మహాకవి దాసు శ్రీరాములు గారి అచ్చతెనుగు ‘’చక్కట్ల దండ శతకం ‘’

చక్కట్ల దండ ఒక అచ్చ తెలుగు పద్య శతకం. చక్కట్లు అంటే ‘లౌకికనీతులు’; దండ అనగా ‘మాలిక’. కావున చక్కట్ల దండ అనగా ‘లౌకిక నీతిమాలిక’ యను నర్ధమిచ్చుచున్నది. ఇందు నూరు సీసపద్యములు ఉన్నాయి. ప్రతి పద్యము చివర రెండు గీతచరణములు మకుటముగా అన్ని పద్యములకు చివర వర్తిస్తాయి. ఆ మకుటం యేదనగా “అనిపలుకు దాసు రాముడిట్లచ్చ తెనుఁగు | కబ్బమందము నిండ జక్కట్ల దండ|”. ఈ పద్య శతక రచయత మహాకవి దాసు శ్రీరాములు. మకుటమును ఇష్టదేవతా పరముగానో, గురువు మున్నగువారి పరముగానో కాకుండా ఆత్మసంబోధనాపరముగా ఉపయోగించారు.

డాక్టర్ చిలుకూరి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు తమ పీఠికలో “నీతి పద్యాల్లో సువతీశతకం మకటాయమానమైనది; వేమన పద్యాలు అత్యంత సుందరాలు. అయితే సామాజిక పరిస్థితులను బట్టి అనేక నీతి పద్యాల శతకాలూ (విశేషించి సీసపద్య శతకాలు) సంపుటులూ వెలువడ్డాయి. చక్కట్ల దండ ఒక చక్కని పద్య శతకం” అని వ్రాసారు. ఇది జయసంవత్సర శ్రావణశుద్ధ ప్రతివత్తు నాడారంభింపబడి శ్రావణ బహుళ పంచమీ జయవాసరమునాటి రెండుజాముల పగలింట ముగింపబడినది. హూణశకము 1894వ సంవత్సరము ఆగస్టు నెలలో పూర్తి అయినదని కవి ప్రస్తావించారు.. దీనికి చిలుకూరి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు ఈ విధంగా వ్యాఖ్యానించారు – జయ సంవత్సరం (గెలుపు సాలున) వర్షర్తవునందు (వానకారు) శ్రావణమాసంలో (మింటి నెలయందు) కృష్ణపక్షంలో (వన్నెతగ్గెడినాళ్లు) పంచమినాడు (పడగ తాల్పెడి రోజు) అశ్వనీ నక్షత్రమందు. (జేజేల వెజ్జులు) వృశ్చికలగ్నంలో (చెలగిన తేలు) అనగా అపహార్ణం 3-00 గంటలకు ఇది పూర్తి అయింది.

విశేషాలు

శతక పద్య కావ్యం

ఈ చిన్న గ్రంధము లోని విశేషములు చివర పద్యములలో అగుపడుతాయి. 98 సీసమువలన కవిగ్రంధ సమాప్తి నొందించిన కాలము తెలియును. 99వ సీసము వలన గ్రామము తెలియును. 88వ సీసము రెండర్థములు కలదిగా నున్నది. మొదటి యర్ధము వలన నీతియు రెండవ యర్ధము వలన గ్రంథసమాప్తి జేసిన కాలమును దెలియును. ఈ రెండర్థములును అందరికి సులభముగా తెలియు చేయుటకొరకు చివర పట్టిక ఇచ్చారు.

