తక్షశిల(త్రివేణి)
రచన: శ్రీమతి వి. టి. లక్ష్మి (M.R.A.S., F.R.E.S.)-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం
చరిత్ర పుటలలో చెరగని ముద్ర వేసిన ప్రాచీన నాగరికతలు ఎన్నో ఉన్నాయి. మధ్య అమెరికా, ఈజిప్టు, బాబిలోనియా మరియు అస్సీరియా నాగరికతల వైభవం నేడు కేవలం గతానుభవాలుగా మిగిలిపోగా, చైనా నాగరికత స్థానాన్ని ‘సెరిండియా’ (Serindia) నాగరికత విజయవంతంగా ఆక్రమించింది. కానీ, కాలం విసిరిన సవాళ్లు, విధ్వంసాలు, అలాగే అనేక సైనిక దాడులు మరియు రాజకీయ అస్థిరతలను తట్టుకుని నిలిచిన ఏకైక దేశం భారతదేశమేనని ప్రపంచం అంగీకరిస్తుంది. భారతదేశం తన అద్వితీయ సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని కాపాడుకోవడమే కాకుండా ప్రపంచానికి చాటిచెప్పింది; తద్వారా ప్రాచీన మరియు ఆధునిక ప్రపంచాలకు ‘సాంస్కృతిక గురువు’గా నిలిచే అరుదైన గౌరవాన్ని పొందింది. ప్రాచీన భారతదేశంలోని సాంస్కృతిక వ్యవస్థల విషయానికి వస్తే, ఇక్కడి సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం మరియు కళలు అత్యున్నత స్థాయిని కలిగి ఉండేవని ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు; ఒక పటిష్టమైన విద్యా విధానం ద్వారానే ఈ జ్ఞానం భావి తరాలకు అందించబడింది.
వేద కాలంలో, బ్రాహ్మణ లేదా వేద పాఠశాలల ఏర్పాటు గురించి ఋగ్వేదంలో అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. ఈ పాఠశాలల్లో, జ్ఞానాన్ని ఆశించి వచ్చిన ఎంపిక చేసిన శిష్యులకు ప్రాచీన ఋషులు వేద విద్యను బోధించేవారు. కాలక్రమేణా, వివిధ ప్రత్యేక శాస్త్రాలు మరియు కళలను ప్రచారం చేయడానికి ఆధ్యాత్మిక లేదా గురుకుల తరహా పాఠశాలలు స్థాపించబడ్డాయి. సాధారణంగా, ఈ పాఠశాలలు గురువులైన ఋషుల ఆశ్రమాలలోనే నిర్వహించబడేవి. అయితే, కాలం గడుస్తున్న కొద్దీ విద్యార్థుల సంఖ్య పెరగడంతో, లౌకిక మరియు నైతిక విలువలతో కూడిన అనేక విద్యా సంస్థలను స్థాపించాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది. ‘లలిత విస్తర’ (Lalitha Vistara) గ్రంథంలో, పిల్లలకు ప్రాథమిక విద్య (అక్షరాభ్యాసం మరియు గణితం వంటివి) మరియు నీతి కథలను బోధించే ఇటువంటి సంస్థల ఏర్పాటు గురించి వివరించబడింది. అంతేకాకుండా, వేదానంతర మరియు బౌద్ధ కాలాల్లో భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రముఖ కేంద్రాలలో ఉన్నత విద్యా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడం అనేది ఒక అద్భుతమైన ఘనత. అటువంటి సంస్థలలో అత్యంత పురాతనమైనవి మరియు ప్రసిద్ధమైనవి వారణాసి (బెనారస్) మరియు తక్షశిల. కనీసం బౌద్ధ కాలం నాటి నుండే, ప్రపంచం నలుమూలల నుండి వచ్చిన ప్రజలకు ఇవి విద్యా కేంద్రాలుగా విరాజిల్లాయి. వైద్యశాస్త్రం అనే ప్రత్యేక విజ్ఞాన విభాగంలో ప్రావీణ్యానికే కాకుండా, ఉన్నతమైన ఆదర్శవంతమైన బోధన, అత్యుత్తమ క్రమశిక్షణ మరియు ఆత్మీయమైన శిక్షణకు కూడా గొప్ప పేరు ప్రఖ్యాతులు పొందిన ఏకైక విద్యాకేంద్రం తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయం.
