మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి మంజరీ మధుకరీయం కావ్యం

తెలుగు సాహితీ వికాసంలో XIX వ శతాబ్దపు చివర, XX వ శతాబ్దపు ప్రారంభంలో బహుముఖ ప్రజ్ఞను ప్రదర్శించిన మహానీయులలో దాసు శ్రీరాములు (1846 – 1908) గారు అగ్రగణ్యులు. వారు కవి, పండితులు, నాటకకర్త, న్యాయవాది మరియు సమాజ సంస్కర్త. వారు రచించిన ప్రసిద్ధ స్వీయ స్వతంత్ర కావ్యాలలో “మంజరీ మధుకరీయం” ఒకటి.:

1. నేపథ్యం మరియు ప్రక్రియ

తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రబంధ యుగం ముగిసిన తర్వాత వచ్చిన నవ్య కావ్యాలలో మంజరీ మధుకరీయం విశిష్ట స్థానాన్ని పొందింది. ఇది ఒక శృంగారభరితమైన ఊహాత్మక (Fictional) శ్రవ్య కావ్యము.

కవి దీనిని శృంగార రస ప్రధానంగా, సంప్రదాయ ప్రబంధ శైలి మరియు ఆధునిక భావాల కలబోతగా మలిచారు. ప్రధాన పాత్రలైన మంజరి (నాయిక) మరియు మధుకరుడు (నాయకుడు) ల ప్రేమకథను ఆధారంగా చేసుకుని ఈ కావ్యం నడుస్తుంది.

2. ఇతివృత్తం

కావ్యంలో కథానాయిక మంజరి రూపలావణ్యాలు, శీల సంపద కలిగిన విద్యావతి. నాయకుడు మధుకరుడు ధీరోదాత్త లక్షణాలు కలిగిన సుగుణాల రాశి.

వారిద్దరి మధ్య చిగురించిన ప్రణయం, విరహం, నడుమ వచ్చిన కొన్ని ఆటంకాలు మరియు చివరకు వారి పరిణయం (వివాహం)తో కథ సుఖాంతమవుతుంది. ప్రకృతి వర్ణనలు, నాయికానాయకుల మనోభావాల చిత్రీకరణ ఈ కావ్యానికి జీవగర్ర.

3. సాహిత్య గుణాలు మరియు శైలి

దాసు శ్రీరాములు గారు శబ్దాలంకారాల కంటే అర్థాలంకారాలకు, భావ గాంభీర్యానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చారు.

• శృంగార రస పోషణ: ప్రధాన రసం శృంగారమైనప్పటికీ, అది ఎక్కడా హద్దులు దాటి భాసించదు. విప్రలంభ శృంగారం (విరహం) మరియు సంభోగ శృంగారం రెండింటినీ చక్కగా నిరూపించారు.
• ప్రకృతి వర్ణనలు: ప్రబంధ సంప్రదాయానికి అనుగుణంగా ఇందులో ఋతువులు, చంద్రోదయం, సూర్యాస్తమయం మరియు వసంత కాల వర్ణనలు మనోహరంగా ఉంటాయి.
• భాషా సౌందర్యం: సంస్కృత సమాస భూయిష్ఠమైన పదజాలంతో పాటు అచ్చతెలుగు నుడికారాలను కూడా సమర్థవంతంగా ఉపయోగించారు.

4. పద్యాల ఉదాహరణలు

ఉదాహరణ 1: నాయిక (మంజరి) రూప వర్ణన

మంజరి అపారమైన సౌందర్యరాశి. ఆమె సౌందర్యాన్ని కవి ఉపమాలంకారంతో వర్ణించిన ఒక ప్రసిద్ధ పద్యం:

పద్యం: కన్నుల జిగి చేత కమలమ్ములను గెల్చి

మోము చందమునందు ముదము గూర్చి

నడకల జెలువమున హంసల నణగద్రొక్కి

వెలయు నీ చెలి రూపు వింత యగుచు.

• భావం: ఆమె తన కన్నుల కాంతితో పద్మాలను జయించింది; తన ముఖ సౌందర్యంతో చంద్రుని బోలి సంతోషాన్ని కలిగిస్తోంది; నడకల అందంతో హంసల గర్వాన్ని అణచివేసింది. ఈ విధంగా ఆమె రూపం అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన సౌందర్యంతో విరాజిల్లుతోంది.

ఉదాహరణ 2: ప్రణయ విరహ వర్ణన

మధుకరుని విరహ వేదనను, మనోవ్యధను కవి ఉత్పలమాల వృత్తంలో అత్యంత రసవత్తరంగా చిత్రించారు:

పద్యం: మార శరుల చేత మానస మందగా

కాక యెట్లు తాళు కలత జెంది

కంటికిన్ నిదురయు కానరాదై యయ్యె

వసంత సమయమున కాంత లేక.

• భావం: మన్మథ బాణాల దెబ్బకు మనస్సు వికలమైపోతుండగా, ఈ వసంత కాలంలో ప్రియురాలు చెంత లేక నిద్ర కూడ కంటికి రాకుండా ఉండి, ఈ కలతను ఎట్లు తాళగలడు?

ఉదాహరణ 3: నాయికా నాయకుల సంభాషణ

నాయికా నాయకులు కలుసుకున్న సందర్భంలో వారి మధ్య జరిగే చాటు మధుర సంభాషణను కవి ఎంత ముచ్చటగా రాశారో ఈ క్రింది పద్యంలో చూడవచ్చు:

పద్యం: చిరునగవుల తోడ జూచు నీ నయనాల

నన్ను బాంధవునిగా నెన్నుకొనుము

నీదు మనసునందు నిలిపిన కోరికల్

నెరవేర్చు బాధ్యత నాది యనుచు.

• భావం: చిరునవ్వులతో చూసే నీ కళ్లతో నన్ను నీ ఆత్మీయునిగా భావించు. నీ మనస్సులో ఉన్న కోరికలను నెరవేర్చే బాధ్యత నాదే అని నాయకుడు అభయమిచ్చే ఘట్టం ఇది.

దాసు శ్రీరాములు గారి “మంజరీ మధుకరీయం” కావ్యం సంప్రదాయ సాహిత్యపు పరిమళాలను కాపాడుతూనే, ఆధునిక కవితా రీతులకు పునాది వేసింది.

కవి యొక్క నిండైన శబ్ద విజ్ఞానానికి, రసానుభూతికి, ధారాళమైన పద్య నిర్వహణకు ఈ కావ్యం ఒక నిదర్శనం. తెలుగు ప్రబంధ వర్ణనాత్మక కావ్యాల వరుసలో ‘మంజరీ మధుకరీయం’ ఒక విలక్షణమైన కావ్య రత్నంగా నిలిచిపోతుంది.

నరక చతుర్దశి శుభా కాంక్షలతో

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –7-11-26-ఉయ్యూరు