పదము నీతినిఁ దెలుపు నర్థము కవి గ్రంధసమాప్తిజేసిన

కాలమునుఁ దెలుపునర్ధము

గెలుపుసాలు జయకరమగుసంవత్సరము జయవత్సరము

వానకారు వానలుగురియు కాలము వర్షాకాలము

మింటినెల ఆకాశమునందలి చంద్రుడు నభోమాసము అనగా

శ్రావణ మాసము

వన్నె తగ్గేడినాళ్ళ కళలు క్షీణించు దినముల

యందు బహుళ పక్షమందు

పడగదాల్పెడిరోజు ధ్వజమెత్తు దినము

మంగళకరదినము సర్పతిధి అనగా పంచమి

పుడమి బుట్టిన

యొక్కడు భూమియందు

బుట్టిన యొకానొకడు భూమియందుబుట్టినకుజుడు

అనగా మంగళవారము

జేజేల వెజ్జులు దేవతావై ద్యులు అశ్వనీనక్షత్రము

చెలఁగినతేలు చెలరేగిన వృశ్చికముు వృశ్చిక రాశి అనగా

ఆనాడు మూడుగంటలకు

కవి ధారాశుద్ధి, హాస్యప్రియత్వంను పట్టిఇచ్చే ఒకటి రెండు పద్యాలు డాక్టర్ చిలుకూరి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు ఉదహరించారు .

కురియక కురియక కురిసెనా మొయివారి

యెడవాన పొలమెల్ల యెద్దుకన్ను

కాయక కాయక కాచె నా తరం బూచి

గున్న మామిడి కొమ్మ కోటివేలు

పొరుగు వారికి మేలు పొందరాదందువా

ఇరుగువారికి నీవ పొరుగువాఁడు

ఇరుగు వారికి మేలు పొందరాదందువా

పొరుగు వారికి నీవ ఇరుగువాఁడు

వేదు రెత్తినకుక్క వేఁటకై కొనిపోవ

కట్టి పెంచిన వాని కాలుఁ గఱచు

తేలుకుట్టినవాని మేలె న పల్లకి

మీఁద నెక్కించిన బాద లేదే

దీని ప్రధమ ముద్రణ 1930లో జరిగింది, 1984లో మహాకవి దాసు శ్రీరాములు స్మారక సమితి, హైదరాబాద్ ద్వితీయ ముద్రణ కావించింది.[2] ఈ పద్య శతక కావ్యాన్ని ఆంధ్ర విశ్వకళా పరిషత్ ఉపన్యాసకులు డా. చిలుకూరి సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రిగారు డా. దాశరధి అధ్యక్షతన జరిగిన సభలో ఆవిష్కరించారు. ఈ పుస్తకము గురించి శాస్త్రిగారు “ఈ నీతి శతకములో మానవ ప్రవర్తనల పట్ల వారికున్న నిర్దిష్టమైన అభిప్రాయాలకు నిదర్శనమని” పుస్తక ఆవిష్కరణ ఉపన్యాసములో పేర్కొన్నారు.

తత్సమ (సంస్కృత) పదాల నిరాకరణ: కవి ఈ కావ్యంలో సంస్కృత తత్సమ పదాలను (సమాసాలను) వాడకుండా కేవలం అచ్చతెలుగు (దేశ్య) పదాలకే ప్రాధాన్యమిచ్చారు

1. వ్యావహారిక అన్యదేశ్యాలు: సంస్కృతాన్ని నివారించినప్పటికీ, అప్పటికే జనవ్యవహారంలో కలిసిపోయిన ఇంగ్లీషు, ఉర్దూ/పారశీక పదాలను (ఉదా: సారా, గుజారా, రోడు, పల్లకి, బేషరమ్, కచేరి) స్వీకరించారు. ఇది ఆయన కాలానికి అనుగుణమైన భాషా దృక్పథానికి నిదర్శనం.

2. జాతీయాలు & సామెతలు: నూటికి పైగా తెలుగు సామెతలు, లోకోక్తులు, పల్లెటూరి జాతీయాలు ఈ శతకంలో ముత్యాల్లా పేర్చబడ్డాయి.

4. ప్రధాన వస్తువు & ప్రమేయం (నీతి విశ్లేషణ)

దాసు శ్రీరాములు గారు న్యాయవాది (ప్లీడరు) కావడంతో సమాజంలో ఉండే రకరకాల మనుషుల స్వభావాలు, మోసాలు, లౌకిక నీతులను క్షుణ్ణంగా పరిశీలించారు.

• పాత్రత / అర్హత: ఎవరు ఏ పనికి తగినవారో, ఏ వస్తువు ఎక్కడ వాడాలో కవి స్పష్టంగా చెప్పారు.

“బంగారుపుల్ల తో బండ్లుదోము నెవండు? వేపపుల్లను దోమి విడుచుగాక…” (ఎవరైనా బంగారు పుల్లతో పళ్లు తోముకుంటారా? వేపపుల్లతోనే తోముకుంటారు. ప్రాముఖ్యత కంటే ఉపయోగాన్ని బట్టి వస్తువు విలువ ఉంటుంది).

