బేరార్(త్రివేణి)

రచన: వి. పి. కె. నంబియార్, బి.ఎల్.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

కొన్ని నెలల క్రితం, 1936 అక్టోబరు నాటి ఒప్పందంలోని 11వ అధికరణం (Article 11) ప్రకారం, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ మరియు బేరార్ ప్రభుత్వంలో, గౌరవనీయ నిజాం ప్రభువుకు ఏజెంట్‌గా మద్రాసు హైకోర్టు మాజీ న్యాయమూర్తి సర్ ఎం. వెంకటసుబ్బారావు నియామకం జరిగినట్లు ప్రకటించబడింది. ఈ నియామకం భారతదేశ రాజ్యాంగ చరిత్రలో బేరార్‌కు ఉన్న ప్రాముఖ్యతను, అలాగే భారతీయ సంస్థానాలపై ‘పరమాధికార శక్తి’ (Paramount Power)కి ఉన్న సార్వభౌమాధికార పరిధిని ప్రముఖంగా వెలుగులోకి తెస్తుంది. ఈ కొత్త ఒప్పందాన్ని సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకోవడానికి, బేరార్ రాజకీయ చరిత్రను క్లుప్తంగా సమీక్షించడం ప్రయోజనకరంగా ఉంటుంది.

వాస్తవానికి బేరార్ ప్రాంతం నిజాం రాజ్యంలో ఒక భాగంగా ఉండేది, కానీ 1853 నుండి ఇది బ్రిటిష్ వారి ఆధీనంలో ఉంది. 19వ శతాబ్దంలో, దక్షిణ భారతదేశంలో నెలకొన్న రాజకీయ అశాంతి నేపథ్యంలో, మరాఠాలు తరచుగా హైదరాబాద్‌పై దండయాత్రలు చేసేవారు. వారి దారుణమైన దండయాత్రలను అరికట్టడానికి, నిజాం బ్రిటిష్ సైన్యాల సేవలను కోరారు. ఆ సైన్యాలను పంపినప్పుడు, వారు విధి నిర్వహణలో ఉన్నంత కాలం వారి జీతభత్యాలను రాష్ట్ర ఖజానా నుండే చెల్లించాలని ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. మరాఠాల దాడులు హైదరాబాద్ చరిత్రలో ఒక శాశ్వత అంశంగా మారిపోవడంతో, ఆ సైన్యాన్ని వెనక్కి పిలిపించడం సాధ్యపడలేదు. తత్ఫలితంగా, ఆ సైన్యం జీతభత్యాల మొత్తం భారీగా పెరిగిపోయింది; అయితే, అప్పటికే ఖజానా ఖాళీ అయిపోవడంతో, ఆ మొత్తాన్ని చెల్లించడం నిజాంకు అసాధ్యంగా మారింది. దాంతో ఆయన బేరార్‌ను భారత ప్రభుత్వానికి తాకట్టు పెట్టారు; అయితే, భవిష్యత్తులో ఎప్పుడైనా ఖజానా ఆర్థిక పరిస్థితి మెరుగుపడితే, ఆ ప్రాంతాన్ని తిరిగి విడిపించుకునే హక్కును మాత్రం తన వద్దే ఉంచుకున్నారు. కానీ ఆ సందర్భం ఎప్పటికీ రాలేదు. 1902లో, లార్డ్ కర్జన్ వైస్రాయ్‌గా ఉన్న సమయంలోనూ, ప్రస్తుత నిజాం తండ్రి పరిపాలనలోనూ, భారత ప్రభుత్వం  హైదరాబాద్ దర్బార్ మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదిరింది. ఆ ఒప్పంద నిబంధనల ప్రకారం, ఆ ప్రాంతాన్ని భారత ప్రభుత్వానికి శాశ్వత కౌలు (lease) పద్ధతిలో అప్పగించారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా, నిజాం ఏటా ఇరవై ఐదు లక్షల రూపాయల వార్షిక భత్యాన్ని (subsidy) పొందేలా నిర్ణయించారు.