తక్షశిల ఉత్తర భారతదేశంలోని గొప్ప నగరాలలో ఒకటి; దీని స్థాపన ఎంతో పురాతన కాలం నాటిది. సంస్కృతంలో ‘తక్షశిల’ అని, పాళీ భాషలో ‘తక్కశిల’ లేదా ‘తఖశిల’ అని పిలువబడే ఈ నగరం పేరు గ్రీకు మరియు రోమన్ రచయితల రచనలలో ‘తక్షశిల’ (Taxila)గా నమోదైంది. ప్రస్తుతం ఇది శిథిలావస్థలో ఉండి, చాలా కాలంగా విస్మరణకు గురైంది. అయితే, జనరల్ కన్నింగ్హామ్ కృషి మరియు అన్వేషణల ఫలితంగా, 1863లో రావల్పిండికి వాయువ్యంగా 20 మైళ్ల దూరంలో ఉన్న రైల్వే జంక్షన్ ‘సరాయ్-కాలా’ సమీపంలోని శిథిలాల ఆధారంగా తక్షశిల స్థానాన్ని గుర్తించడం సాధ్యమైంది. ఈ శిథిలాలు ఉన్న లోయ ఎంతో సుసంపన్నమైనది; ఇక్కడ పడవ ప్రయాణానికి అనువైన నది ద్వారా సమృద్ధిగా నీరు లభిస్తుంది మరియు పురాతన వాణిజ్య మార్గం సమీపంలో కొండల వరుస దీనికి రక్షణగా నిలుస్తుంది. సర్ జాన్ మార్షల్ మాటల్లో చెప్పాలంటే: “సహజ రక్షణ వ్యవస్థల బలం, నేల సారవంతం మరియు నీటి లభ్యత వంటి అంశాలు ప్రాచీన కాలంలో ఈ నగరం యొక్క ప్రాముఖ్యతకు కారణమయ్యాయి.”
ప్రాచీన కాలంలో తక్షశిల ఎంతో శక్తివంతమైనదిగా, సంపన్నమైనదిగా ఉన్నప్పటికీ, దాని చరిత్రకు సంబంధించిన సమాచారం ప్రస్తుతం చాలా తక్కువగా లభిస్తోంది. ఈ సమాచారం ప్రధానంగా పురాతన సంప్రదాయాలు, విదేశీ రచయితల రచనలు మరియు ఆ ప్రాంతంలో లేదా సమీపంలో లభించిన నాణేలు, అరుదైన శాసనాల ఆధారంగా సేకరించబడింది.
వివిధ కాలాలకు చెందిన సంస్కృత సాహిత్యంలో తక్షశిల గురించి అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. రామాయణంలో (వంగవాసి ఎడిషన్ – ఉత్తరకాండం – 14వ అధ్యాయం), శ్రీరాముని సోదరుడైన భరతుడు ‘తక్కశిల’ మరియు ‘పుష్కలావత’ అనే రెండు నగరాలను నిర్మించి, తన కుమారులు తక్షుడు మరియు పుష్కలులను వాటికి పాలకులగా నియమించినట్లు పేర్కొనబడింది. అక్కడి ప్రజలు ధర్మబద్ధంగా మరియు సుసంపన్నంగా జీవించడం వల్ల ఆ నగరాలు ఎంతో అభివృద్ధి చెందినట్లుగా వర్ణించబడ్డాయి. అదే రామాయణ ఉత్తరకాండంలో తక్షశిల ఒక విద్యా కేంద్రంగా ఉండేదని, దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి ప్రజలు అక్కడ ఉన్న విద్యా సంస్థకు వచ్చి న్యాయశాస్త్రం (వ్యవహారం)లో నైపుణ్యం సాధించేవారని మరొక ప్రస్తావన కూడా ఉంది. వాయుపురాణంలోని 88వ అధ్యాయం, తక్క రాజధాని అయిన తక్కశిల ఒక అందమైన నగరం అని పేర్కొంటుంది.