• స్వభావం మారదు: దుర్జనుల లేదా కుటిలుర స్వభావం ఎన్ని ఉపకారాలు చేసినా మారదని చెబుతారు.

“వేదు రెత్తినకుక్క వేఁటకై కొనిపోవ కట్టి పెంచిన వాని కాలుఁ గఱచు…”

• సామాజిక వ్యంగ్యం & హాస్యం: సమాజంలోని వేషధారణలను, మోసపూరిత వ్యక్తులను తనదైన హాస్య, వ్యంగ్య ధోరణిలో ఎండగట్టారు.

5. కావ్య ముగింపు & కాలనిర్ణయ విశేషం (చమత్కారం)

ఈ శతకం చివరలో కవి ఒక గొప్ప కావ్య చమత్కారాన్ని ప్రదర్శించారు.

• 98వ, 99వ సీస పద్యాలు: ఈ పద్యాలలో కవి గ్రంథాన్ని ముగించిన సంవత్సరం, మాసము, తిథి, వారము, లగ్నము మరియు గ్రామాన్ని రెండర్థాలు (ద్వ్యర్థి) వచ్చేలా వివరించారు.

• ద్వ్యర్థి పట్టిక: పైకి నీతిని తెలిపే అర్థం ఒకటైతే, జ్యోతిష్య పరిభాషలో గ్రంథ సమాప్తి కాలాన్ని తెలిపే అర్థం మరొకటి వస్తుంది. ఉదాహరణకు:

o గెలుపుసాలు = జయకరమైన సంవత్సరం / ‘జయ’ నామ సంవత్సరం.

o మింటినెల = ఆకాశంలో చందమామ / శ్రావణ మాసం.

o పుడమి బుట్టిన యొక్కడు = భూమిపై పుట్టినవాడు / కుజుడు (మంగళవారం).

o చెలఁగినతేలు = చెలరేగిన తేలు / వృశ్చిక లగ్నం.

ఈ విధంగా జయ నామ సంవత్సరం, శ్రావణ బహుళ పంచమి, మంగళవారం, అశ్వనీ నక్షత్రం, వృశ్చిక లగ్నం (మధ్యాహ్నం 3:00 గంటలకు) ఏలూరులో ఈ గ్రంథం పూర్తయిందని నిరూపించారు.

ముగింపు

దాసు శ్రీరాములు గారి “చక్కట్ల దండ” శతక సాహిత్యంలో ఒక ప్రత్యేక రత్నం. ఇది కేవలం కవిత్వ పాండిత్య ప్రదర్శన మాత్రమే కాక, సామాన్య ప్రజల భాషలో, లోకజ్ఞానాన్ని మరియు లౌకిక నీతులను సుబోధకంగా అందించిన ఉత్తమ అచ్చతెలుగు కావ్యం.

This response is more helpful

Choice B

మహాకవి, అష్టావధాని, న్యాయవాది అయిన దాసు శ్రీరాములు (1846–1908) గారు రచించిన ప్రసిద్ధ అచ్చతెలుగు పద్య కావ్యం ‘చక్కట్ల దండ’. “చక్కట్లు” అంటే లౌకిక నీతులు లేదా లోకానుభవ ధర్మాలు అని, “దండ” అంటే మాలిక అని అర్థం; అనగా ‘చక్కట్ల దండ’ అంటే లౌకిక నీతిమాలిక.

వికీపీడియా+ 2

1. గ్రంథ పరిచయం & నేపథ్యం

శ్రీరాములు గారు ఈ శతకాన్ని శతాధిక సీసపద్యాలతో అచ్చతెలుగులో (సంస్కృత సమపదాలు వాడకుండా) రచించారు. సంస్కృత పదజాలం లేకుండా తెలుగుదనం ఉట్టిపడే పదాలు, సామెతలు, జాతీయాలతో సమాజంలోని నడవడికను ప్రత్యక్షంగా చిత్రించడం ఈ కావ్య ప్రత్యేకత.

