–ప్రపంచ రసిద్ధ సాంఘిక నవలారచయిత జీవిత చరిత్ర -10

HAPTER XVII.

LAST READINGS.

అనుకూలమైన వాతావరణం అతనికి సుఖంగా ఇంటికి చేరడానికి సహాయపడింది. అతను సముద్రయానం వల్ల, బహుశా దానిలోని విశ్రాంతి వల్ల మరింత ఎక్కువగా లాభపడ్డాడు; మరియు మే 25వ తేదీన, అతను తన బోస్టన్ స్నేహితులతో తన గురించి వివరిస్తూ, తాను నమ్మలేనంతగా నల్లగా ఉన్నానని, మరియు అంత ఆరోగ్యంగా కనిపించడం ద్వారా అందరిలోనూ తీవ్ర నిరాశను కలిగిస్తున్నానని చెప్పాడు. “గత శనివారం నన్ను మొదటిసారి చూసినప్పుడు నా డాక్టర్ చాలా నిరుత్సాహపడ్డారు. ‘ఓరి దేవుడా! ఏడేళ్లు చిన్నవాడిలా కనిపిస్తున్నావు!’ అని డాక్టర్ వెనక్కి తగ్గుతూ అన్నారు.” అతను ఆ ఘనత అంతా “సముద్రంలో గడిపిన ఆ మంచి రోజులకే” ఇచ్చాడని, తాను పడిన శ్రమకు ఏమాత్రం విలువ ఇవ్వలేదని ఆ లేఖ చివరి భాగం విచారకరంగా చూపించింది. “మేము ఇప్పటికే—ఇది ఆలోచించండి!—నా వీడ్కోలు పఠనాల వివరాలను ఖరారు చేస్తున్నాము.”

అతను అమెరికాకు బయలుదేరే మార్గంలోనే ఆ ప్రయత్నం మొదలైంది. హాలిఫాక్స్ నుండి అతను నాకు లేఖ రాశాడు. నేను ఇంగ్లాండ్‌కు తిరిగి వెళ్ళినప్పుడు, పట్టణంలోనూ, పల్లెల్లోనూ వీడ్కోలు పఠనాల పరంపరను నిర్వహిస్తానని,

ఆ తర్వాత ఇంక చదవనని చాపెల్స్‌కు చెప్పాను.

వారు వెంటనే, అన్ని ఖర్చులూ భరిస్తామని, నిర్వహణకు పది శాతం చెల్లిస్తామని, మరియు 75 పఠనాల పరంపరకు గాను నాకు ఆరు వేల పౌండ్లు చెల్లిస్తామని రాతపూర్వకంగా ప్రతిపాదించారు.

మొదటి బోస్టన్ పఠనాలు ముగియక ముందే షరతులు చర్చించి ఖరారు చేయబడ్డాయి. పఠనాల సంఖ్య వందగా ఉండాలి;

మరియు ఖర్చులు, శాతం కాకుండా అదనంగా చెల్లింపు ఎనిమిది వేల పౌండ్లుగా ఉండాలి. నిస్సందేహంగా అలాంటి ప్రలోభం చాలా గొప్పది; దానికి లొంగిపోవడంలో డికెన్స్ చేసిన పొరపాటు ఘోరమైనదే అయినా, అది నీచమైనది కాదు.

అమెరికాలో వచ్చే లాభాల కోసం అతను ఎలాంటి ఉత్సాహంతో దీన్ని చేయలేదు, ఎందుకంటే ఈ ప్రయత్నానికి పూనుకున్నప్పుడు వాటి గురించి అతనికి ఏమీ తెలియదు.

డబ్బు కోసం అతని కంటే తక్కువగా పట్టించుకునే మనిషి మరొకరు ఉండరు. కానీ,

చాలామంది కొడుకుల పోషణకు కావలసిన ఏర్పాట్లు నిరంతర ఆందోళనగా ఉండేవి;

ఈ చింతను తగ్గించడానికి పఠనాలు చేసిన సహాయానికి అతను గర్వపడ్డాడు. అతని ఆరోగ్యం దెబ్బతినడానికి ప్రధాన కారణమని భావించదగ్గ ఆ తీవ్ర ఒత్తిడి—దీనిని తన పనితో ముడిపెట్టడానికి అతను ఎప్పుడూ నిరాకరించేవాడు—అతనిలో ఉన్న ఆత్మవిశ్వాసాన్ని కూడా దెబ్బతీసింది; అంటే, తన ఉన్నత లక్ష్య సాధన కోసం ఎప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండగలననే నమ్మకం అతనికి సన్నగిల్లింది. తన ఆరోగ్యంపై ప్రభావం చూపిన అంశాలను, ఈ మొత్తం వ్యవహారంలో భాగంగా పరిగణించడానికి అతను ఇష్టపడలేదు. అటువంటి కష్టాలను ప్రతి మనిషీ ఏదో ఒక స్థాయిలో భరించాల్సిందేనని అతను భావించాడు. ప్రస్తుతం చేపట్టిన పని ద్వారా తన స్వాతంత్ర్యాన్ని, విశ్రాంతి తీసుకోగల సామర్థ్యాన్ని ఎంత బలంగా పునరుద్ధరించుకోగలిగితే, అంతగా అతను పూర్తిగా కోలుకునే అవకాశాలు మెరుగుపడతాయని అతను నమ్మాడు. ఇదే దృక్పథంతో అతను ఈ చివరి పనిని చేపట్టాడు. ఒక ప్రత్యేకమైన కార్యాన్ని పూర్తిగా పూర్తి చేయడానికి లభించిన అవకాశం ఇది; ఆ పనిని శాశ్వతంగా వదిలిపెట్టే ముందు దానిని పరిపూర్ణం చేయాలనుకున్నాడు. అతను సాధించిన గత విజయాల సారాంశాన్ని నాకు పంపినప్పుడు, అందులో అతని ఉత్సాహం స్పష్టంగా కనిపించింది—అది సహజమైన, సమర్థనీయమైన ఉత్సాహమే. “అమెరికాకు సంబంధించిన మా లెక్కలను సరిచూసి, డాల్బీకి చెల్లించాల్సిన కమీషన్ మొత్తం ఇంగ్లీష్ కరెన్సీలో ఎంతో తేల్చుకోవడానికి మాకు చాలా కష్టమైంది. చివరకు, కరెన్సీ మార్పిడిలో జరిగిన సగటు నష్టంలో డాల్బీ తన వాటాగా ఎంత చెల్లించాలో నిర్ణయించుకోవడానికి, మేము ఒక మనీ-ఛేంజర్ (కరెన్సీ మార్పిడి చేసే వ్యక్తి) సహాయం తీసుకోవాల్సి వచ్చింది. ఈ మొత్తాన్ని మినహాయించగా, అతని కమీషన్ సుమారు 2,888 పౌండ్లు అని నా అంచనా (ఖచ్చితమైన లెక్కలు ప్రస్తుతం నా దగ్గర లేవు). ‘టిక్నర్ అండ్ ఫీల్డ్స్’ సంస్థకు 1,000 పౌండ్ల కమీషన్‌తో పాటు, బోస్టన్‌లో వచ్చిన మొత్తం ఆదాయంపై 5 శాతం వాటా లభించింది. మేము అమెరికా నుండి బయలుదేరే సమయానికి అక్కడ అయిన ఖర్చులు 38,948 డాలర్లు—అంటే సుమారు 39,000 డాలర్లు లేదా 13,000 పౌండ్లు. ప్రాథమిక ఖర్చులు 614 పౌండ్లు అయ్యాయి. బంగారం ధరలో దాదాపు 40 శాతం వ్యత్యాసం (మార్పిడి నష్టం) ఉన్నప్పటికీ, నా లాభం సుమారు 20,000 పౌండ్ల వరకు ఉంది. ప్రస్తుత ఒప్పందాన్ని నేను ఆరోగ్యంగా పూర్తి చేయగలిగితే, ఈ ‘రీడింగ్స్’ (సాహిత్య పఠన కార్యక్రమాలు) ద్వారా రెండేళ్లలో మొత్తం 33,000 పౌండ్లు సంపాదించినట్లవుతుంది; అంటే ‘చాపెల్స్’ సంస్థ నుండి 13,000 పౌండ్లు, అమెరికా నుండి 20,000 పౌండ్లు అన్నమాట. అంతకుముందు వీటి ద్వారా ఎంత సంపాదించానో తెలుసుకోవాలంటే, ‘కౌట్స్’ (Coutts) బ్యాంకు ఖాతా పుస్తకాలను సుదీర్ఘంగా పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది. ఏది ఏమైనా, అది కచ్చితంగా 10,000 పౌండ్లకు తక్కువ ఉండదు; ఎందుకంటే, దివంగత ఆర్థర్ స్మిత్‌తో కలిసి మొదటిసారిగా పట్టణాలు, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పర్యటించినప్పుడే నాకు ఇందులో సగం మొత్తం వచ్చిందని గుర్తు. ఈ లెక్కలు మన మధ్యే ఉండాలి; కానీ ఇవి చాలా ఆశ్చర్యకరంగా లేవూ? ‘చాపెల్స్’తో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం ప్రకారం మొదట్లో రాత్రికి 50 పౌండ్లు (అన్ని ఖర్చులు వారే భరిస్తారు) ఇచ్చేవారు; ఆ తర్వాత అది 60 పౌండ్లకు పెరిగింది, ఇప్పుడు 80 పౌండ్లకు చేరుకుంది.”

చివరి ‘రీడింగ్స్’ అక్టోబర్ నెలలో ప్రారంభం కావాల్సి ఉంది. అమెరికాలో ఉన్న సమయంలోనే మరణించిన తన పాత స్నేహితుడు చాన్సీ హే టౌన్‌షెండ్ కోరిక మేరకు, ఆయన ఒక బాధ్యతను స్వీకరించారు. ఆ వేసవిలో కొంతకాలం పాటు, టౌన్‌షెండ్ తన వీలునామాలో వదిలివెళ్ళిన మతపరమైన నమ్మకాలకు సంబంధించిన పత్రాలను పరిశీలించి, ప్రచురణ కోసం ఎంపిక చేసే పనిలో ఆయన నిమగ్నమయ్యారు. ఆ పత్రాలు మరుసటి ఏడాది ఒక చిన్న పుస్తక రూపంలో వెలువడ్డాయి. జూన్ నెలలో లాంగ్‌ఫెల్లో మరియు ఆయన కుమార్తెలు, ఆ తర్వాత వేసవిలో ఎలియట్ నార్టన్ కుటుంబ సభ్యులు ఆయనను సందర్శించారు. తాను ఎంతో ప్రేమించే, గౌరవించే స్నేహితులు—తాను ఎంతో రుణపడి ఉన్న ఆ గొప్ప దేశం నుండి—రావడంతో, గాడ్స్‌హిల్ (Gadshill) ప్రాంతమంతా ఎంతో ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఇలాంటి సందర్భాల్లో ఆయనలోని పాత ఉత్సాహం ఏమాత్రం తగ్గలేదు. అయితే, ఆ వేసవిలో నా అధికారిక పనుల మధ్యలో నేను ఆయనను తరచుగా కలిసేవాడిని. అప్పుడల్లా, అమెరికా పర్యటన ఆయనపై తీవ్ర ప్రభావం చూపిందనే భావన నాకు కలిగేది. ఆయన సహజమైన శక్తిలో స్పష్టమైన క్షీణత కనిపించింది, ఆయన నడకలో లేదా కదలికల్లో ఉండే చురుకుదనం తగ్గింది.

అసాధారణమైన చిరాకు తర్వాత, గత శనివారం లేదా ఆదివారం నాడు, సి. డి.కి తల తిరిగినట్లు అనిపించింది, వెనక్కి వెళ్ళాలని, చుట్టూ తిరగాలనిపించింది.

ఆ తర్వాత, ఒక చిన్న బల్ల మీద ఏదో పెట్టాలనుకుని, అనుకోకుండా దాన్ని,

బల్లను ముందుకు నెట్టాడు.

అతని ఎడమ కాలు మడమలో ఏదో అసహజంగా ఉన్నట్లు, అతనికి ఏదో వింతైన అభద్రతా భావం కలిగింది;

కానీ అతను కాలు పైకి ఎత్తగలిగాడు, ఈడ్చలేదు.

అలాగే తన ఎడమ చేయి, భుజంలో ఏదో వింతగా ఉందని చెప్పాడు; జాగ్రత్తగా చూస్తే తప్ప, ఆ చేయి పెట్టాలనుకున్న చోటును గుర్తించలేకపోయాడు; తన చేతులను, ముఖ్యంగా ఎడమ చేతిని—ఉదాహరణకు జుట్టు దువ్వుకుంటున్నప్పుడు—తల వైపు ఎత్తడానికి ఇబ్బందిపడ్డాడు.

అతను మిస్టర్ కార్ బేర్డ్‌కు ఈ విధంగా రాశాడు.

“‘నా మందులలో ఏదైనా పదార్థం వల్ల నాకు విపరీతమైన తలతిరగడం, ముఖ్యంగా ఎడమ వైపున అడుగులు తడబడటం, మరియు నా చేతులను తల మీదకు ఎత్తడానికి చాలా ఇబ్బందిగా ఉండటం వంటివి జరిగి ఉండవచ్చా? ఈ లక్షణాలు శనివారం (లేదా ఆదివారం?) రాత్రి, మరియు నిన్నంతా నన్ను చాలా అసౌకర్యానికి గురిచేశాయి, వగైరా.'”