బేరార్ పరిపాలన విధానం కొంత విలక్షణంగా ఉండేది. దీనిని ‘సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్’తో కలిపి నిర్వహించేవారే తప్ప, ఆ ప్రావిన్సులలో ఒక భాగంగా మాత్రం పరిగణించేవారు కాదు. మాంట్‌ఫోర్డ్ సంస్కరణల ప్రకారం, భారత ప్రభుత్వ చట్టం ఆ ప్రావిన్స్‌కు వర్తించనందున ఏర్పడిన రాజ్యాంగపరమైన ఇబ్బందిని అధిగమించడానికి, గవర్నర్ అధికారికంగా కౌన్సిల్‌కు నామినేట్ చేసిన 17 మంది ఎన్నికైన సభ్యుల ద్వారా బెరార్‌కు సి.పి. శాసనసభలో ప్రాతినిధ్యం లభించింది. సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ లెజిస్లేటివ్ కౌన్సిల్ ద్వారా ఆమోదం పొంది, ప్రావిన్స్ కోసం చట్టాలుగా మారిన బిల్లులను, తదనంతరం గవర్నర్-జనరల్ ఇన్ కౌన్సిల్ తన విదేశీ అధికార పరిధి కింద ఉన్న అధికారాలను ఉపయోగించి బెరార్‌కు వర్తింపజేశారు. మరియు గవర్నర్-జనరల్ ఇన్ కౌన్సిల్ తనకు నచ్చిన విధంగా బెరార్ కోసం చట్టాలు చేయడానికి పూర్తి అధికారాలను కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఆచరణలో ఆయన ఎల్లప్పుడూ సి.పి. శాసనసభకు చెందిన పదిహేడు మంది ఎన్నికైన సభ్యులు  ఇతరులతో కూడిన కమిటీ మార్గదర్శకత్వంలోనే నడిచారు. బెరార్ ఆదాయాలు ప్రావిన్షియల్ ఆదాయ వనరుగా సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ ప్రభుత్వానికి కేటాయించబడ్డాయి, కానీ అధికార వికేంద్రీకరణ నియమం 14  ప్రకారం సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ ప్రభుత్వానికి వాటిపై పూర్తి నియంత్రణ ఉంటుంది, అయితే బెరార్‌లో అవసరమైన ఖర్చుల కోసం తగిన ఏర్పాట్లు చేయాలనే నిబంధన ఉంది.

1911లో, హైదరాబాద్ ప్రస్తుత పాలకుడు ఆసఫ్ ఝా మన్సద్‌ను అధిరోహించారు. చాకచక్యమైన ఆర్థికవేత్త, మరియు అత్యంత పొదుపుపరుడైన ఆయన, అపారమైన సంపదను పోగుచేయగలిగారు. లార్డ్ రీడింగ్ వైస్రాయ్‌గా ఉన్న కాలంలో, ఆయన బేరార్‌ను తిరిగి అప్పగించే విషయాన్ని మళ్ళీ లేవనెత్తారు. ఆయన బకాయిపడిన చెల్లింపులను చేయడానికి అంగీకరించి, ఆ భూభాగాన్ని తిరిగి అప్పగించమని అభ్యర్థించారు. అది 1926 మార్చి 27వ తేదీన లార్డ్ రీడింగ్ రాసిన ప్రసిద్ధ జవాబుకు దారితీసింది, ఇది తదనంతరం బట్లర్ నివేదికకు నేపథ్యంగా నిలిచింది. ఆ లేఖలోని కొన్ని వాక్యాలు ఎంతగా ప్రసిద్ధి చెందాయంటే, వాటిని యథాతథంగా ఉటంకించవచ్చు. లార్డ్ రీడింగ్ ఇలా వ్రాశారు: “స్థానిక సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ రాచరికపు సార్వభౌమాధికారం కేవలం ఒప్పంద హక్కుల నుండి మాత్రమే ఉద్భవించదు, కానీ వాటికి అతీతంగా స్వతంత్రంగా ఉంటుంది, మరియు ఏ సంస్థానమూ సర్వోన్నత శక్తితో సమాన హోదాలో చర్చలు జరపాలని ఆశించజాలదు. పరిపాలిస్తున్న రాకుమారులు అనుభవిస్తున్న బాహ్య భద్రతతో పాటు అంతర్గత భద్రత కూడా అంతిమంగా బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ రక్షక శక్తి వలనే లభిస్తుంది. మరియు, సామ్రాజ్య ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన విషయాలలో లేదా ఒక సంస్థానపు ప్రభుత్వ చర్యల వల్ల దాని సాధారణ సంక్షేమం తీవ్రంగా, ఘోరంగా ప్రభావితమైనప్పుడు, అవసరమైతే నివారణ చర్యలు తీసుకునే అంతిమ బాధ్యత సర్వోన్నత శక్తిపైనే ఉంటుంది.” అప్పటి నుండి ఏ వైస్రాయ్ కూడా రాకుమారులతో తన మాటలలో అంతటి సానుభూతిలేని నిరంకుశత్వాన్ని ప్రదర్శించలేదు. ఆ క్షణానికి నిజాం మౌనమయ్యాడు మరియు భూభాగాల పునఃస్వాధీన ప్రశ్నపై తెరపడినట్లుగా కనిపించింది.