‘బృహత్సంహిత’ తక్కశిలను అత్యంత ప్రసిద్ధ నగరంగా పేర్కొంటుంది, తద్వారా అది నిస్సందేహంగా ప్రాచీన విద్య మరియు సంస్కృతికి కేంద్రంగా ఉండేదని సూచిస్తుంది. ఇంకా, మహాభారతంలో జనమేజయుడు దానిని జయించినట్లు నమోదు చేయబడింది. విద్యా, సాంస్కృతిక విషయాలలో జరిగే చర్చలు మరియు వాదోపవాదాలలో తక్కశిల వాసులు సాటిలేనివారని, అసమానులని కూడా అది ప్రకటిస్తుంది. చివరగా, క్షేమేంద్రుని ‘ఆరాధనకల్పలతం’ ప్రకారం, కుంజరకర్ణుడు పరిపాలిస్తున్న తక్కశిలను జయించడానికి అశోకుడు తన కుమారుడైన కునలుడిని పంపాడు.
పాళీ సాహిత్యంలో తక్షశిల గురించి తరచుగా ప్రస్తావన ఉంది; ఇది ప్రాచీన భారతదేశంలో ఒక గొప్ప విద్యా కేంద్రంగా మరియు ముఖ్యమైన విశ్వవిద్యాలయంగా విరాజిల్లినట్లు పేర్కొనబడింది. ‘ధమ్మపదట్టకథ’ ప్రకారం, కోసల దేశపు రాజు పసేనది తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయంలోనే విద్యనభ్యసించారు. ‘మహావగ్గ’ (వినయ పిటక) ద్వారా, భారతదేశంలోని మరియు వెలుపలి వివిధ రాజ్యాలకు చెందిన అనేకమంది యువరాజులు తమ సంపూర్ణ విద్య కోసం తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్ళేవారని తెలుస్తుంది. వారణాసి నుండి తక్షశిలకు వెళ్ళిన ఒక విద్యార్థి, ఐదు వందల మంది సహాధ్యాయుల మధ్య ‘శిల్ప’ విద్యలను (వివిధ కళలు మరియు శాస్త్రాలను) అభ్యసించిన వృత్తాంతాన్ని ‘ధమ్మపదట్టకథ’ వివరిస్తుంది. పాళీ జాతక కథలలో అనేక చోట్ల, తక్షశిలలో నివసించిన అత్యంత ప్రసిద్ధ గురువుల గురించి మరియు అక్కడ బోధించబడిన వివిధ విషయాల గురించి ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి.
గ్రీస్, రోమ్ మరియు చైనాకు చెందిన విదేశీ రచయితలు తక్షశిల గురించి విలువైన వివరాలను తమ రచనలలో పొందుపరిచారు. అలెగ్జాండర్ కాలంలో తక్షశిల ఒక గొప్ప మరియు సంపన్న నగరంగా ఉండేదని ‘అర్రియన్’ పేర్కొన్నారు. ‘స్ట్రాబో’ అక్కడి జనాభా గురించి ప్రస్తావించారు. ‘ప్లూటార్క్’ అక్కడి సారవంతమైన నేల గురించి వివరించారు. ‘హ్యూయెన్-త్సాంగ్’ అక్కడి సమృద్ధిగా పండే పంటలు మరియు దట్టమైన వృక్షసంపద గురించి రాశారు. బౌద్ధ యుగంలో తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయంలో బోధించబడిన వివిధ కళలు మరియు శాస్త్రాల గురించి ప్రస్తావించే ఇతర విదేశీ బౌద్ధ గ్రంథాలు కూడా ఉన్నాయి.