ఈ విధంగా వర్ణించబడిన పరిస్థితిని బట్టి, సి. డి. తన ఎడమ వైపు పక్షవాతం మరియు బహుశా పక్షవాతం వచ్చే అంచున ఉన్నాడని స్పష్టంగా తెలిసింది. నిస్సందేహంగా, ఇది అతని రీడింగ్స్‌కు సంబంధించిన తీవ్రమైన తొందరపాటు, అధిక శ్రమ మరియు ఉద్రేకం యొక్క ఫలితమే.

“అతని నుండి ఈ విషయం విన్న వెంటనే మిస్టర్ కార్ బేర్డ్ ప్రెస్టన్ లేదా బ్లాక్‌బర్న్‌కు (ఏదో నాకు సరిగ్గా తెలియదు) వెళ్లి, అదే సాయంత్రం అతని రీడింగ్‌ను నిషేధించి, అతన్ని లండన్‌కు తీసుకువచ్చారు.”

“నేను ఆయనను చూసినప్పుడు, ఆయన ఆరోగ్యంగానే ఉన్నట్లు అనిపించారు. ఆయన ఆలోచనలు స్పష్టంగా ఉన్నాయి, నాడి కూడా ప్రశాంతంగా ఉంది. అయితే, ఆయన గుండె సహజమైన వేగం కంటే కొంచెం వేగంగా కొట్టుకుంటోంది. ఆయన నాతో మాట్లాడుతూ, ఇటీవల అప్పుడప్పుడు కొన్ని పదాలను మర్చిపోవడం లేదా తప్పుగా ఉపయోగించడం జరిగిందని, అలాగే పేర్లు, అంకెలను మర్చిపోయే అలవాటు తనకు ఎప్పటి నుంచో ఉందని చెప్పారు. అంతేకాకుండా, మేము సూచించిన నియమాలను ఖచ్చితంగా పాటిస్తానని ఆయన మాట ఇచ్చారు.

“మేము ఆయనకు ఈ క్రింది ధృవీకరణ పత్రాన్ని ఇచ్చాము:

“‘సంతకం చేసిన మేము, మిస్టర్ చార్లెస్ డికెన్స్ తీవ్రమైన అనారోగ్యంతో ఉన్నారని ధృవీకరిస్తున్నాము. ఆయన బహిరంగ పఠనాలు (public readings) మరియు తరచుగా చేసే సుదీర్ఘ రైలు ప్రయాణాల వల్ల శారీరకంగా, మానసికంగా తీవ్ర అలసటకు లోనయ్యారు. మా అభిప్రాయం ప్రకారం, రాబోయే కొన్ని నెలల పాటు ఆయన మళ్లీ పఠన కార్యక్రమాలను చేపట్టడం ఆయన ఆరోగ్యానికి సురక్షితం కాదు.’

“‘థామస్ వాట్సన్, ఎం.డి. (M.D.)’

“‘ఎఫ్. కార్ బేర్డ్’

“అయితే, కొన్ని వారాల తర్వాత, ఉత్తర ఇంగ్లాండ్‌లో ఆయనకు మెదడుకు సంబంధించిన ఆరోగ్య సమస్యల సంకేతాలు కనిపించకముందే, ఆయన కొన్ని పఠన కార్యక్రమాలకు అంగీకరించి ఉండేవారు. ఆ కార్యక్రమాలను జాగ్రత్తగా, మితంగా పూర్తి చేయడానికి అనుమతి ఇవ్వమని ఆయన నన్ను కోరారు.

“ఆయన నిరంతరం ఆరోగ్యంగా కనిపిస్తూ, అలాగే ఆరోగ్యంగానే ఉన్నట్లు భావిస్తుండటంతో, ఆయన అభ్యర్థనను తిరస్కరించడానికి నాకు ఎటువంటి కారణం కనిపించలేదు. అయితే, ఈ కార్యక్రమాలను చేపట్టేటప్పుడు చాలా జాగ్రత్తగా ఉండాలని సూచిస్తూనే, ఏప్రిల్ నెలలో మేము ఆయనకు శారీరక, మానసిక విశ్రాంతి తీసుకోవాలని చాలా కఠినంగా చెప్పామేమోనని ఆయన భావించవచ్చని నాకనిపించింది. అందుకే, కెప్టెన్ కుక్ తన యాత్రల గురించి రాసిన పుస్తకంలోని ఈ మాటను ఆయనకు గుర్తు చేశాను: ‘నివారణ చర్యలు ఎప్పుడూ అసహనానికి దారితీయవచ్చు; ఎందుకంటే అవి ఎంత విజయవంతమైతే, వాటి అవసరం అంత తక్కువగా కనిపిస్తుంది.’

“దీని గురించి ఎందుకు ప్రస్తావించానంటే, దీనితో పాటు నేను పంపుతున్న లేఖను[284] వివరించడానికే. ఆ లేఖను తిరిగి నాకు పంపవలసిందిగా మిమ్మల్ని కోరుతున్నాను; ఎందుకంటే, ఆ లేఖను రాసిన వ్యక్తితో నాకు చాలా కాలంగా ఎంతో స్నేహపూర్వకమైన, విలువైన అనుబంధం ఉంది. అది నాకు ఒక అమూల్యమైన జ్ఞాపకం.” “నేను ఇప్పుడు రాసిన విషయాలు మీకు ఏ రకంగానైనా ఉపయోగపడతాయంటే, అవి పూర్తిగా మీ సేవలో, మీ ఆధీనంలో ఉంటాయని ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు. అలాగే, మీ దివంగత మిత్రుని జీవిత చరిత్రకు సంబంధించిన మొదటి సంపుటిని నేను ఎంత ఆసక్తితో చదివానో కూడా ప్రత్యేకంగా చెప్పనక్కర్లేదు. ఆ సమయంలో వృత్తిపరమైన పని ఒత్తిడి ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల, ఇంతటి ఆసక్తికరమైన అంశం గురించి మరిన్ని వివరాలను నమోదు చేయలేకపోయానన్న చింత నాకు ఇంకా ఉంది.”

సర్ థామస్ వాట్సన్ అంగీకరించిన పన్నెండు పఠన కార్యక్రమాలు—అయితే వీటి కోసం రైలు ప్రయాణం చేయకూడదనే షరతు ఉండేది—1870 ప్రారంభ నెలల వరకు వాయిదా పడ్డాయి. మెసర్స్ చాపెల్ సంస్థ వారు ఎంతో పెట్టుబడి పెట్టిన ఒక ప్రయత్నం విఫలమైనందుకు, వారికి కొంత పరిహారంగా డికెన్స్ ఈ పఠన కార్యక్రమాలను అందించారు. కానీ, దీనితోనే ఆయన బహిరంగ పఠనకర్తగా తన ప్రస్థానాన్ని ముగించారు; మిగిలిన విషయాలు ఇక ముందు రాబోయే కథనంలో తెలుస్తాయి. ఆయన తన పాత అలవాట్లకు, పనులకు తిరిగి వెళ్లాలని ఆశించి మరొక ప్రయత్నం చేశారు; కానీ, అంతకుముందు జరిగినట్లే, విధి దీనికి కూడా అడ్డుపడింది. ఫలితంగా, ఆయన చివరి పుస్తకం, ఆయన చివరి పఠన కార్యక్రమాల మాదిరిగానే, అకాలంగా ముగిసిపోయింది.

CHAPTER XVIII.

LAST BOOK.

డికెన్స్ చేపట్టిన చివరి పుస్తకాన్ని, పాత పద్ధతిలో చిత్రాలతో కూడిన నెలవారీ సంచికలుగా ప్రచురించాలని అనుకున్నారు; అయితే, ఇది పన్నెండవ సంచికతో ముగియాల్సి ఉంది.[285] ఇది ఆరవ సంచికతో, అసంపూర్తిగానే ఆగిపోయింది; ఆ ఆరవ సంచికలో కూడా నిర్ణీత పరిమాణం కంటే రెండు పేజీల కంటెంట్ తక్కువగా ఉంది.

ఈ కథకు సంబంధించి ఆయనకు మొదట వచ్చిన ఆలోచన జూలై మధ్యకాలంలో రాసిన ఒక లేఖలో కనిపిస్తుంది: “ఒక కథ ఇలా మొదలైతే ఎలా ఉంటుంది? – ఇద్దరు వ్యక్తులు, ఒక అబ్బాయి మరియు ఒక అమ్మాయి (చాలా చిన్న వయసులో ఉన్నవారు), ఒకరికొకరు దూరమవుతారు. చాలా ఏళ్ల తర్వాత—అంటే పుస్తకం చివరలో—పెళ్లి చేసుకోవాలని ప్రమాణం చేసుకుంటారు. వారిద్దరూ వేర్వేరు మార్గాల్లో ప్రయాణించడం, ఆ ప్రయాణంలో వారి భవిష్యత్తు ఎలా మలుపు తిరుగుతుందో ఊహించలేకపోవడం—ఇదే ఈ కథలోని ప్రధాన ఆసక్తికర అంశం.” ఈ ఆలోచనను ఆయన పక్కన పెట్టేశారు; కానీ, ఎడ్విన్ డ్రూడ్ మరియు అతని కాబోయే భార్య పాత్రల రూపకల్పనలో ఈ పాత ఆలోచన యొక్క ఛాయలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి.

తర్వాతి ప్రణాళిక గురించి నాకు మొదటిసారిగా 1869 ఆగస్టు 6, శుక్రవారం నాటి లేఖ ద్వారా తెలిసింది. అందులో ఆయన, తన పత్రిక కోసం వచ్చిన ఒక చిన్న కథను గురించి—ఎప్పుడూ ఇతరుల రచనల్లో నచ్చే అంశాలను ఎంతో ఉదారంగా మెచ్చుకునే తన అలవాటు ప్రకారమే—ప్రశంసిస్తూ, తన కొత్త కథ కోసం తనకు వచ్చిన ఒక కొత్త ఆలోచన గురించి చెప్పారు. “నేను ఇంతకుముందు చెప్పిన ఆలోచనను పక్కన పెట్టేశాను. ఇప్పుడు నా కొత్త కథ కోసం చాలా విభిన్నమైన, సరికొత్త ఆలోచన ఒకటి వచ్చింది. దీని గురించి ఇప్పుడే బయటకు చెప్పలేను (చెబితే కథలోని ఆసక్తి పోతుంది), కానీ ఇది చాలా బలమైన ఆలోచన; అయితే, దీన్ని కథగా మలచడం కొంత కష్టమైన పని.” ఆ తర్వాత వెంటనే నాకు తెలిసిన దాని ప్రకారం, ఈ కథ ఒక మేనల్లుడిని అతని మేనమామ హత్య చేయడం గురించి సాగుతుంది. దీని ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, కథ చివరలో హంతకుడు తన జీవిత ప్రయాణాన్ని తిరిగి సమీక్షించుకుంటాడు. ఆ సమయంలో, తనే నేరస్థుడనే విషయాన్ని పక్కన పెట్టి, ఎవరో వేరొక వ్యక్తికి ఆ ప్రలోభాలు కలిగినట్లుగా అతను తన చర్యలను విశ్లేషించుకుంటాడు. చివరి అధ్యాయాలు మరణశిక్ష పడిన ఖైదీ ఉండే గదిలో (condemned cell) జరుగుతాయి; తన దుర్మార్గపు పనులన్నింటినీ—ఏదో వేరొకరి గురించి చెబుతున్నట్లుగా—వివరంగా వెల్లడించిన తర్వాత, చివరికి అతను ఆ గదికి చేరుకుంటాడు. హంతకుడు ఆ హత్యను ఎందుకు చేశాడో, అసలు ఆ హత్య ఎంత అనవసరమో అతనికి వెంటనే తెలిసిపోతుంది. అయితే, హంతకుడు ఎవరో కనిపెట్టడం మాత్రం కథ చివర వరకు సాధ్యం కాదు. చివరలో, ఒక బంగారు ఉంగరం ద్వారా అసలు విషయం బయటపడుతుంది; హంతకుడు మృతదేహాన్ని సున్నంలో పడేయగా, ఆ సున్నం ప్రభావానికి కూడా చెక్కుచెదరకుండా మిగిలిపోయిన ఆ ఉంగరం, హత్యకు గురైన వ్యక్తిని గుర్తించడానికే కాకుండా, నేరం జరిగిన ప్రాంతాన్ని మరియు హంతకుడిని కూడా వెల్లడిస్తుంది.[287] పుస్తకం రాయడం మొదలుపెట్టకముందే నాకు ఈ విషయాలన్నీ చెప్పారు. డ్రూడ్ తన కాబోయే భార్యకు ఇవ్వాలని ఉద్దేశించిన ఆ ఉంగరాన్ని, వారి చివరి సమావేశం తర్వాత అతను తనతోనే తిరిగి తీసుకువచ్చాడని గుర్తుంచుకోవాలి. రోసా, టార్టార్‌ను వివాహం చేసుకుంటుంది; క్రిస్పార్కిల్, ల్యాండ్‌లెస్ సోదరిని వివాహం చేసుకుంటాడు. ఇక ల్యాండ్‌లెస్ విషయానికి వస్తే, టార్టార్‌కు సహాయం చేస్తూ, హంతకుడిని బయటపెట్టి పట్టుకునే క్రమంలో అతను మరణిస్తాడని నా అభిప్రాయం.