కానీ ఆసఫ్ ఝా విషయాలను అంతటితో వదిలిపెట్టలేదు. 1930లో సైమన్ కమిషన్ తమ నివేదికను ప్రచురించింది. భారతదేశ భవిష్యత్ రాజ్యాంగంలో భారత సంస్థానాలను విస్మరించకూడదని వారు సిఫార్సు చేశారు,  స్వయంప్రతిపత్తి గల బ్రిటిష్ ఇండియన్ ప్రావిన్సులు, భారత సంస్థానాలతో కూడిన అఖిల భారత సమాఖ్య భవిష్యత్తును వారు ఊహించారు. 1930 శరదృతువులో ఇంగ్లాండ్‌లో జరిగిన రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో, అఖిల భారత సమాఖ్యగా ఉండే భారతదేశ భవిష్యత్ రాజ్యాంగాన్ని హోం ప్రభుత్వం ఆమోదించింది. 1931లో లార్డ్ ఇర్విన్ స్థానంలో లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ భారతదేశ వైస్రాయ్ మరియు గవర్నర్-జనరల్‌గా నియమితులయ్యారు. రాజకీయ అశాంతి తిరిగి తలెత్తడం మరియు దానిని ఎదుర్కోవడానికి తీసుకున్న చర్యలు చాలా మంది భారత ప్రచారకుల దృష్టిలో భారత ప్రభుత్వాన్ని దూరం చేశాయి,  వైస్రాయ్ మద్దతు కోసం భారత సంస్థానాల వైపు తిరిగి చూశారు. సహజంగానే, లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ సంస్థానాధీశుల ఆశయాలను సానుభూతితో వీక్షించారు. బెరార్‌ (Berar) సమస్యను తిరిగి ప్రస్తావించడానికి ఇదే అత్యంత కీలకమైన సమయమని నిజాం భావించారు.

1931లో జరిగిన రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో, హైదరాబాద్ ప్రతినిధి—అప్పటికి నిజాం కార్యనిర్వాహక మండలి అధ్యక్షుడిగా ఉన్న గౌరవనీయులు సర్ అక్బర్ హైదరీ—బెరార్‌ సమస్యకు సంబంధించిన చిక్కుముడిని సంతృప్తికరంగా పరిష్కరించాలని, ఆ ప్రాంతంపై ‘పరమాధికార శక్తి’ (Paramount Power) యొక్క సార్వభౌమాధికార పరిధిని స్పష్టంగా నిర్ధారించాలని ప్రకటించారు. డిసెంబర్ 1933లో లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ హైదరాబాద్‌ను సందర్శించినప్పుడు, ఆయన గౌరవార్థం ఏర్పాటు చేసిన రాజ విందులో వైస్రాయ్ ఒక ప్రకటన చేశారు: బ్రిటిష్ రాచరిక వ్యవస్థకు (British Crown)  హైదరాబాద్ దర్బారుకు మధ్య జరిగిన చర్చల ఫలితంగా, బెరార్‌పై నిజాం సార్వభౌమాధికారాన్ని పునరుద్ఘాటించడానికి అంగీకారం కుదిరిందని; అయితే ఆ సార్వభౌమాధికారాన్ని ఏ విధంగా పునరుద్ఘాటించాలనే వివరాలను మాత్రం ఇంకా ఖరారు చేయాల్సి ఉందని ఆయన తెలిపారు. ఆ వివరాలు తుది రూపం దాల్చకముందే, లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ పదవీకాలం ముగిసింది, ఆ తర్వాత మార్క్విస్ ఆఫ్ లిన్‌లిత్‌గో భారతదేశ వైస్రాయ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1936 అక్టోబర్ 24న, భారత ప్రభుత్వం మరియు హైదరాబాద్ దర్బారు మధ్య ఒక ఒప్పందం కుదిరింది; ఈ ఒప్పంద నిబంధనల ప్రకారం, బెరార్‌పై నిజాం సార్వభౌమాధికారం పునరుద్ఘాటించబడినట్లుగా పరిగణించబడింది. ఈ ఒప్పందంలోని కొన్ని ముఖ్యమైన విశేషాలను ఇక్కడ గమనించవచ్చు:

బెరార్ ప్రాంతం, ఇంతకుముందు వలెనే, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ ప్రభుత్వం ద్వారానే పరిపాలించబడుతూ కొనసాగుతుంది.

2. నిజాం గారు ఏటా 25 లక్షల రూపాయల వార్షిక భత్యాన్ని (subsidy) పొందుతూనే ఉంటారు.

3. బెరార్‌లోని అన్ని ప్రభుత్వ భవనాలపై, హైదరాబాద్  బెరార్ నిజాం వారి పతాకం, ‘యూనియన్ జాక్’ పతాకంతో పాటు పక్కపక్కనే ఎగురుతుంది.

4. నిజాం వారి యువరాజు (వారసుడు) అధికారికంగా ‘బెరార్ యువరాజు’గా వ్యవహరించబడతారు మరియు బ్రిటిష్ రాజ్యాంగం (Crown) ద్వారా ఆ హోదాలో గుర్తించబడతారు.

5. బెరార్‌లో తన తరపున ఒక ప్రతినిధిని నియమించే అధికారం నిజాం వారికి ఉంటుంది. నిజాం ప్రభుత్వం తరపున అక్కడి పరిపాలనను పర్యవేక్షించడం తప్ప, బెరార్ అంతర్గత పరిపాలనలో జోక్యం చేసుకునే అధికారం ఆ ప్రతినిధికి ఉండదు.

6. సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ భవిష్యత్ గవర్నర్ల ఎంపికకు ముందు, నిజాం వారిని తప్పక సంప్రదించాలి.

7. నిజాం వారు ఎప్పుడు తెలియజేస్తే అప్పుడు, వారు నిర్వహించే అధికారిక దర్బారులకు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ గవర్నర్ తప్పక హాజరుకావాల్సి ఉంటుంది.

1935 నాటి ‘భారత ప్రభుత్వ చట్టం’ (Government of India Act) లోని సెక్షన్ 47 ఇలా నిర్దేశించింది: ఈ ఒప్పందం అమలులో ఉన్నంత కాలం, బెరార్‌పై నిజాం వారి సార్వభౌమాధికారం కొనసాగుతున్నప్పటికీ, బెరార్ మరియు సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ రెండూ కలిపి ఒకే ‘గవర్నర్ ప్రావిన్స్’గా పరిపాలించబడతాయి. అంతేకాకుండా, రాజభక్తి ప్రమాణం (oath of allegiance) చేసే సందర్భాలు తప్ప, మిగిలిన అన్ని విషయాలలో ఈ చట్టం బెరార్ ప్రజలందరికీ వర్తిస్తుంది.

అలాగే, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ మరియు బెరార్ ప్రాంతీయ శాసనసభకు లేదా ‘కౌన్సిల్ ఆఫ్ స్టేట్’కు సంబంధించిన ఓటర్ల అర్హతలకు సంబంధించి 1935 నాటి చట్టం కింద రూపొందించే ఏ నిబంధన అయినా, ఈ ఒప్పందంలో ఆ విషయాలకు సంబంధించి పేర్కొన్న అంశాలకు అనుగుణంగా ఉండేలా రూపొందించబడాలి.