తక్షశిల యొక్క ప్రాచీన చరిత్ర మరియు వైభవాన్ని ధృవీకరించడానికి చారిత్రక ఆధారాలు పుష్కలంగా ఉన్నాయి. క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో, తక్షశిల పర్షియాకు చెందిన అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. తక్షశిలలో పర్షియన్ ప్రభావానికి నిదర్శనంగా, క్రీ.పూ. 5వ లేదా 4వ శతాబ్దానికి చెందిన అరామిక్ లిపిలోని ఒక శాసనం కనుగొనబడింది. ఆ కాలంలో తక్షశిల కళలు మరియు శాస్త్రాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక ప్రముఖ విశ్వవిద్యాలయ నగరంగా ఉండేది. క్రీ.పూ. 326లో అలెగ్జాండర్ తక్షశిల రాజు అంభి నుండి లొంగుబాటును స్వీకరించారు. ఆ ప్రాంతం చక్కగా పాలించబడిందని గ్రీకు రచయితల ద్వారా తెలుస్తుంది. అయితే, అప్పట్లో బహుభార్యాత్వం మరియు సతీసహగమనం వంటి ఆచారాలు అమలులో ఉండేవి; వివాహ మార్కెట్లలో పేద అమ్మాయిలను అమ్మేవారు; మృతదేహాలను రాబందులకు వదిలివేసేవారు. అలెగ్జాండర్ మరణం తర్వాత, చంద్రగుప్తుడు తక్షశిలను మగధ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశారు. బిందుసారుని కాలంలో తక్షశిల తిరుగుబాటు చేసి మౌర్య పాలన నుండి విముక్తి పొందింది. అయితే, అశోకుడు దానిని అణచివేసి, బిందుసారుని ప్రతినిధిగా (వైస్రాయ్) అక్కడ పాలన సాగించాడు. ఒక సంపన్న నగరమైన తక్షశిలలో అశోకుని కుమారుడైన కుణాల (లేదా కుంహాల) కొంతకాలం పాటు అశోకుని ప్రతినిధిగా వ్యవహరించాడనే విషయం ‘ఏడవ స్తంభ శాసనం’ ద్వారా ధృవీకరించబడుతోంది. అశోకుని మరణానంతరం, ఇతర సరిహద్దు ప్రాంతాల మాదిరిగానే తక్షశిల కూడా స్వతంత్రం ప్రకటించుకుంది, కానీ తదనంతరం బాక్ట్రియన్ గ్రీకుల చేతిలో ఓడిపోయి వారి పాలనలోకి వెళ్లింది. అయితే, తక్షశిలలో వారి పాలనను తొలగించి సిథియన్లు లేదా శకులు అధికారాన్ని చేపట్టారు. క్రీ.శ. 44లో అపోలోనియస్ ఆఫ్ టుయానా తక్షశిలను సందర్శించాడని భావిస్తారు. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే, అంటే క్రీ.శ. 50 మరియు 60 మధ్య కాలంలో, తక్షశిల కుజుల కాడ్ఫిసెస్ చేతికి చిక్కింది. క్రీ.శ. 400లో ఫాహియాన్ తక్షశిలలోని బౌద్ధ స్మారక చిహ్నాలను సందర్శించాడు, కానీ వాటి గురించి ఎటువంటి వివరాలను నమోదు చేయలేదు. హర్షుని కాలంలో హ్యూయాన్-త్సాంగ్ భారతదేశాన్ని సందర్శించినప్పుడు, తక్షశిల కాశ్మీర్ ఆధీనంలో ఉన్నట్లు గుర్తించాడు. తక్షశిల వైభవం క్రమంగా కనుమరుగై, కాలగర్భంలో కలిసిపోయింది. అనాగరికులైన హూణుల నిరంతర దాడులే దాని పతనానికి మరియు క్రమంగా జరిగిన వినాశనానికి ప్రధాన కారణం.