అయితే, ప్రచురితమైన భాగాల్లో ఉన్నవి తప్ప, ఈ కథా ప్రణాళికకు సంబంధించిన ప్రధాన అంశాలేవీ అప్పటికి ఇంకా రాయబడలేదు. తదుపరి అధ్యాయాలకు సంబంధించి ఎటువంటి సూచనలు గానీ, ముందస్తు ప్రణాళికలు గానీ లేవు. థాకరే రాస్తూ మధ్యలోనే మరణించిన పుస్తకం గురించి ఆయన స్వయంగా ఎంతో బాధతో రాసినట్లుగా, ఇక్కడ అటువంటి ఆధారాలు కూడా ఏవీ మిగలలేదు. పూర్తి చేయలేని ప్రణాళికలు, అమలు చేయని ఉద్దేశాలు, అడుగు పెట్టని ఆలోచనా మార్గాలు, చేరుకోలేని లక్ష్యాలు—ఇలాంటివేవీ ఇక్కడ కనిపించలేదు; అంతా శూన్యం. అయినప్పటికీ, అప్పటికే రాసిన భాగాలే ఈ పుస్తకం దాని ముందు వచ్చిన రచన కంటే ఎంతో గొప్పగా ఉండబోతోందని హామీ ఇచ్చాయి. ఆయన మరణవార్త అమెరికాకు చేరినప్పుడు, లాంగ్‌ఫెల్లో ఇలా రాశారు: “ఆయన పుస్తకం పూర్తయి ఉంటుందని ఆశిస్తున్నాను. ఇది ఆయన అత్యంత అందమైన రచనల్లో ఒకటి, బహుశా అన్నింటికంటే అందమైనది కావచ్చు. ఆయన చేతిలోంచి కలం జారిపోయి, ఈ పుస్తకం అసంపూర్తిగా మిగిలిపోయిందని తలచుకుంటేనే చాలా బాధగా ఉంది.” ఇందులో కొన్ని పాత్రలను ఎంతో సూక్ష్మంగా, సున్నితంగా చిత్రించారు; వర్ణనల్లో ఆయన ఊహాశక్తి అత్యున్నత స్థాయిలో కనిపిస్తుంది. అత్యంత వైవిధ్యభరితమైన ప్రదేశాల వాస్తవికతను, అతి సూక్ష్మమైన స్థానిక వివరాలలో కూడా, ఒక్క వాక్యం కూడా లోపించలేదు;

మరియు మేము సోమరితనంతో కూడిన కేథడ్రల్ పట్టణాన్ని మరియు భయంకరమైన నల్లమందు తినేవారి అడ్డాను సమానమైన స్పష్టతతో చూశాము.[288] జంతువుల స్ఫూర్తి యొక్క పాత తేలిక మరియు ఉల్లాసం వంటిది హాస్యానికి కొత్త తాజాదనాన్ని ఇచ్చింది; బాల కథానాయిక మరియు ఆమె దురదృష్టవంతుడైన కాబోయే భర్త యొక్క సన్నివేశాలు కొత్తదనం మరియు పాత్రల యొక్క సున్నితత్వం రెండింటినీ కలిగి ఉన్నాయి; మరియు

మిస్టర్ గ్రెగ్యూ తన గదిలో తన గుమస్తా మరియు ఇద్దరు వెయిటర్లతో,

అహంకారి అయిన మూర్ఖుడు సాప్సియా, మరియు ఆర్భాటపు పరోపకారి హనీథండర్‌లతో ఉన్న సన్నివేశాలు అద్భుతమైన హాస్యంగా ఉన్నాయి. మిస్ ట్వింకిల్‌టన్, మిస్ లా క్రీవీ కుటుంబానికి చెందినది; మరియు లాడ్జింగ్-హౌస్ కీపర్, మిస్ బిల్లికిన్, ఆమె మిస్ ట్వింకిల్‌టన్‌కు తన రక్తం గురించి దయనీయమైన వివరణ ఇచ్చినప్పటికీ, ఆమె సిరలలో శ్రీమతి టాడ్జర్స్ రక్తం ఉంది. “నన్ను పుట్టినప్పటి నుండి చాలా ఉన్నతమైన ఒక బోర్డింగ్ పాఠశాలలో చేర్పించారు, ఆ పాఠశాల నిర్వాహకురాలు కూడా మీలాంటి ఒక ఉన్నత వంశస్థురాలే,

దాదాపు మీ వయసులోనే, లేదా బహుశా కొన్ని సంవత్సరాలు మీకంటే చిన్నది, మరియు అక్కడి భోజన బల్ల నుండి ప్రవహించిన నాలోని పేదరికం నా జీవితాంతం కొనసాగింది.” ఆకలితో అలమటించే ఉన్నత వంశీయుల పాఠశాల విద్య గురించి ఇంతకంటే గొప్పగా ఇంకేమైనా చెప్పారా?

_ఎడ్విన్ డ్రూడ్_ యొక్క చివరి పేజీని అతను స్పృహలో ఉన్న చివరి రోజు మధ్యాహ్నం చాలెట్‌లో రాశాడు; మరియు ఈ చివరి పేజీలోని చాలా భాగానికి సంబంధించిన నకలు (ఫ్యాసిమిలీ) కొంత ఆసక్తిని కలిగిస్తుందని నేను భావించాను.

“మిస్టర్ సాప్సీ ‘ఎయిట్ క్లబ్’ (Eight Club) సభ్యత్వం నుండి ఎలా తప్పుకున్నారో ఆయన మాటల్లోనే…

“కాస్త గాలి వెలుతురు తగిలేలా ఉండాలని, క్లబ్‌కు వెళ్లేందుకు నేను చుట్టూ తిరిగి వెళ్లే మార్గాన్ని ఎంచుకున్నాను. ఆ రోజు మా క్లబ్ వారపు సమావేశం జరగాల్సిన రాత్రి. అక్కడికి చేరుకునేసరికి సభ్యులందరూ హాజరై ఉన్నారు. మా క్లబ్ పేరు ‘ఎయిట్ క్లబ్’. మాలో మొత్తం ఎనిమిది మంది సభ్యులం ఉండేవాళ్లం; ఏడాదిలో ఎనిమిది నెలల పాటు, రాత్రి ఎనిమిది గంటలకు సమావేశమయ్యేవాళ్లం. మేము ‘క్రిబ్బేజ్’ (ఒక రకమైన పేకాట) ఆటను ఎనిమిది రౌండ్లు ఆడేవాళ్లం, ఒక్కో రౌండ్‌కు ఎనిమిది పెన్నీల పందెం ఉండేది. ఇక మా భోజనం విషయానికొస్తే—ఎనిమిది బ్రెడ్ రోల్స్, ఎనిమిది గొర్రె మాంసం ముక్కలు (మటన్ చాప్స్), ఎనిమిది పంది మాంసం సాసేజ్‌లు, ఎనిమిది బంగాళదుంపలు, ఎనిమిది ఎముక మజ్జలు (మారో-బోన్స్), ఎనిమిది టోస్ట్ ముక్కలు, మరియు ఎనిమిది సీసాల ‘ఏల్’ (ఒక రకమైన బీర్) ఉండేవి. ఈ సమావేశం వెనుక ఉన్న ఆలోచనలో ఒక రకమైన క్రమపద్ధతి లేదా సామరస్యం ఉందేమో—ఏమో మరి! నిజానికి, ఇది నా చిన్న ఆలోచనే.

“‘ఎయిట్ క్లబ్’లో కింబర్ అనే సభ్యుడు ఉండేవాడు, అందరితోనూ బాగానే కలిసిపోయేవాడు. వృత్తిరీత్యా అతను నృత్య గురువు (డాన్సింగ్ మాస్టర్). అతను చాలా సాధారణమైన, ఆశావాద దృక్పథం కలిగిన వ్యక్తి; కానీ అతనికి గౌరవప్రదమైన ప్రవర్తన గానీ, లోకజ్ఞానం గానీ అస్సలు లేవు.

“నేను క్లబ్ గదిలోకి ప్రవేశించేసరికి, కింబర్ ఇలా అంటున్నాడు: ‘అతను ఇంకా, సదరు వ్యక్తి చర్చిలో చాలా ఉన్నత స్థానంలో ఉన్నాడని నమ్ముతున్నాడు!’

“తలుపు పక్కనే ఉన్న ఎనిమిదవ మేకుకు నా టోపీని తగిలిస్తుండగా, కింబర్ చూపు నాపై పడింది. వెంటనే అతను తన చూపును పక్కకు తిప్పుకుని, చంద్రుడి దశలు మారడం గురించి ఏదో మాట్లాడసాగాడు. అప్పుడు నేను దానిని పెద్దగా పట్టించుకోలేదు, ఎందుకంటే నా సమక్షంలో చర్చికి సంబంధించిన విషయాల గురించి మాట్లాడటానికి చాలామంది సంకోచించేవారు. ఎందుకంటే, చర్చి మరియు రాజ్యానికి సంబంధించిన మన ‘గొప్ప రాజ్యాంగ వ్యవస్థ’కు ప్రతినిధిగా నేను ఎంపికయ్యానని (బహుశా ఇది యాదృచ్ఛికమే కావచ్చు) నేను భావించేవాడిని. ఈ మాటను కొందరు విమర్శకులు తప్పుబట్టవచ్చు, కానీ ఇది నా సొంత మాట అని నేను అంగీకరిస్తాను. కొంతకాలం క్రితం జరిగిన ఒక చర్చలో నేను ఈ పదాన్ని వాడాను.” నేను ఇలా అన్నాను: ‘చర్చి మరియు రాజ్యంలో మన అద్భుతమైన రాజ్యాంగం.’

“‘ఎయిట్ క్లబ్’ (Eight Club) సభ్యులలో పీర్‌ట్రీ (Peartree) ఒకడు; ఇతను ‘రాయల్ కాలేజ్ ఆఫ్ సర్జన్స్’లో కూడా సభ్యుడు. పీర్‌ట్రీ తన అభిప్రాయాల గురించి నాకు జవాబుదారీ కాదు. అతని అభిప్రాయాల గురించి నేను ఇక్కడ చెప్పేది ఒక్కటే—అతను పేదలకు ఎప్పుడు అవసరమైతే అప్పుడు ఉచితంగా వైద్యసేవలు అందిస్తుంటాడు, పైగా అతను ఆ ప్రాంతానికి అధికారిక వైద్యుడు (parish doctor) కూడా కాదు. ఒక ప్రభుత్వ అధికారిని అవమానించేలా తన రిపబ్లికన్ భావజాలంతో ప్రవర్తించడాన్ని పీర్‌ట్రీ తన మేధస్సుతో సమర్థించుకోవచ్చు; కానీ, నా దృష్టిలో మాత్రం అది ఏమాత్రం సమర్థనీయం కాదు.

“పీర్‌ట్రీకి, కింబర్ (Kimber)కి మధ్య ఒక రకమైన బలహీనమైన, అపక్వమైన స్నేహబంధం ఉండేది. నేను కింబర్ ఆస్తులను వేలం వేయించినప్పుడు (కోర్టు ఆదేశాల మేరకు అతని వస్తువులను జప్తు చేసినప్పుడు) ఈ విషయం నా దృష్టికి వచ్చింది. కింబర్ ఒక వితంతువు (భార్యను కోల్పోయిన వ్యక్తి). అతను తెల్లని లోపలి బనియన్, రిబ్బన్ అలంకరణలున్న తేలికపాటి పాదరక్షలు ధరించేవాడు. అతనికి ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉండేవారు; వారు చూడటానికి ఏమాత్రం చెడ్డగా లేరు, నిజానికి చాలా బాగుండేవారు. వారిద్దరూ బాలికల పాఠశాలల్లో నృత్యం నేర్పించేవారు—మిసెస్ సాప్సీ (Mrs. Sapsea) పాఠశాలలో, చివరకు ట్వింకిల్‌టన్ (Twinkleton) పాఠశాలలో కూడా పనిచేశారు. అయితే, నృత్యం నేర్పించే క్రమంలో వారు తమ గడ్డం కింద చిన్న వయోలిన్‌లను పెట్టుకుని కనిపించేవారు—ఇది స్త్రీలకు ఏమాత్రం తగని దృశ్యం. నిజానికి, నాకు తెలిసినంతవరకు—నేను స్పష్టంగా చెప్పగలను, నాకు ఖచ్చితంగా తెలుసు—వారిలో చిన్న కుమార్తె ఈ నీచమైన స్థితి నుండి బయటపడి, ఉన్నతమైన జీవితాన్ని గడిపే అవకాశం ఉండేది. కానీ, ఆమె ఆలోచనా దృక్పథం సామాన్య జనసమూహపు స్థాయిలోనే ఉండిపోయింది. అంతేకాకుండా, ఆమెలో గౌరవభావం ఎంతమాత్రం లేకపోవడం వల్ల, ఆమె ప్రవర్తన చూసేవారికి నవ్వు తెప్పించేంత హాస్యాస్పదంగా ఉండేది.” “నేను కింబర్ ఆస్తులను వేలం వేసినప్పుడు, పియర్‌ట్రీ (అతని పరిస్థితి ఎంత దయనీయంగా ఉందంటే, ఎలాగోలా తనను తాను నిలబెట్టుకుంటున్నాడు) కొన్ని విలువైన గృహోపకరణాలను దక్కించుకున్నాడు. నా కళ్లు గప్పడం అంత సులభం కాదు; అతను వాటితో ఏం చేయబోతున్నాడో నాకు స్పష్టంగా అర్థమైంది. అతను ఒక బలిష్టమైన, విప్లవ ధోరణి కలిగిన వ్యక్తి—గతంలో సైనికులతో కలిసి భారతదేశానికి వెళ్లినవాడు. నిజం చెప్పాలంటే, సమాజ శ్రేయస్సు దృష్ట్యా వాడి మెడ విరిచేయాలి! కొద్ది కాలం తర్వాత, కింబర్ ఉంటున్న చోట కిటికీ గుండా చూసినప్పుడు, ఆ వస్తువులు అక్కడ కనిపించాయి. ‘మంచి రోజులు వచ్చే వరకు అప్పుగా ఇచ్చాను’ అన్నట్లుగా ఒక కపట నాటకం ఆడుతున్నారని నాకు వెంటనే అర్థమైపోయింది. లోకజ్ఞానం తక్కువగా ఉన్న ఎవరైనా, కింబర్ తన రుణదాతలకు చెల్లించాల్సిన డబ్బును దాచిపెట్టి, మోసపూరితంగా ఈ వస్తువులను కొన్నాడేమో అని అనుమానించవచ్చు. కానీ, అతని దగ్గర అస్సలు డబ్బు లేదని నాకు ఖచ్చితంగా తెలుసు. అంతేకాదు, ఇలాంటి ప్లాన్ వేయాలంటే చాలా ముందుచూపు ఉండాలి; కానీ, ఇతను కేవలం ఇతరులకు నాట్యాలు నేర్పిస్తూ, ఆ సంపాదనతో కాలం గడిపే ఒక చపలచిత్తుడు—అంతటి తెలివితేటలు ఇతని దగ్గర ఉండే అవకాశం లేదు.