ఒకవేళ ఈ ఒప్పందం అమలులో లేని పరిస్థితి ఏర్పడితే, ఆ చట్టంలో ‘సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ మరియు బెరార్’ అని ఉన్న ప్రస్తావనలన్నీ కేవలం ‘సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్’కు సంబంధించినవిగానే పరిగణించబడతాయి.

1936 అక్టోబరులో కుదిరిన ఈ ఒప్పందం, నిజాం వారి సార్వభౌమాధికారాన్ని పునరుద్ఘాటించేదేనా? దీని ద్వారా ఆయనకు వాస్తవంగా ఏదైనా ప్రయోజనం చేకూరిందా? అని ఎవరైనా సహేతుకంగా ప్రశ్నించవచ్చు. బహుశా, నిజాం వారు ఈ ఒప్పందం ద్వారా సాధించారని చెప్పదగిన ఏకైక విషయం ఏమిటంటే—సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ భవిష్యత్ గవర్నర్ల ఎంపికకు సంబంధించి నిజాం వారిని తప్పక సంప్రదించాల్సి రావడం మాత్రమే. దివంగత సర్ హైడ్ గోవాన్ వారసుడిగా సర్ ఫ్రాన్సిస్ వైలీని మధ్య ప్రావిన్సుల గవర్నర్‌గా నియమించినప్పుడు, ఒప్పందంలోని నిబంధనల ప్రకారం నిజాంను సంప్రదించారని ప్రకటించారు. కానీ, ఆ వ్యక్తి ఎంపికలో నిజాంకు ప్రభావవంతమైన అధికారం ఉందని దీని అర్థమా? మధ్య ప్రావిన్సుల గవర్నర్ ‘గాడీ’ కోసం తన సొంత అభ్యర్థినే ఉండాలని ఆయన పట్టుబట్టగలరా? ఇది కేవలం ఒక లాంఛనప్రాయమైన సంప్రదింపు  యాంత్రిక ఆమోదం అయితే, ఇచ్చిన ఈ రాయితీ ఒక నీడలా, దాదాపు చట్టపరంగా శూన్యంగా కనిపిస్తుంది.

మళ్ళీ, గవర్నర్ ఉత్సవ దర్బార్లకు హాజరు కావాలనే నిబంధన ఉంది. ఉత్సవ దర్బార్లకు హాజరు కావడం రాజు ప్రతినిధి గౌరవానికి అవమానకరమని చెప్పబడింది. కానీ ఇక్కడ కూడా, వాటిని ఎలా  ఎప్పుడు ఏర్పాటు చేయాలనేది స్పష్టంగా లేదు; అది మహారాజు గారి అభీష్టమా లేక గవర్నర్ సౌకర్యానికి అనుగుణంగానా అనేది కూడా స్పష్టంగా లేదు. ప్రతిపాదిత ఉత్సవ దర్బారు వైస్రాయ్ రాజధాని పర్యటనతో లేదా గవర్నర్ అంతర్గత పర్యటనలో ఉన్న సమయంతో ఏకీభవిస్తుందని ఊహాజనితంగా వాదిస్తే, ఆయన దానికి వెంటనే హాజరు కావాలా లేక హాజరు కాలేనని చెప్పాలా? వాస్తవ అమలులో ఈ ఒప్పందం వెలుగులోకి తీసుకురాగల కొన్ని ప్రశ్నలు ఇవి, కానీ నిజాం  ముందుచూపు  రాజకీయ వివేకం ఎలాంటి విపత్కర పరిస్థితినైనా నివారిస్తుందని ఆశించాలి. కొత్త పదవికి సర్ ఎం. వెంకటసుబ్బారావు గారి ఎంపిక చాలా సముచితమైనది. ఆయన ఒక ప్రముఖ న్యాయమూర్తిగా, న్యాయశాస్త్రవేత్తగా మాత్రమే కాకుండా, ఆయన ఉదారత, దాతృత్వం మరియు పేదల పట్ల సానుభూతికి హద్దులు లేని వ్యక్తిగా కూడా కీర్తి గడించారు. పరమ పావన పాలకులు తమ మొదటి ఏజెంట్‌గా దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన ఒక హిందువును కలిగి ఉండటం పాలకుడి సహనానికి మరియు ఆయన ఎంపికలోని వివేకానికి నిదర్శనం.

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -7-5-26-ఉయ్యూరు .