిలాల వాసుదేవశాస్త్రి మొదలైనవారు) నాటకరూపంలో ఆంధ్రీకరించగా, దాసు శ్రీరాములు గారు నాటకీయతను కాపాడుతూనే కావ్య శోభ చెడకుండా స్వతంత్ర అనువాద పటిమను చాటారు.
- ప్రసాద గుణము: కఠిన సంస్కృత సమాసాల సంకెళ్ళను తెంపి, శ్రోతలకు/పాఠకులకు రసాస్వాదన సులభమయ్యేలా అనువదించడం వీరి ప్రధాన లక్షణం.
- ధారాశుద్ధి: దాసు శ్రీరాములు గారి శైలిలో సహజమైన ధార ఉంటుంది. ఆశుకవిత్వంలో ప్రసిద్ధి చెందినవారు కావడంతో పద్య నడకలో ఎక్కడా యతిప్రాసల భారం గానీ, కృత్రిమత్వం గానీ కనిపించవు.
ఉత్తరరామచరితలో అత్యంత కీలకమైన మరియు హృదయ విదారకమైన ఘట్టం సీతా పరిత్యాగం. లోకాపవాదం (ప్రజల అపనిందలు) భరించి, రాచరిక ధర్మం కోసం శ్రీరాముడు సీతాదేవిని అడవులకు పంపవలసి వచ్చిన అత్యంత సంకట పరిస్థితిని దాసు శ్రీరాములు గారు పద్యాలలో అద్భుతంగా ఆవిష్కరించారు.
ఈ ఘట్టంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన భావాలు మరియు పద్యాల విశేషాలు:
1. రాముని ధర్మసంకటం – ఆత్మవేదన
ప్రజలు సీతాదేవి శీల శంకన గురించి మాట్లాడుకుంటున్నారనే వార్త రామునికి అందినప్పుడు, ఆయన గుండె పగిలినంత పనవుతుంది. భర్తగా సీత పట్ల ఆయనకు ఉన్న ప్రేమ ఒక వైపు, రాజుగా ప్రజాధర్మం మరొక వైపు ఆయనను తీవ్ర క్షోభకు గురిచేస్తాయి.
పద్య భావం: “అయ్యో! నా ప్రాణాలకంటే మిన్నగా భావించే, పవిత్రురాలైన నా సీతను లోకులు నిందిస్తున్నారా? వంశ పవిత్రతను కాపాడవలసిన రాజైన నేను, ఈ నిందను ఎలా భరించగలను? లోకాపవాదం వల్ల నా ఇంటి దీపాన్ని నేనే చేతులారా ఆర్పవలసి వస్తోందా? ఈ విధి ఎంత క్రూరమైనది!”
- వివరణ: రాముడు తన వ్యక్తిగత సుఖాన్ని, భార్యాప్రేమను పక్కన పెట్టి, కేవలం రాజధర్మం కోసం తీసుకున్న అత్యంత కఠినమైన నిర్ణయమిది. ఈ పద్యంలో రాముని అంతర్మథనం, కన్నీరు పాఠకుల చేత కంటతడి పెట్టిస్తుంది.
2. లక్ష్మణుని ఆజ్ఞాపించడం (సీతను అడవిలో విడిచిపెట్టమని చెప్పడం)
గర్భిణి అయిన సీతాదేవిని గంగ దాటించి, వాల్మీకి ఆశ్రమ సమీపంలో విడిచిపెట్టి రమ్మని లక్ష్మణుడికి ఆజ్ఞాపించే అత్యంత భారమైన సందర్భం:
పద్య భావం: “ఓ లక్ష్మణా! నా నోటితో ఈ మాట చెప్పడానికి నా నాలుక రావడం లేదు. కానీ తప్పదు. ప్రజల అపవాదును తొలగించడానికి సీతను అయోధ్యకు దూరంగా, తపస్సులు నివసించే పుణ్యారణ్యంలో విడిచిపెట్టి రమ్ము. ఈ పాపం నాది, దీనికి మూల్యం నేను జీవితాంతం అనుభవిస్తాను.”
- వివరణ: లక్ష్మణుడు అన్న ఆజ్ఞను విని దిగ్భ్రాంతి చెందడం, కన్నీరు మున్నీరు కావడం ఈ ఘట్టంలో చాలా భావోద్వేగంతో వర్ణించబడింది. లక్ష్మణుడికి సీతంటే తల్లితో సమానమైన గౌరవం; అలాంటి వదినను అడవిలో వదిలిపెట్టమనేసరికి ఆయన పడే వేదన వర్ణనాతీతం.
3. సీతాదేవి అమాయకత్వం – గంగమ్మకు విన్నపం
తనకు రాబోయే విపత్తు తెలియక, గంగా నదిని దాటుతున్న సమయంలో సీతాదేవి పలికే మాటలు, ఆమె పవిత్రతకు నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి:
పద్య భావం: “ఓ తల్లి గంగాదేవి! నా భర్త శ్రీరామచంద్రుడు సర్వదా సుఖంగా, ధర్మబద్ధంగా వర్ధిల్లాలి. అయోధ్య ప్రజలు ఎల్లప్పుడూ సంతోషంగా ఉండాలి. నా భర్తను విడిచి నేను క్షణమైనా ఉండలేను కదా, నా ఈ ప్రయాణం కేవలం పూజల నిమిత్తమే అనుగ్రహించు తల్లి!”
- వివరణ: తనకు రాబోయే అరణ్యవాస దుస్థితి ఏమిటో తెలియని ఆ రాచకుమారి, అంతటి కష్టకాలంలో కూడా అయోధ్య ప్రజల క్షేమాన్ని, రాముడి విజయాన్ని కోరుకోవడం ఆమె మహోన్నత చరితకు ప్రతీక. ఈ విప్రలంభ శృంగార, కరుణ రస సమ్మిళిత ఘట్టం దాసు శ్రీరాములు గారి కలం ద్వారా తెలుగు పాఠకుల హృదయాలను పిండేస్తుంది.
దాసు శ్రీరాములు గారి “ఉత్తర రామ చరితము” అనువాదం తెలుగు సాహిత్య రంగంలో ఒక విశిష్టమైన ఘట్టం. భవభూతి హృదయాన్ని ఆవిష్కరిస్తూనే, ఆంధ్ర భాషా సౌందర్యాన్ని, పద్య మాధుర్యాన్ని నింపి వారు అందించిన ఈ కావ్యం సంస్కృత అనువాద కావ్యాలలో శ్రేష్ఠమైనదిగా నిలిచిపోతుంది.
దాసు శ్రీరాములు గారి జీవిత విశేషాలు & సాహిత్య సేవ ఈ వీడియోలో మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి బహుముఖ ప్రజ్ఞ, వారి కావ్య రచనలు మరియు సాహిత్య సేవ గురించిన సమగ్ర వివరాలు లభిస్తాయి.
దీపావళి శుభాకాంక్షలతో
మీ- గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్-8-11-26-ఉయ్యూరు .