“వేలం తర్వాత ఆ ఇద్దరినీ చూడటం ఇదే మొదటిసారి కావడంతో, నేను మౌనంగా, వేచి చూసే ధోరణిలో (Abeyance) ఉండిపోయాను. వేలం సమయంలో, కింబర్‌ను ఉద్దేశించి నేను కొన్ని వ్యాఖ్యలు చేశాను—వాటిని ‘కాస్త సూటిగా, మొరటుగా’ ఉన్నాయని అనవచ్చేమో!—అవి అందరి దృష్టిని బాగా ఆకర్షించాయి. నేను వేదికపైకి రాగానే, అక్కడి వారంతా ఒకరికొకరు గుసగుసలాడుకున్నారు; నేను మాట్లాడకముందే, ఎవరి గురించి మాట్లాడుతున్నానో వారికి అర్థమైపోయింది (ఎవరి పేరు ఇక్కడ చెప్పనులే!). అప్పుడు నేను ఇలా అన్నాను: ‘మీ ముందున్న వేలం జాబితా (catalogue) మొదటి పేజీలో, మొదటి వస్తువుకు ముందున్న చివరి పేరాను గమనించండి. అక్కడ ఇలా రాసి ఉంది: “ఒక రుణదాత జారీ చేసిన కోర్టు ఆదేశం (writ of execution) మేరకు విక్రయించబడింది.”‘ అప్పుడు నేను నా స్నేహితులకు ఒక విషయం గుర్తుచేశాను: ఒక వ్యక్తి తన వద్ద ఉన్న వస్తువులను ఏ పద్ధతిలో సేకరించాడనేది ఎంత అల్పమైనదిగా, లేదా అసహ్యించుకోదగ్గదిగా అనిపించినప్పటికీ, ఆ వస్తువులు అతనికి మాత్రం ఎంతో ప్రియమైనవి, మరియు…

వెధవ!’ అన్నాడు పీర్‌ట్రీ.

‘గాడిద!’ అన్నాడు కింబర్.

‘వెధవ మరియు గాడిద!’ అన్నారు మిగతా ఐదుగురు సభ్యులు.

‘వెధవ మరియు గాడిద, పెద్దలారా,’ నేను నా చుట్టూ చూస్తూ అభ్యంతరం చెప్పాను, ‘మంచి రూపం మరియు నడవడిక ఉన్న ఒక యువకుడికి వర్తింపజేయడానికి ఇవి చాలా తీవ్రమైన మాటలు.’ నా ఉదారత ఉప్పొంగింది; నేను ఒప్పుకుంటున్నాను.

‘అతను తప్పకుండా ఒక మూర్ఖుడని మీరు ఒప్పుకుంటారు,’ అన్నాడు పీర్‌ట్రీ.

‘అతను తప్పకుండా ఒక బుద్ధిహీనుడని మీరు కాదనలేరు,’ అన్నాడు కింబర్.

వారి అసహ్యపు స్వరం దూషణకు దారితీసేంతగా ఉంది. ఆ యువకుడిని ఎందుకు అంతగా నిందించాలి? అతను ఏమి చేశాడు? అతను కేవలం అమాయకంగా మరియు సహజంగా ఒక పొరపాటు చేశాడు. నేను నా ఉదారమైన ఆగ్రహాన్ని అదుపు చేసుకుని, ఆ విషయాన్ని చెప్పాను.

‘సహజమైనదా?’ అని కింబర్ పునరావృతం చేశాడు; ‘అతను సహజంగానే అలాంటివాడు!’

ఎయిట్ క్లబ్‌లోని మిగిలిన ఆరుగురు సభ్యులు ఏకగ్రీవంగా నవ్వారు. అది నాకు బాధ కలిగించింది. అది ఒక అవమానకరమైన నవ్వు. హాజరుకాని, స్నేహితులు లేని ఒక అపరిచితుడి తరఫున నాలో కోపం రగిలింది. నేను లేచి నిలబడ్డాను (ఎందుకంటే నేను అప్పటిదాకా కూర్చుని ఉన్నాను).

“‘పెద్దలారా,’ నేను గంభీరంగా అన్నాను, ‘ఏ తప్పూ చేయని వ్యక్తి హాజరుకాని సమయంలో అతనిపై నిందలు వేయడాన్ని నేను ఈ క్లబ్‌లో సభ్యుడిగా ఉండను.

నేను ఆతిథ్యమనే పవిత్రమైన ఆచారాలను అలా ఉల్లంఘించను.

పెద్దలారా, మీరు ఎలా మంచిగా ప్రవర్తించాలో తెలుసుకునే వరకు, నేను మీ నుండి వెళ్ళిపోతున్నాను.

పెద్దలారా, అప్పటి వరకు, నేను ఈ సమావేశ స్థలానికి ఎలాంటి వ్యక్తిగత అర్హతలను తీసుకువచ్చినా, వాటిని వదులుకుని వెళ్ళిపోతున్నాను. పెద్దలారా, అప్పటి వరకు మీరు ఎయిట్ క్లబ్‌గా ఉండరు, మరియు సెవెన్‌గా మారడానికి మీరు చేయగలిగినంత ఉత్తమంగా ప్రయత్నించాలి.’

నేను నా టోపీ పెట్టుకుని వెళ్ళిపోయాను. నేను మెట్లు దిగుతుండగా, వారు అణచిపెట్టుకుని కేరింతలు కొట్టడం నాకు స్పష్టంగా వినిపించింది. ప్రవర్తనకు మరియు మానవజాతి గురించిన జ్ఞానానికి అలాంటి శక్తి ఉంటుంది. నేను వారి నుండి దానిని బలవంతంగా రాబట్టాను.

II.

“క్లబ్ సమావేశమయ్యే సత్రం తలుపుకు కొద్ది గజాల దూరంలో, వీధిలో నాకు ఒక యువకుడు ఎదురయ్యాడు. సరిగ్గా అదే యువకుడు—ఎవరి పక్షాన అయితే నేను ఎంతో ఉత్సాహంతో—మరియు ఎటువంటి స్వార్థం లేకుండా—వాదించాల్సిన బాధ్యత నాపై ఉందని భావించానో, అతడే ఇక్కడ కనిపించాడు.

“‘ఇది మిస్టర్ సాప్సీనా?’ అని అతను సందేహంగా అడిగాడు, ‘లేక…’

“‘ఇది మిస్టర్ సాప్సీనే,’ అని నేను సమాధానమిచ్చాను.

“‘క్షమించండి, మిస్టర్ సాప్సీ; మీరు చాలా వేడిగా (ఉద్వేగంగా/చెమటలు పడుతూ) కనిపిస్తున్నారు!’

“‘అవును, వేడిగా ఉన్నాను,’ అన్నాను నేను, ‘అదీ నీ కోసమే!’ జరిగిన విషయాలన్నింటినీ వివరంగా చెప్పిన తర్వాత (నా ఉదారతకు అతను దాదాపు పరవశించిపోయాడు), అతని పేరు అడిగాను.

“‘మిస్టర్ సాప్సీ,’ అని అతను కిందికి చూస్తూ అన్నాడు, ‘మీకు విషయాలను గ్రహించే శక్తి ఎంత అద్భుతంగా ఉందంటే—ఇతరుల అంతరాత్మలను మీరు ఎంత లోతుగా చూడగలరంటే—ఒకవేళ నా పేరు ‘పోకర్’ అని కాదని నేను అబద్ధం చెప్పినా, దానివల్ల నాకు ఒరిగేదేముంది?’

“అతని పేరు ఖచ్చితంగా ‘పోకర్’ అని నేను ముందే కనిపెట్టానో లేదో తెలియదు కానీ, దాదాపుగా అదే నిజమని ఊహించగలిగాను.

“‘సరే, సరే,’ అని అంటూ, అతనికి ప్రశాంతత కలిగించేలా తల ఊపాను. ‘నీ పేరు పోకర్ అయితే, అందులో తప్పేముంది?’

“‘ఓ, మిస్టర్ సాప్సీ!’ అని ఆ యువకుడు ఎంతో మర్యాదపూర్వకంగా అన్నాడు. ‘మీ మాటలకు ధన్యవాదాలు!’ ఆ తర్వాత, తన భావోద్వేగాలను బయటపెట్టినందుకు సిగ్గుపడినట్లుగా, మళ్ళీ కిందికి చూశాడు.

“‘సరే పోకర్,’ అన్నాను నేను, ‘నీ గురించి మరికొంత చెప్పు. చెప్పు, ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు? ఎక్కడి నుండి వచ్చావు?’

“‘అయ్యో, మిస్టర్ సాప్సీ!’ అని ఆ యువకుడు అన్నాడు. ‘మీ దగ్గర ఏదీ దాచడం అసాధ్యం! నేను ఎక్కడి నుండో వచ్చానని, మరెక్కడికో వెళ్తున్నానని మీకు ఇప్పటికే తెలుసు. ఒకవేళ నేను కాదని అబద్ధం చెప్పినా, దానివల్ల నాకు వచ్చే లాభం ఏముంది?'” “‘అయితే కాదనకండి,’ అని నేను అన్నాను.

“‘లేదా,’ అని పోకర్ ఒక రకమైన నిరాశాజనకమైన పరవశంతో కొనసాగించాడు, ‘ఒకవేళ నేను మిమ్మల్ని చూడటానికి, మీ మాటలు వినడానికి ఈ పట్టణానికి రాలేదని కాదనాలనుకుంటే, దానివల్ల నాకు ఒరిగేదేముంది? ఒకవేళ నేను కాదనాలనుకుంటే…'”

ఈ భాగం ఇంతటితో ముగిసింది; దీన్ని పూర్తి చేయగలిగే ఏకైక చేయి ఇప్పుడు శాశ్వతంగా నిశ్చలమైపోయింది.

*       *       *       *       *

ముగింపును క్లుప్తంగా చెప్పే ముందు, ఆయన వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించిన మరికొన్ని అంశాలను ఇక్కడ పేర్కొనాలి.

CHAPTER XIX.

వ్యక్తిగత లక్షణాలు.

ఈ జీవిత చరిత్రపై ఒక అభ్యంతరం వ్యక్తమైంది: బాస్‌వెల్ తన రచనలో జాన్సన్‌తో పాఠకులు సంభాషించేలా చేయగలిగినట్లుగా, ఈ పుస్తకం పాఠకులను డికెన్స్‌తో సంభాషించేలా చేయలేదని, తద్వారా వారు నిరాశ చెందవచ్చని కొందరు భావిస్తున్నారు. అయితే, ఎవరైనా ‘పిక్‌విక్’ (Pickwick) పుస్తకాన్ని చదవడానికి పూనుకుని, అది ‘రాసెలాస్’ (Rasselas) కాదని తెలిసి నిరాశ చెందితే, అందులో తప్పు ఎవరిది? ఒక పుస్తకాన్ని అది దేనికోసం ఉద్దేశించబడిందో దాని ఆధారంగానే అంచనా వేయాలి తప్ప, అది ఏమాత్రం కాజాలని దానితో పోల్చి చూడకూడదు. డికెన్స్ వంటి అసాధారణ రచయిత మరొకరు ఉండరేమో—ఎందుకంటే, ఆయన తన రచనలకు సంబంధించిన లక్షణాలను తన దైనందిన సామాజిక జీవితంలో ఏమాత్రం ప్రదర్శించేవారు కాదు. ఆయన రచనలు ఆయనపై ఎంతటి ప్రభావం చూపినప్పటికీ, అది భిన్నమైన మార్గాల్లో వ్యక్తమయ్యేది. సాహిత్య కృషికి సంబంధించిన గుర్తులు లేదా విజయాలు, సంభాషణల్లో ఆధిపత్యం చెలాయించడం వంటివి ఆయన స్నేహితులపై చూపే ప్రభావంలో అస్సలు ఉండేవి కావు. స్నేహితులకు ఆయన కేవలం అత్యంత ఆహ్లాదకరమైన సహచరుడిగా మాత్రమే ఉండేవారు; ఆయన ఏదైనా రాశారన్న విషయాన్ని కూడా వారు మర్చిపోయేవారు. ఆయనలోని అపారమైన ఆనందాన్ని పొందే సామర్థ్యం, ఆయన చుట్టూ ఉన్నవారికి కూడా అటువంటి ఆనందాన్ని కలిగించేది. ఆయన మాటలు ఎంతో సహజంగా, సరళంగా ఉండేవి; ఏమాత్రం పుస్తకాల్లోని భాషలా అనిపించేవి కావు. ఆయన మంచి విజ్ఞానం కలిగిన వ్యక్తి, కానీ తన రచనల్లో ఎలాగైతే ఆ పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శించలేదో, సంభాషణల్లో కూడా అలాగే ఎటువంటి ప్రదర్శన ఉండేది కాదు. ఆయన సంభాషణలు ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉండేవి—ఎందుకంటే ఆయన విషయాలను చాలా సూక్ష్మంగా గమనించేవారు, అంతేకాకుండా హాస్యభరితమైన ఊహలతో వాటిని మెరిపించేవారు. అయితే, ఆయన మాటల్లో ఆనందించడానికి ఎన్నో అంశాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటిని విడివిడిగా గుర్తుంచుకుని తిరిగి చెప్పదగ్గ విషయాలు పెద్దగా ఉండేవి కావు.