అనేక కళాశాలలు అనుబంధంగా కలిగిన తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయం, అది ఎలా ప్రారంభమైనప్పటికీ, రాజ్యం మరియు సమాజం యొక్క స్వచ్ఛంద సహకారంతో నిర్వహించబడిందని నమ్మడానికి తగిన కారణాలు ఉన్నాయి. రాజు ఇచ్చిన భారీ విరాళాలు, స్థానిక ధనవంతులు మరియు వ్యాపారులు అప్పుడప్పుడు ఇచ్చిన చందాలు, అలాగే విద్యార్థుల నుండి వసూలు చేసిన రుసుములు ఈ సంస్థ నిర్వహణ ఖర్చులను భరించడానికి ఉపయోగపడేవి.
ఈ విశ్వవిద్యాలయం ఒక నివాస విద్యా సంస్థగా ఉండేది. విద్యార్థులు అక్కడే నివసిస్తూ, సమర్థులైన ఉపాధ్యాయుల సమర్థవంతమైన మరియు వాత్సల్యభరితమైన మార్గదర్శకత్వంలో వివిధ కళలు మరియు శాస్త్రాలను అభ్యసించేవారు. ఉపాధ్యాయులు మరియు విద్యార్థుల మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధం ఎంతో ప్రయోజనకరమైన ఫలితాలను ఇచ్చేది. ఉపాధ్యాయుల ఆదర్శప్రాయమైన ప్రవర్తన విద్యార్థుల వ్యక్తిత్వ వికాసంలో కీలక పాత్ర పోషించేది. వారి మధ్య ఒక ఆదర్శవంతమైన, స్నేహపూర్వక సంబంధం, పరిపూర్ణమైన క్రమశిక్షణ మరియు ఆత్మీయ అవగాహన పెరిగాయి. ఉపాధ్యాయులు తమ విద్యార్థులను అర్థం చేసుకుని, వారి బలహీనతల పట్ల సానుభూతి చూపించి, వాటిని సరిదిద్దుకోవడానికి సహాయపడేవారు. వారు తమ విద్యార్థులలోని యోగ్యతలను గుర్తించకుండా ఉండేవారు కాదు, వాటిని అభివృద్ధి చెందేలా ప్రోత్సహించేవారు. విద్యార్థులు తమ ఉపాధ్యాయులను సానుభూతిగల మార్గదర్శకులుగా, స్నేహితులుగా ప్రేమించడమే కాకుండా, వారిని తమ గురువులుగా గౌరవించేవారు. మన ఆధునిక ఉపాధ్యాయ-విద్యార్థుల మధ్య ప్రస్తుతం ఉన్న సానుభూతితో కూడిన అవగాహన కొరవడటానికి ఇది ఎంతటి ఆనందకరమైన విరుద్ధం!
తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయంలోని విద్యార్థులు రెండు రకాలుగా ఉండేవారు: తమ విద్య కోసం రుసుము చెల్లించేవారు; మరియు రుసుము చెల్లింపునకు బదులుగా పగటిపూట తమ ఉపాధ్యాయులకు, సంస్థకు ఏదో ఒక విధంగా సేవ చేస్తూ, రాత్రిపూట పాఠాలు నేర్చుకునేవారు. తక్షశిల విశ్వవిద్యాలయంలో మహిళా విద్యార్థులను చేర్చుకున్నారో లేదో చెప్పడానికి మన వద్ద తగినంత, ఖచ్చితమైన ఆధారాలు లేనప్పటికీ, దానికి విరుద్ధంగా ఖచ్చితంగా రుజువయ్యే వరకు, తక్షశిల ఒక మిశ్రమ విశ్వవిద్యాలయం అని మనం భావించవచ్చు. ఎందుకంటే, తన భర్త యొక్క ధనాన్ని తిరస్కరించిన ధమ్మదిన్న వంటి అనేకమంది బౌద్ధ మహిళా పండితులు అక్కడ ఉన్నారని ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –27-9-26-ఉయ్యూరు .–