వికీసోర్స్

లక్షణం వివరణ

రచయిత దాసు శ్రీరాములు గారు

రచన ముగిసిన కాలం క్రీ.శ. 1894 (శ్రావణ బహుళ పంచమి, మంగళవారం)

పద్య సంఖ్య 100 సీసపద్యాలు (ఆటవెలది/తేటగీతి మకుటంతో)

మకుటం “అనిపలుకు దాసురాముడిట్లచ్చ తెనుఁగు | కబ్బమందము నిండ జక్కట్ల దండ”

భాషా రీతి అచ్చతెలుగు (తత్సమ వర్జితం)

2. శతక ముఖ్య విశ్లేషణ & అంతరార్థం

లౌకిక నీతులు & లోకానుభవం

మానవ ప్రవర్తనలోని మంచిచెడులు, స్వార్థం, అమాయకత్వం, మూర్ఖత్వాలను కవి చమత్కారంగా ఎండగట్టారు. లోకంలో ఎవరికి ఏమి తగునో, ఏ వస్తువు ఎక్కడ శోభిస్తుందో సూటిగా వర్ణించారు.

• ఔచిత్య పరిపాలన: బంగారు బొమ్మకు రంగు పూయడం దండగ అని, పేడ బొమ్మకు పూస్తే కొంత అందం వస్తుందని; వెండి గిన్నెకు చింతపండు పులుసు అక్కర్లేదని, ఇత్తడి పాత్రకే తోముకోవడానికి పులుసు కావాలని ఔచిత్యాన్ని స్పష్టం చేస్తారు.

• సామాజిక స్వభావాలు: పాలు పితకని ఆవును, దానగుణం లేని లోభిని, నీతి లేని నాయకుడిని లోక సహజమైన ఉపమానాలతో విమర్శించారు.

సామెతలు & లోకోక్తుల వినియోగం

ప్రజల నిత్య జీవితంలో వాడే సామెతలకు పద్యరూపం ఇచ్చి అచ్చతెలుగు సౌందర్యాన్ని పెంచారు:

కురియక కురియక కురిసెనా మొయివారి యెడవాన పొలమెల్ల యెద్దుకన్ను

కాయక కాయక కాచె నా తరం బూచి గున్న మామిడి కొమ్మ కోటివేలు

పొరుగు వారికి మేలు పొందరాదందువా ఇరుగువారికి నీవ పొరుగువాఁడు

ఇరుగు వారికి మేలు పొందరాదందువా పొరుగు వారికి నీవ ఇరుగువాఁడు…

3. కావ్యంలో విశేషాలు & కవి సమయం

చక్కట్ల దండ శతకంలో చివరి పద్యాలు ప్రత్యేకమైన చమత్కారంతో కూడుకుని ఉంటాయి:

• ద్వ్యర్థి పద్యం (88వ సీసము): ఈ పద్యం ఒకవైపు లోకనీతిని చెబుతూనే, మరొకవైపు ఈ గ్రంథాన్ని కవి ఏ రోజు, ఏ ఘడియలో పూర్తి చేశారో (కాలగణనను) గూఢంగా తెల్పుతుంది.

• కాల పరిమాణం (98వ సీసము): జయ నామ సంవత్సరం, వర్షాకాలం (శ్రావణ మాసం), బహుళ పక్షం, పంచమి తిథి, మంగళవారం, అశ్విని నక్షత్రం, వృశ్చిక లగ్నాన (మధ్యాహ్నం 3 గంటలకు) ఈ కావ్యాన్ని పూర్తి చేసినట్లు వర్ణించారు.

• స్థల నిర్దేశం (99వ సీసము): కవి తాను ఈ కావ్యాన్ని ముగించిన గ్రామం/ప్రదేశం వివరాలను అందించారు.

4. సమగ్ర సమగ్రతా సూచిక

‘చక్కట్ల దండ’ శతకం కేవలం నీతిబోధకే పరిమితం కాక, తెలుగు భాషాభిమానులకు అచ్చతెలుగు పదజాల సమృద్ధిని పరిచయం చేసే మహోత్తమ కావ్యం. దాసు శ్రీరాములు గారి ధారాశుద్ధి, లోకజ్ఞత, చమత్కారం ఈ శతకంలో అడుగడుగునా కనిపిస్తాయి.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -3-11-26-ఉయ్యూరు