ఏ పుస్తకమైనా దానిలోని విషయాల ఆధారంగానే నిలబడుతుంది లేదా విఫలమవుతుంది. పుస్తకాలకు ప్రజల్లో ఉండే స్థానం, వాటి గురించి ఇతరులు ఏమి రాశారనే దానిపై కాకుండా, ఆ పుస్తకాలలో ఏమి రాసి ఉందనే దానిపైనే ఆధారపడి ఉంటుందని మెకాలే చాలా నిజం చెప్పారు. ఈ సంపుటాల గురించి ఎవరైనా ఏదైనా వ్యాఖ్యానిస్తే నాకు ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదు, కానీ కొన్ని అపార్థాలు మాత్రం చోటుచేసుకున్నాయి. డికెన్స్ తన బాహ్య జీవితంలో తన రచనల ముద్రను ఏమాత్రం ప్రదర్శించకపోయినప్పటికీ, ఆ రచనలే ఆయన అంతరంగిక జీవితానికి, అంటే ఆయన వ్యక్తిత్వానికి మూలాధారంగా ఉండేవి. ఆయన నిజంగా ఎలా ఉండేవారో, ఆ వ్యక్తిత్వాన్ని ప్రతిబింబించేలాగే ఈ జీవిత చరిత్ర ఉండాలని నేను భావించాను. అందువల్ల, ఆయన రాసిన పుస్తకాల ప్రస్థానం—అవి రూపుదిద్దుకున్న దశలు, వాటికి సంబంధించిన ఆశలు లేదా ప్రణాళికలు—వీటిని తెలుసుకోవడమే నా మొదటి ప్రాధాన్యతగా ఉండేది. ఈ ఉద్దేశంతో, మరియు ఈ జీవిత చరిత్రకు ఒక ఆత్మకథాత్మక విలువను చేకూర్చాలనే లక్ష్యంతో, ఆయన మరెవరికీ రాయనటువంటి—కేవలం నాకు మాత్రమే రాసిన—లేఖలను ప్రధాన ఆధారాలుగా ఉపయోగించాను. ఈ లేఖలు ఆయన జీవితంలోని అన్ని ముఖ్యమైన ఘట్టాలను కవర్ చేస్తాయి. ఈ సంపుటిలో అటువంటి లేఖల సంఖ్య గతంలో కంటే ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, మొత్తం రచన అంతటా ఇదే ప్రాథమిక ప్రణాళికను అనుసరించాను. నిజానికి, నాకున్న పరిమితుల దృష్ట్యా, అందుబాటులో ఉన్న లేఖలలో సగం మాత్రమే ఉపయోగించగలిగాను; మిగిలిన లేఖలన్నింటినీ చేర్చి ఉంటే, పుస్తకం పరిమాణం రెట్టింపు అయ్యేదే తప్ప, ఆయన జీవితం లేదా వ్యక్తిత్వానికి సంబంధించి కొత్త విషయాలేవీ తెలిసేవి కావు, పైగా పుస్తక రూపకల్పన కూడా పూర్తిగా మారిపోయేది. అవి ఆయన జీవితానికి మరికొన్ని ఆసక్తికరమైన ఉదాహరణలుగా నిలిచేవి నిజమే, కానీ ఈ సందర్భానికి అవి సరిపడవు. ఇక్కడ నా ఉద్దేశ్యం ఏమిటంటే, తిరిగి ఆవిష్కరించబడిన సన్నివేశాల్లో డికెన్స్‌ను మాత్రమే కేంద్ర పాత్రగా ఉంచడం—అంటే, ఆ సన్నివేశాలకు ఆయనే కథకుడిగా, ప్రధాన పాత్రధారిగా ఉండాలి. ఇలా చేయడం ద్వారానే, ఆయన తన గురించి తాను వెల్లడించుకున్న విషయాల్లో ఒక సమగ్రత, ఏకత్వం సాధ్యమయ్యాయి; తద్వారా ఆయన వ్యక్తిత్వ చిత్రం స్పష్టంగా, ఖచ్చితంగా ఆవిష్కృతమైంది. చాలా తక్కువ మంది వ్యక్తులకు మాత్రమే తమ అత్యంత సన్నిహితుల ముందు కూడా, తమ అంతరాత్మలో ఎలా ఉంటారో అలాగే ఉండే స్వభావం ఉంటుంది; డికెన్స్ విషయంలో ఇది నిజం. ఆయనలో ఎలాంటి స్వభావం ఉండేది? ఆయన ఎంతటి దృఢత్వం, సున్నితత్వం, సుకుమారత కలిగి ఉండేవారు? ఆయనలో ఎంత స్థిరమైన, వెచ్చని అనురాగం ఉండేది? మేధస్సు ఎంత నిరంతరం, చురుకుగా పనిచేసేది? ముప్పై మూడు ఏళ్ల సుదీర్ఘ కాలంలో, ఎన్నో మార్పులు, ఒడిదుడుకులు ఎదురైనప్పటికీ, ఆయనలో దయతో కూడిన ప్రేరణ ఎంత అవిచ్ఛిన్నంగా కొనసాగేది—వీటన్నింటినీ ఈ సంపుటాల్లోని లేఖలు మాత్రమే ప్రతిబింబించగలవు. వివిధ వనరుల నుండి సేకరించిన ఇతర సమాచారంతో పోలిస్తే, ఈ లేఖలు అందించే ఆసక్తి, లోతు చాలా భిన్నమైనవి. ఒక అత్యంత ఆకర్షణీయమైన వృత్తి జీవితంలోని వరుస దశలలో ఇమిడి ఉన్న ప్రతి విషయాన్ని, అపూర్వమైన నిష్కపటత్వంతో, సత్యసంధతతో ఇందులో రాశారు. అతను చూసిన, తన మధ్యలో నిలబడిన విషయాలను, ఎలాంటి అస్పష్టత లేదా సంకోచం లేకుండా, స్పష్టమైన చిత్రాల రూపంలో ఇందులో పొందుపరిచారు. వాటి ప్రచురణ వల్ల నాపై వచ్చిన, నేను ఇతరుల విషయాల్లో తలదూర్చాననే ఆరోపణ గురించి నేను చెప్పగలిగేది ఒక్కటే, నా వ్యక్తిత్వాన్ని అణచిపెట్టేంత కష్టపడి నేను ఏమీ ప్రయత్నించలేదు. నేను మరీ పరిపూర్ణంగా విజయం సాధించానని భావించిన చోట, నా ఈ వైఫల్యానికి నేను విచారించక తప్పదు. కానీ, శ్రీమతి పీచెమ్ వ్యాఖ్యను అనుకరిస్తూ, మనల్ని మనం అంచనా వేసుకోవడంలో చాలా చెడ్డవాళ్లమని మనమందరం తరచుగా చెప్పుకోవలసి వస్తుంది.

ఈ లేఖలలోని ఇతర లక్షణాలు, వాటిని రాసిన వ్యక్తి ఈ విధంగా వాటిలో పరిపూర్ణంగా కనిపించడం అనే ప్రధాన వాస్తవానికి పూర్తిగా లోబడి ఉంటాయి. కానీ అవి అతని ప్రతిభపై ఉన్న అంచనాను తగ్గించవు. ప్రజల కోసం తన పనిలో తనను తాను ఎంతగానో నిమగ్నం చేసుకున్న రచయిత యొక్క మానసిక శక్తుల పట్ల ప్రశంసలు మరింత పెరుగుతాయి; అటువంటి వ్యక్తిగత సంభాషణల కోసం అతనిలో ఇంకా అంత శక్తి పొంగిపొర్లుతూనే ఉంది. వాటిలో ప్రకృతి యొక్క ప్రకాశవంతమైన ఆరోగ్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది; దాని

విశాలత్వం, సహజత్వం మరియు పౌరుషం; కానీ వాటిలో

అత్యున్నత మేధావులు ఉత్తమంగా ప్రశంసించేది కూడా ఉంది. “నేను వాటిని ఆనందంతో మరియు బాధతో చదివాను,” అని లార్డ్ రస్సెల్

నాకు రాశారు. “అతని హృదయం, అతని ఊహ, అతని

చిత్రలేఖన గుణాలు…”

సాహిత్యానికి లభించే ఏ రకమైన ‘పోషణ’ (patronage) పట్లనైనా ఆయనకు ఉన్న విముఖత, ఆయనకున్న అదే దృక్పథంలో భాగమే. కొన్ని నెలల క్రితం, మాంచెస్టర్‌కు చెందిన ఒక వ్యక్తి అటువంటి పథకం కోసం ఆయన మద్దతు కోరారు. దానికి ఆయన ఇలా సమాధానమిచ్చారు: “మీరు నన్ను గౌరవించి అడిగిన ఈ అభ్యర్థనను మన్నించవలసిందిగా కోరుతున్నాను. ఎందుకంటే, ఇంగ్లాండ్‌లో ‘పోషణ’ అనే పద్ధతి మరీ ఎక్కువైపోయిందని నా అభిప్రాయం. ఒక ప్రణాళిక ఎంత గొప్పదైతే, అది అంత తక్కువగా ఇటువంటి బాహ్య సహాయంపై ఆధారపడాలి; పైగా, అది తన సొంత యోగ్యతపైనే నిశ్చింతగా నిలబడాలి.” సౌథీకి ఉన్న నమ్మకం ఇదే; ‘లిటరరీ ఫండ్’ (Literary Fund) వంటి సంస్థలు అందించే పోషణను కూడా ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. అంతేకాకుండా, సాహిత్య రంగంలో ఉన్నవారు ఒకరికొకరు సహాయం చేసుకునేలా (self-help) ఒక ‘గిల్డ్’ (Guild)ను ఏర్పాటు చేయాలని ఆయన ఆశించారు. అయితే, ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది. తన జీవితంలో మరే ఇతర ప్రాజెక్టు పట్ల చూపనంత ఉత్సాహాన్ని ఆయన ఈ ‘గిల్డ్’ కోసం చూపారు, కానీ ఎవరి కోసం అయితే దీన్ని ఉద్దేశించారో, ఆ వర్గం వారు దీనిని ఆదరించలేదు. పైగా, ఆయన చేసిన ప్రతి కొత్త ప్రయత్నం ఆ వైఫల్యాన్ని మరింతగా పెంచింది. మానవ ఆశల వ్యర్థతను తెలియజేసే ఆ కథను ఇక్కడ వివరించడానికి అవకాశం లేదు; కానీ, ఈ ప్రయత్నం మొదలైన కొత్తలో ఆయన బల్వర్ లైటన్‌కు (Bulwer Lytton) రాసిన లేఖలోని ఒక భాగం, ఆయన ఎంతటి ఆశలతో ఈ పనిని మొదలుపెట్టారో, ఆ ఆశలన్నీ అడియాసలైనప్పుడు ఆయన ఎంతటి నిరాశకు లోనయ్యారో తెలియజేస్తుంది. “ఈ ప్రణాళికకు లభించే మద్దతుతో, ఇంగ్లాండ్‌లోని సాహిత్యకారుల స్థితిగతులు పూర్తిగా మారిపోతాయని నేను దృఢంగా నమ్ముతున్నాను. ఇది వారి హోదాలో అటువంటి విప్లవాత్మక మార్పును తీసుకువస్తుంది; ఇది మరే ఇతర ప్రభుత్వం లేదా శక్తి వల్ల సాధ్యం కాదు, కేవలం వారి స్వశక్తితోనే ఇది సాధ్యమవుతుంది. ఎంతో అద్భుతంగా మొదలైన ఈ పథకంపై నాకు పూర్తి నమ్మకం ఉంది—మనం దీన్ని స్థిరమైన ఉత్సాహంతో ముందుకు తీసుకెళ్లాలి. రాబోయే శతాబ్దాల తరబడి సాహిత్యకారుల గౌరవాన్ని, ప్రశాంతమైన జీవనాన్ని కాపాడే బాధ్యత మన చేతుల్లోనే ఉందని నేను బలంగా నమ్ముతున్నాను. మీరు వారికి అత్యుత్తమమైన, చిరకాలం నిలిచిపోయే పోషకులుగా మారబోతున్నారు… మనం మట్టిలో కలిసిపోయిన తర్వాత కూడా, మన వర్గానికి చెందిన వారికి ఈ ప్రయత్నం ద్వారా ఎన్నో కొత్త సంవత్సరాలు, కొత్త అవకాశాలు లభిస్తాయి!”

అయితే, పోషణ (patronage) పట్ల ఆయనకున్న ఈ అభిప్రాయాలు, చాలా స్వల్ప ప్రతిభ కలిగిన వ్యక్తుల కోసం తరచుగా వినిపించే అభ్యర్థనల పట్ల ఆయనను ఏమాత్రం ఉదారంగా మార్చలేదు. “క్లేర్ (Clare) జీవిత చరిత్రను చదివారా?” అని ఆయన (1865 ఆగస్టు 15న) రాశారు. “అల్పమైన ప్రతిభను ఇంతలా అతిగా, అసంబద్ధంగా కీర్తించడం ఎప్పుడైనా చూశారా? ఆ పుస్తకంలో అతడిని పదేపదే ‘కవి’ (The Poet) అని పిలవడం గమనించారా? నేను ‘లిటరరీ ఫండ్’ (సాహిత్య నిధి) కమిటీలో ఉన్నప్పుడు, మరొక అసమర్థుడు ఇలా రాసేవాడు: ‘ఇక్కడ కవి తన దివ్యమైన పనిలో నిమగ్నమై, ఒక గది మూలలో కూర్చుని ఉన్నాడు. కవి తండ్రి తన కళ్లద్దాలను తుడుచుకుంటున్నారు. కవి తల్లి నేత పని చేస్తున్నారు’—ఛీ!” సాహిత్యకారులు పుస్తక విక్రేతలపై (ప్రచురణకర్తలపై) ఆధారపడకుండా స్వతంత్రంగా ఉండాలనే గొప్ప ప్రతిపాదనలను కూడా ఆయన అంగీకరించలేదు. అంతేకాదు, ‘సగం లాభాలను పంచుకునే’ పద్ధతికి బదులుగా, ‘అమ్మకాలను బట్టి రాయల్టీ చెల్లించే’ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టాలనే ప్రతిపాదనను కూడా ఆయన తీవ్రంగా విమర్శించారు. “దీనివల్ల చివరికి ఏం జరుగుతుంది?” దీనిని సమర్థిస్తూ రాసిన ఒక చక్కని కరపత్రం గురించి ఆయన (1866 నవంబర్ 10న) ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: “చివరికి ఈ పరిష్కారం వల్ల ప్రయోజనం ఏమిటి? ప్రచురణకర్త వద్ద మూలధనం ఉండి, రచయిత వద్ద లేకపోవడం వల్ల, పది సందర్భాలలో తొమ్మిదిసార్లూ రచయిత ప్రతికూల స్థితిలోనే ఉంటాడని మనకు బాగా తెలుసు. పుస్తకం వెలువడకముందే—చాలా కాలం ముందే—ప్రచురణకర్త రచయితకు కొంత డబ్బును ముందస్తుగా చెల్లిస్తాడని కూడా మనకు తెలుసు. ఏ కొత్త రచయిత లేదా అంతగా విజయం సాధించని రచయిత (అతను ఆర్థికంగా స్వతంత్రుడైన ఒక అభిరుచి గల రచయిత అయితే తప్ప) తనకు లభించే రాయల్టీ కోసం వేచి ఉండటానికి బదులుగా, వెంటనే కొంత నగదును లేదా ముందస్తు మొత్తాన్ని తీసుకోవడానికే మొగ్గు చూపుతాడు. అటువంటి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోగల సామర్థ్యం ఉన్న రచయిత, మరే ఇతర ఒప్పందాన్నైనా సులభంగా సాధించగలడు. ఇక అంతగా అదృష్టం లేదా సామర్థ్యం లేని రచయితల విషయానికొస్తే—ఈ అంశంపై నాకు కొంత అవగాహన ఉంది, ఎందుకంటే నా పుస్తకాల ద్వారా వచ్చే అసలు లాభాల్లో వాటా పొందడానికి చాలా కాలం ముందే, నా రచనలతో ఒక ప్రచురణకర్తకు భారీ సంపదను సమకూర్చిపెట్టిన వ్యక్తిని నేను—ఒకవేళ ప్రచురణకర్తలందరూ వచ్చే వారం సమావేశమై, ఇకపై కేవలం రాయల్టీ పద్ధతిలోనే ఒప్పందాలు చేసుకోవాలని నిర్ణయించుకుంటే, అది రచయితలకు చాలా పెద్ద కష్టాన్ని, దురదృష్టాన్ని కలిగిస్తుంది. ఎందుకంటే, రాసే సమయంలో వారికి జీవనోపాధికి డబ్బు అవసరమవుతుంది కదా! ఈ కరపత్రం, మనుషులను పాచికలుగా మార్చి ఆడే పాతకాలపు తాత్విక చదరంగం ఆటను మరోసారి గుర్తుకు తెస్తోంది. ‘డబ్బు అవసరం లేదనుకోండి.’ ‘పుట్టుకతోనే సంపన్నులై, బ్యాంకు ఖాతా ఉండేలా చూసుకోండి.’ ‘ప్రచురణకర్త తన వ్యాపార పద్ధతుల ప్రకారం నిర్ణీత కాల వ్యవధిలో మీకు చెల్లింపులు చేస్తాడు; ఆ లోపు మీరు మీ కసాయివాడికి, బేకరీ యజమానికి వారానికోసారి చెక్కులు రాసి ఇచ్చేయండి—నేను చేసినట్లుగానే!’ ‘మీకు డబ్బు అవసరం లేకుండా చూసుకోండి, అప్పుడు నేను మీ కోసం అద్భుతమైన పరిష్కారాన్ని కనుగొన్నట్లే!'”

ఈ గ్రంథంలో, ఆయన ‘హౌస్‌హోల్డ్ వర్డ్స్’ (Household Words), ‘ఆల్ ద ఇయర్ రౌండ్’ (All the Year Round) పత్రికలకు సంపాదకుడిగా వ్యవహరించిన తీరు గురించి ఇంకాస్త వివరంగా చెప్పాల్సి ఉండవచ్చు, కానీ తక్కువగానే ప్రస్తావించబడింది. ఆయన సంపాదకత్వంలో ప్రధానంగా కనిపించే లక్షణం—ఉదారత. అతను తన రచనలకు సహకరించిన వారందరి పట్ల చూపిన అత్యంత జాగ్రత్త, సున్నితత్వం—అతనికి సాహిత్యం పట్ల ఉన్న గౌరవభావానికి నిదర్శనంగా నిలిచాయి. అతని మరణానంతరం ఒక వార్తాపత్రికలో—బహుశా అతనికి తెలిసిన వారిలో ఒకరు రాసినట్లుగా—ఇలా పేర్కొనబడింది:

“ప్రూఫ్‌లను చూస్తుంటే… అవి ఏదో సిరా పూసిన చేపల వలలా కనిపిస్తున్నాయి.” క్రిస్మస్ ప్రత్యేక సంచికల కోసం ఆయన అనుసరించిన పద్ధతి వల్ల ఆయన తరచుగా ఎలాంటి ఇబ్బందుల్లో చిక్కుకునేవారో, మరొక లేఖలోని కొన్ని వాక్యాలు తెలియజేస్తాయి. ఆ పద్ధతి ఏమిటంటే—ఒక ప్రధాన ఇతివృత్తాన్ని ముందుగానే వేర్వేరు రచయితలకు పంపి, వారి నుంచి కథలను సేకరించి, వాటిని తాను రూపొందించిన ఒక చట్రంలో అమర్చడం. “ఇప్పటివరకు” (నవంబర్ 25, 1859), “నాకు అందిన కథల్లో ఏ ఒక్కటీ కూడా నేను ఇచ్చిన ఇతివృత్తానికి (అత్యంత సరళమైన ఆ ఇతివృత్తాన్ని నేను స్వయంగా చాలా వివరంగా రాసి పంపాను) ఏమాత్రం సరిపోలలేదు; పైగా, విచిత్రమేమిటంటే, అవన్నీ ఏదో ఒక నేర విచారణ (క్రిమినల్ ట్రయల్) చుట్టూనే తిరుగుతున్నాయి!” ఇలాంటి పరిస్థితుల్లో, వాటన్నింటినీ సరిదిద్దే బాధ్యత ఆయనపైనే పడేది; కాబట్టి, అటువంటి సంపాదక బాధ్యత ఏమాత్రం తేలికైన పని కాదు.

అయితే, ఇందులో కష్టాలతో పాటు కొన్ని ఆనందాలు కూడా ఉండేవి. ముఖ్యంగా, ఏదైనా రచనలో అసాధారణ ప్రతిభను గుర్తించినప్పుడు ఆయనకు కలిగే సంతోషం అంతా ఇంతా కాదు. దీనికి ఒక ఉదాహరణగా ఆయన రాసిన ఒక లేఖను ఇక్కడ పేర్కొంటున్నాను; ‘హోమ్ లీ’ (Holme Lee) అనే కలం పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన ఆ రచయిత్రి, ఈ లేఖను నా పరిశీలనకు అందించారు. (ఫోక్‌స్టోన్: ఆగస్టు 14, 1855.) “మీ కథను చదువుతున్నప్పుడు నేను తీవ్రమైన భావోద్వేగానికి లోనయ్యాను; అందులో ప్రదర్శితమైన గొప్ప ప్రతిభను చూసి నాకు ఎంతో గౌరవం కలిగింది. కథలోని గాంభీర్యం, సున్నితత్వం రెండూ అద్భుతంగా, ఒక నిపుణుడి శైలిలో ఉన్నాయి. ఇది నన్ను ఎంతగా కదిలించిందంటే, మాటల్లో చెప్పలేను. మిస్టర్ విల్స్‌కు రాసిన లేఖలో, ఈ కథ చదివిన తర్వాత ఆ రోజంతా నేను ఏ పనిపై దృష్టి పెట్టలేకపోయానని, దీన్ని ఎవరు రాసినప్పటికీ, ఇలాంటి అద్భుతమైన రచన చేసిన ఆ మేధస్సు పట్ల నాకు ఎంతో గౌరవం ఉందని పేర్కొన్నాను. యాదృచ్ఛికంగా, నేను కూడా గత కొన్ని రోజులుగా ఒక పాత్రను రూపొందించే పనిలో ఉన్నాను; ఆ పాత్ర బాహ్య రూపం మీరు సృష్టించిన ‘అత్త’ (Aunt) పాత్రను పోలి ఉంటుంది. మొదట్లో ఈ రెండు పాత్రలు ఒకదానికొకటి చాలా దగ్గరగా అనిపించినప్పటికీ, ఆ తర్వాత అవి పూర్తిగా భిన్నమైన మార్గాల్లో, ఒకదానికొకటి చాలా దూరంగా వెళ్ళిపోవడం నాకు చాలా విచిత్రంగా అనిపించింది.” మిస్టర్ విల్స్‌తో నేను ఒక విషయం చెప్పాను: వంశపారంపర్య పిచ్చి (hereditary madness) వంటి భయంకరమైన అంశాన్ని పెద్ద ప్రేక్షకుల ముందు ఉంచడానికి నా మనస్సు అంగీకరిస్తుందో లేదో నాకు తెలియదు. ఎందుకంటే, అక్కడ ఉన్నవారిలో కొందరికో లేదా చాలామందికో ఇది వ్యక్తిగతంగా, అత్యంత బాధాకరమైన రీతిలో వర్తించే అవకాశం ఉంది. అయితే, ఆ ప్రశ్నను నేను స్వయంగా వేసుకోవాల్సిన అవసరం రాలేదు; ఎందుకంటే, ఈ కథ చాలా సుదీర్ఘంగా ఉండటం వల్ల, ‘హౌస్‌హోల్డ్ వర్డ్స్’ (Household Words) పత్రికలో ప్రచురించడానికి ఇది వీలుపడలేదు. ఇక్కడ కథ నిడివి గురించి నేను మాట్లాడుతున్నది కేవలం ఆ పత్రికా అవసరాల దృష్ట్యా మాత్రమే; కథలోని విషయాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటే, మీ ప్రతిపాదనలోని ఒక్క పేజీని కూడా నేను తగ్గించకూడదని భావిస్తున్నాను. నా అనుభవం ప్రకారం, ఇలాంటి పత్రికల ప్రత్యేక అవసరాలకు నాలుగు భాగాలుగా ఉండే కథలు బాగా సరిపోతాయి. ఈ ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాల ద్వారా మీరు మా రచయితల బృందంలో చేరితే, నాకు ఎంతో సంతోషం కలుగుతుంది. అయితే, ఈ అందమైన కథలో ఉన్న శక్తి, కరుణ రసాల పట్ల నాకున్న గాఢమైన నమ్మకం వేరు; దీనికి ఇతర ఫలితాలతో ఎలాంటి సంబంధం లేదు. ఈ కథను చదువుతున్నప్పుడు, రచయితగా మీరు ఎవరో నాకు తెలియదు; కానీ, అందులోని పాత్రల చర్యలు, వారి బాధలు తమ సొంత శక్తితో, సత్యంతో నన్ను కదిలించాయి, నా మనస్సుపై చెరగని ముద్ర వేశాయి.”[295] ఆ తర్వాత ఆయన ప్రారంభించిన ‘ఆల్ ద ఇయర్ రౌండ్’ (All the Year Round) అనే పత్రికలో, ప్రసిద్ధ రచయితల సుదీర్ఘ ధారావాహికలను ప్రచురించడానికి ఆయన అంగీకరించారు. అయితే, వాటి విషయంలో ఆయన తన జోక్యానికి తగిన పరిమితులను విధించుకున్నారు: “నా తోటి రచయితల్లో ఒకరు ఇటువంటి బాధ్యతను స్వీకరించినప్పుడు, వారు తమ సొంత బాధ్యతతో, తమ ప్రతిష్టను కాపాడుకునే ఉద్దేశంతోనే ఆ పని చేస్తారని నేను భావిస్తాను. కాబట్టి, ఇతర రచనల విషయంలో నేను తీసుకునే నియంత్రణను, వీరి రచనల విషయంలో ప్రయోగించే హక్కు నాకు లేదని నేను భావిస్తాను.” అంతేకాదు, ఇలాంటి సందర్భాల్లో కూడా, యువ నవలా రచయితలు ప్రాచుర్యం పొందడానికి సహాయపడటం ఆయనకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇచ్చేది. “నిన్న రాత్రి మీరు నన్ను కొత్త రచయితల గురించి అడిగారు కదా…” “నేను ఈరోజు చదివిన ‘కిస్సింగ్ ద రాడ్’ (Kissing the Rod) అనే పుస్తకాన్ని మీరు చదివితే, అటువంటి పుస్తకాన్ని రాసిన రచయిత పట్ల ఆసక్తి చూపడం మీకు కష్టమనిపించదు.” ఇలా అన్నవారు మిస్టర్ ఎడ్మండ్ యేట్స్. ఆయన సాధించిన సాహిత్య విజయాల పట్ల డికెన్స్‌కు ఎంతో ఆసక్తి ఉండేది. చాలా క్లిష్ట సమయంలో తనకు లభించిన సహాయం కారణంగా మొదలైన వారిద్దరి వ్యక్తిగత సాన్నిహిత్యం, చివరి వరకు కొనసాగింది. తన పత్రికకు రచనలు అందించే మరో రచయిత, మిస్టర్ పెర్సీ ఫిట్జ్‌గెరాల్డ్ గురించి డికెన్స్ ఇలా రాశారు: “ఆయనంటే నాకు వ్యక్తిగతంగా ఎంతో ఇష్టం, ఆయన ప్రతిభను నేను చాలా గౌరవిస్తాను. ఆయన రాసిన ‘ఫేటల్ జీరో’ (Fatal Zero) పుస్తకంలో మానసిక పరిణామ క్రమం చాలా ఆసక్తికరంగా కనిపిస్తుంది. కథ ముందుకు సాగేకొద్దీ, అది ఆశ్చర్యపరిచేలా ఉండటమే కాకుండా, ఎంతో వాస్తవికమైన చిత్రణగా మారుతుంది.” సంపాదకత్వ బాధ్యతల్లో లభించే ఇటువంటి ఆనందాల గురించి చెబుతూ, ఆయనకు అత్యంత గొప్పగా అనిపించిన ఒక అనుభవాన్ని పేర్కొనాలి. రచయిత ఎవరో తెలియకముందే, అడిలైడ్ ప్రాక్టర్ రాసిన స్వచ్ఛమైన, హృదయ విదారకమైన కవితలను ఆయన ప్రపంచానికి పరిచయం చేశారు. “1853 వసంతకాలంలో, నాకు అందిన రచనల మధ్య ఒక చిన్న కవిత కనిపించింది. అటువంటి పత్రికా కార్యాలయాలకు నిరంతరం వచ్చే లెక్కలేనన్ని కవితలతో పోలిస్తే, ఇది చాలా భిన్నంగా అనిపించింది.” ఒక మారుపేరుతో ఆ రచయిత్రి తరచుగా ఎన్నో రచనలు పంపేవారు. చివరకు 1854 క్రిస్మస్ సమయంలో, ఆ ‘మిస్ మేరీ బెర్విక్’ మరెవరో కాదు, తన పాత మిత్రుడు బారీ కార్న్‌వాల్ కుమార్తె అని ఆయన తెలుసుకున్నారు.

అయితే, పత్రికా రచనల్లో కొన్ని లోపాలు కూడా ఉన్నాయి. అప్పుడప్పుడు విస్తృతంగా పత్రికా రచనల్లో పాల్గొన్న డికెన్స్‌పై దీని ప్రభావం స్పష్టంగా కనిపించేది; ముఖ్యంగా, ఏదైనా విషయాన్ని పరోక్షంగా ప్రస్తావించినప్పుడు ఆయనలో అసహనం పెరిగేది.

ఆయన మరణించిన కొద్ది కాలానికే ప్రచురితమైన ఒక జ్ఞాపికలో ఈ క్రింది అంశం పేర్కొనబడింది: “గత అనేక సంవత్సరాలుగా మహారాణి గారు మిస్టర్ డికెన్స్ సాహిత్య కృషి పట్ల ఎంతో ఆసక్తిని కనబరిచారు, మరియు ఆయనను కలవాలనే కోరికను పలుమార్లు వ్యక్తం చేశారు… ఈ భేటీ ఏప్రిల్ 9న జరిగింది. అప్పుడు బకింగ్‌హామ్ ప్యాలెస్‌కు రావాల్సిందిగా మహారాణి నుండి ఆయనకు ఆహ్వానం అందింది. ప్రివీ కౌన్సిల్ క్లర్క్ అయిన ఆయన మిత్రుడు మిస్టర్ ఆర్థర్ హెల్ప్స్, డికెన్స్‌ను మహారాణికి పరిచయం చేశారు… డికెన్స్ మరణానంతరం, ఆయన గతంలో పనిచేసిన పత్రిక ఇలా పేర్కొంది: ‘మిస్టర్ డికెన్స్‌కు ఉన్న అభిప్రాయాలు, అభిరుచులకు అనుగుణంగా ఉండే ఏ గౌరవాన్నైనా ప్రదానం చేయడానికి మహారాణి సిద్ధంగా ఉన్నారు. ఆయన ఒకటి కంటే ఎక్కువ గౌరవ బిరుదులను తిరస్కరించిన తర్వాత, కనీసం తన ప్రివీ కౌన్సిల్‌లో ఒక స్థానాన్ని స్వీకరించవలసిందిగా మహారాణి కోరారు.'” నమ్మశక్యం కాని విషయాలను కూడా ప్రజలు నమ్మే అవకాశం ఉంది కాబట్టి, ఒక విషయాన్ని స్పష్టం చేయడం అవసరం: మహారాణికి అటువంటి కోరిక ఉన్నట్లు డికెన్స్‌కు ఏమాత్రం తెలియదు. అంతేకాకుండా, ఆయన ఎటువంటి బిరుదులను లేదా గౌరవ పదవులను స్వీకరించడానికి ఇష్టపడరని భావించడానికి బలమైన కారణాలు ఉన్నాయి; వాస్తవానికి, ఆయనకు అటువంటి ప్రతిపాదన ఏదీ అందలేదు.

1857లో జెరోల్డ్ కోసం నిర్వహించిన ప్రదర్శనలకు మహారాణి మద్దతు లభిస్తుందని ఆశించారు. అయితే, అది ఒక వ్యక్తి కోసం చేపట్టిన బహిరంగ కార్యక్రమం కావడంతో, దానికి అంగీకరిస్తే “నిరంతరం అటువంటి అభ్యర్థనలకు తలొగ్గాల్సి రావడం లేదా, అలా చేయకపోతే నిరంతరం అసంతృప్తికి కారణం కావడం” వంటి పరిస్థితి ఏర్పడేది. ఏది ఏమైనప్పటికీ, మహారాణి గారు కల్నల్ ఫిప్స్ ద్వారా డికెన్స్‌కు ఒక సందేశం పంపారు. అందులో, ప్యాలెస్‌లో ఏదైనా ఒక గదిని ఎంచుకుని, దానిని తనకు నచ్చినట్లుగా సిద్ధం చేయమని, అక్కడ నాటకాన్ని ప్రదర్శిస్తే తాను చూస్తానని ఆమె కోరారు. “అప్పుడు నేను కల్నల్ ఫిప్స్‌తో ఇలా అన్నాను” (జూన్ 21, 1857) “ఈ ఆలోచన నాకు కొత్తేమీ కాదు; అటువంటి పరిస్థితుల్లో రాజసభలో నా కుమార్తెల సామాజిక హోదా గురించి నాకు అంత సౌకర్యంగా అనిపించడం లేదు. కాబట్టి, మహారాణి గారు నాటకాన్ని వీక్షించడానికి వేరే ఏదైనా మార్గం ఉంటే చూడమని, నన్ను క్షమించమని ఆమెను కోరుతున్నాను.” దీనికి స్పందిస్తూ ఫిప్స్, తాను ఈ అభ్యంతరాన్ని ఆలోచించలేదని, కానీ నా మాటలో నిజముందని తనకు ఏమాత్రం సందేహం లేదని చెప్పారు. అప్పుడు నేను ఒక ప్రతిపాదన చేశాను: మహారాణి గారు ‘గ్యాలరీ ఆఫ్ ఇలస్ట్రేషన్’ (Gallery of Illustration) కు, ప్రదర్శన కోసం నిర్ణయించిన రోజుకు ఒక వారం ముందే రావాలని; అప్పుడు ఆ ప్రదేశం పూర్తిగా ఆమె ఆధీనంలో ఉంటుందని, ఆమె తనకు నచ్చిన వారిని ఆహ్వానించుకోవచ్చని చెప్పాను. ఆమె తన సహజమైన మంచి స్వభావంతో పాటు, ఎల్లప్పుడూ ప్రదర్శించే విచక్షణతో, కొన్ని గంటల్లోనే ఈ ప్రతిపాదనకు అంగీకరించారు.” ఈ ప్రదర్శన ఎంతో సంతృప్తిని ఇచ్చింది. “నా దయగల మహారాణి గారు” (జూలై 5, 1857) “ఎంతో సంతోషించి, నన్ను తన వద్దకు రమ్మని, తన కృతజ్ఞతలను స్వీకరించమని కబురు పంపారు. అప్పుడు నేను నా ‘ఫార్స్’ (హాస్య నాటకం) వేషధారణలో ఉన్నానని, కాబట్టి నన్ను క్షమించమని కోరాను. దానికి ఆమె మళ్లీ కబురు పంపి, ఆ వేషధారణ ‘మరీ అంత హాస్యాస్పదంగా ఏమీ ఉండదు కదా’ అని అంటూ, మళ్లీ తన కోరికను పునరుద్ఘాటించారు. నేను నా వినయపూర్వక నమస్కారాలను తెలియజేస్తూ, నా సహజ రూపం కాని వేషధారణలో ఆమె ముందు హాజరు కాకుండా ఉండేలా దయచూపమని మరోసారి కోరాను. ఈ ఉదయం నిద్రలేచినప్పుడు, నా పట్టుదల నెగ్గినందుకు నాకు చాలా సంతోషంగా అనిపించింది.”

ఆయన తన అసలైన వేషధారణలో మహారాణి ముందు హాజరయ్యే అవకాశం ఆయన మరణించిన సంవత్సరంలోనే లభించింది; అంతకుముందు చేసిన ప్రయత్నాలు ఏవీ ఫలించలేదు. “ఆదివారం నాడు” (మార్చి 30, 1858) “నేను చాలా అయోమయ పరిస్థితిలో పడిపోయాను.” “నా సమాచారకర్తతో ఎవరు మాట్లాడారో నాకు తెలియదు కానీ, రాణిగారు ‘కరోల్’ (A Christmas Carol) పుస్తకాన్ని చదివి వినిపించుకోవాలని గట్టిగా కోరుకుంటున్నట్లున్నారు. అయితే, ‘ది ఫ్రోజన్ డీప్’ (The Frozen Deep) నాటకం ప్రదర్శన తర్వాత రాణిగారు నన్ను పిలిపించినప్పుడు, నేను వెళ్లలేనని సున్నితంగా తిరస్కరించినందువల్ల, ఇప్పుడు ఈ విషయాన్ని ఎలా అడగాలో అని వారు సంకోచిస్తున్నట్లున్నారు. నేను ఆ పరిస్థితిని వీలైనంత చాకచక్యంగా తప్పించుకున్నాను; కానీ, ఈ అభ్యర్థన ఖచ్చితంగా వస్తుందని ముందే తెలిసినందున, దానికి తగినట్లుగా, మర్యాదపూర్వకమైన సమాధానం సిద్ధం చేసుకోమని నన్ను కోరారు. అప్పుడు నేను ఇలా అన్నాను: ‘సరే, కల్నల్ ఫిప్స్ గారు ఈ విషయం గురించి నాతో మాట్లాడతారని అనుకుంటున్నాను. ఒకవేళ ఆయన అడిగితే, రాణిగారి కోరికను నెరవేర్చడానికి నాకు ఎంతో ఇష్టమని చెబుతాను. అదే సమయంలో, ఈ పుస్తక పఠనం ఒక ప్రత్యేక సమావేశం (audience) రూపంలో జరిగితే బాగుంటుందని నా ఆశను తెలియజేస్తాను—ఎందుకంటే, ఆ రచన ప్రభావం పూర్తిగా తెలియాలంటే అటువంటి సమావేశం అవసరమని నా అభిప్రాయం.’ పరిస్థితి ఇలా ఉంది, కానీ ఇది నాకు కొంత ఇబ్బందిగా అనిపిస్తోంది.” ఈ సమస్య అప్పటికి పరిష్కారం కాలేదు, కానీ ‘కరోల్’ పుస్తకం పట్ల రాణిగారికి ఉన్న ఆసక్తి మాత్రం అలాగే కొనసాగింది; థాకరేకు చెందిన వస్తువుల వేలంపాటలో, డికెన్స్ స్వయంగా సంతకం చేసిన ఒక ప్రతిని రాణిగారు కొనుగోలు చేయడమే దీనికి నిదర్శనం. చివరకు, డికెన్స్ మరణించిన సంవత్సరంలో, ఆయన రాణిగారిని కలిసే అవకాశం లభించింది. రాణిగారు సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కాలం నుండే డికెన్స్ ప్రజాదరణ పొందారు; ఆయన రాసిన పుస్తకాలు రాణిగారి పాలనలోని ప్రజల్లో అత్యధికులను అలరించాయి. ఆయన ప్రతిభ రాణిగారి పాలనా కాలంలోని గొప్ప విజయాల్లో ఒకటిగా నిలిచిపోతుంది. ఒక యాదృచ్ఛిక సంఘటన దీనికి దారితీసింది. డికెన్స్ అమెరికా నుండి అంతర్యుద్ధం జరిగిన యుద్ధభూములకు సంబంధించిన కొన్ని పెద్ద, ఆకట్టుకునే ఛాయాచిత్రాలను తీసుకువచ్చారు. వీటి గురించి మిస్టర్ హెల్ప్స్ ద్వారా తెలుసుకున్న రాణిగారు, వాటిని చూడాలని కోరుకున్నారు. డికెన్స్ వెంటనే ఆ చిత్రాలను పంపారు; ఆ తర్వాత, రాణిగారి కోరిక మేరకు మిస్టర్ హెల్ప్స్‌తో కలిసి బకింగ్‌హామ్ ప్యాలెస్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ రాణిగారు ఆయనను స్వయంగా చూసి, కృతజ్ఞతలు తెలిపారు.

ఇది ఏప్రిల్‌లో కాదు, మార్చి మధ్యలో జరిగింది. “ఏమండీ, ఇది చాలా ఆసక్తికరమైన విషయం కదా, మాకు కూడా దీని గురించి చెప్పండి,” అని జార్జ్ మూడవ చక్రవర్తితో జరిపిన సంభాషణ తర్వాత జాన్సన్ మిత్రులు కోరారు; అలా ఆ కథను వారు పదేపదే విన్నారు.

తమకు ఇతరులు ఎలా ప్రవర్తించాలని కోరుకుంటారో, ఇతరుల పట్ల తాము కూడా అలాగే ప్రవర్తించాలని—ఒకవేళ వారు తిరిగి అలా ప్రవర్తించకపోయినా నిరాశ చెందకూడదని—ఆయన తన చిన్న కుమారుడికి రాసిన లేఖలో పేర్కొన్నారు. అలాగే, బర్మింగ్‌హామ్ ప్రజలతో మాట్లాడుతూ, వ్యక్తిగత అభివృద్ధిని కేవలం సంపదను పొందే మార్గంగా కాకుండా, అది సరైన పని కాబట్టి చేపట్టాలని ఆయన చెప్పారు. ఈ సూత్రమే ఆయన జీవితాంతం ఆయనకు మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. ఆయన ఎవరినైనా గాఢంగా ప్రేమిస్తే, ఆ అనుబంధం చాలా బలంగా ఉండేది; అయితే, ఆయన తన భావాలను అతిగా ప్రదర్శించే స్వభావం కలవారు కాదు. కానీ, ఆయన దేనిని ఇష్టపడినా, అందులో ఎటువంటి సందిగ్ధత లేదా అరకొరత ఉండేది కాదు. ఆయనకు అత్యంత అసహ్యకరమైన విషయం ఏదైనా ఉందంటే, అది ‘ఉదాసీనత’ (ఏమాత్రం పట్టించుకోకపోవడం). “నేను నా హృదయాన్ని చాలా తక్కువ మందికే ఇస్తాను. కానీ, ప్రపంచంలోనే అత్యంత కఠిన హృదయుడైన వ్యక్తిని కూడా, ఏమాత్రం బాధ్యత లేని లేదా పట్టించుకోని వ్యక్తి కంటే ఎక్కువగా ప్రేమిస్తాను. ఎందుకంటే, రేపు నేను లేకపోయినా, అటువంటి నిర్లక్ష్యపరుడు ఏమీ జరగనట్లుగా తన జీవితాన్ని కొనసాగిస్తూ, నా లోటును అస్సలు గుర్తించడు.” ఇతరులు చూపే ఉదాసీనతను చూసి, తాము కూడా అలాగే ప్రవర్తించడం సమర్థనీయం కాదని ఆయన తన పిల్లలకు పదేపదే చెప్పేవారు. “ఏదైనా మంచి పనిని, ప్రతిఫలం ఆశించకుండా, కేవలం అది సరైనది మరియు మంచిది కాబట్టి మాత్రమే చేయాలి” అని ఆయన రాశారు. ఒక మరణించిన స్నేహితుడి కోసం ఆయన ఏదో ఒక ప్రయత్నం చేస్తున్నప్పుడు—ఆ ప్రయత్నం వల్ల ఎవరికి మేలు జరగాల్సి ఉందో, వారి నుండి సరైన గుర్తింపు లభించే అవకాశం లేదని తెలిసినప్పుడు—ఆయన ఇలా అన్నారు: “కుటుంబ సభ్యుల నుండి కృతజ్ఞత ఆశించడం ఎందుకు? నేను మీకు తరచుగా చెప్పినట్లుగా, ఒక మంచి పనిని మనం ఎందుకు చేస్తామంటే, అది సరైనది మరియు ఆనందాన్ని ఇచ్చేది కాబట్టి; అంతే తప్ప, ఇతరుల నుండి ఏదైనా ప్రతిస్పందన ఆశించి కాదు.” ఈ సూత్రం ఆయన లేఖల్లో తరచుగా కనిపిస్తుంది; ఆయనకు ఆత్మీయులైన వారందరికీ ఆయన ఈ విషయాన్ని వివిధ సందర్భాల్లో గుర్తుచేస్తూ ఉండేవారు. తన కుటుంబ సభ్యులలో ఒకరు, తాము చేసిన నిస్వార్థమైన పని వృథా అయిపోయిందని బాధపడినప్పుడు, ఆయన ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: “ఉన్నతమైన ఉద్దేశంతో చేసిన ఏ పనీ ఎప్పటికీ వృథా పోదు.” ఆయన దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించే మరో ముఖ్యమైన విషయం ఏమిటంటే, ఆయన గొప్పగా చెప్పుకునే వీరత్వాల కంటే, నిశ్శబ్దంగా చేసే వీరత్వాలనే (ప్రదర్శన లేని గొప్ప పనులనే) ఎక్కువగా మెచ్చుకునేవారు. మన కాలంలో వీరుడు అనే పేరుకు అర్హులైన కొద్దిమందిలో ఒకరైన సర్ జాన్ రిచర్డ్‌సన్ గురించి, అతను 1856లో పారిస్ నుండి ఇలా రాశాడు:

“లేడీ ఫ్రాంక్లిన్ నాకు ఆ రిచర్డ్‌సన్ ఆత్మకథ మొత్తాన్ని పంపారు; మరియు రిచర్డ్‌సన్ యొక్క పౌరుషమైన స్నేహం, ఫ్రాంక్లిన్ పట్ల అతనికున్న ప్రేమ, నా జీవితంలో నేను తెలుసుకున్న అత్యంత ఉదాత్తమైన విషయాలలో ఒకటి అని నేను భావిస్తున్నాను. అది ఒకరకమైన పవిత్రమైన ఆనందంతో మన హృదయాన్ని ఉప్పొంగేలా చేస్తుంది.” (ఫ్రాంక్లిన్ మొదటి సముద్రయానం చివరలో కనిపించే, అదే ధైర్యవంతుడి మునుపటి సాహసకృత్యాల ద్వారా కూడా ఇలాంటి భావనే బలంగా మేల్కొంటుంది, మరియు దానిని అత్యంత ఉత్కృష్టమైన భావోద్వేగం లేకుండా ఎప్పటికీ చదవలేము.) కేవలం సాహిత్యం కంటే ఉన్నతమైన దాని కోసమే అతను ఆ కాలపు అత్యంత అసలైన రచయితను మరియు శక్తివంతమైన గురువును గౌరవించాడు. “నేను బ్రతికి ఉన్న ఏ మనిషి కంటే కూడా కార్లైల్‌ను చూడటానికి ఎప్పుడైనా ఎంత దూరమైనా వెళ్తాను.”

సమాజంలో మరియు సంభాషణలో అతని ఆకర్షణీయమైన అంశాల గురించి నేను పెద్దగా ప్రత్యేకంగా చెప్పలేదు, ఎందుకంటే నిజానికి అవే అతని వ్యక్తిత్వం. అవి ఎలా ఉన్నప్పటికీ, అవి అతని నుండి ఎన్నడూ దూరమవ్వలేదు. అతని తీవ్రమైన ఆనందానుభూతి అతని సామాజిక లక్షణాలకు ఎంతటి రుచిని ఇచ్చిందంటే, బహుశా గొప్ప హాస్యచతురుడు గానీ, గొప్ప వాచాలుడు గానీ కాని ఏ వ్యక్తి కూడా, ఏ సామాజిక సమావేశం నుండి బయటకు వెళ్ళేటప్పుడు, పూరించలేనంతటి శూన్యాన్ని ఎన్నడూ మిగల్చలేదు. చురుకైన మరియు విభిన్నమైన సానుభూతిలో, ప్రతి కోరికకు లేదా హాస్యానికి తక్షణమే అనుగుణంగా మారడంలో, ఏ వినోదానికి లేదా ఆటకు సహాయం చేయడంలో, అతను పన్నెండు మందికి ప్రతినిధిగా నిలిచాడు. ఒకవేళ అలా చెప్పవచ్చనుకుంటే, అతను వేరొకరిగా ఉండటం వల్ల, తన వ్యక్తిత్వాన్ని నిరంతరం పక్కన పెట్టడం వల్ల, ఎల్లప్పుడూ మరింత తనుగా కనిపించేవాడు. అతని బహుముఖ ప్రజ్ఞ అతన్ని విశిష్టంగా నిలిపింది. అతను ఒకసారి తన నటనాభిరుచి గురించి చెప్పిన మాట, అతను ప్రేమించే స్నేహితుల మధ్య అత్యంత ఆనందంగా ఉన్నప్పుడు కూడా అతనికి అంతే సమానంగా వర్తించేది; ఒక పాత్రను చిత్రించడం, ఒక కథ చెప్పడం, ఒక చారేడ్ చేయడం, ఒక ఆటలో పాల్గొనడం; ఆ రోజు జరిగిన ఒక సంఘటనను హాస్యంగా మారుస్తూ, తాను చూసిన చివరి మంచి లేదా చెడు విషయాన్ని వివరిస్తూ,

అతని అస్తిత్వం అంతా పొంగిపొర్లిన ఉద్వేగభరితమైన జీవితంలోని కొంత భాగాన్ని విచిత్రమైన, విషాదకరమైన లేదా హాస్యభరితమైన రూపంలో పునఃసృష్టించడం. ఊహకు నాపై ఎంతో ఆనందకరమైన ఆకర్షణ ఉంది—ఎన్నో వింత కారణాల వల్లనో నాకే సరిగ్గా తెలియదు—నాలా ఏమాత్రం లేని వ్యక్తిగా ఉండే అవకాశాన్ని కోల్పోయినప్పుడు, ఓహ్, చెప్పలేని అద్భుతమైన మూర్ఖత్వాన్ని కోల్పోయినట్లు నాకు అనిపిస్తుంది. తన స్నేహితుల ఆనందానికి దోహదపడటంలో అంతటి అపారమైన వనరులున్న వ్యక్తి నుండి, నేను చెప్పినట్లుగా, సాపేక్షంగా తిరిగి పొందగలిగింది చాలా తక్కువ ఎందుకో ఈ విధంగా వివరించవచ్చు. కానీ, కొన్నిసార్లు ఎవరూ ఇంతకంటే మంచి విషయాలు చెప్పలేదని కూడా గమనించబడింది, మరియు ఇంతకు ముందు ఇచ్చిన సంతోషకరమైన ఉదాహరణలకు, అతను చాలా అరుదుగా ఉపయోగించిన ఒకటి రెండు ఉదాహరణలను నేను జోడిస్తాను. “అతను ఎక్స్ఛేంజ్‌లో సగటు కంటే తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నాడు,” అని ఒక స్నేహితుడు పేరుమోసిన ఒక పొగడ్తల నటుడి గురించి వ్యాఖ్యానించాడు; “అతను లాయిడ్స్‌లో అంతగా నిలబడలేడు.” “అయినా అండర్-రైటర్ల వద్ద అతనిలా ఎవరూ నిలబడలేరు,” అన్నాడు డికెన్స్; స్విఫ్ట్ అసూయపడే ఒక శ్లేష. “నేను అతన్ని ఇంక్యూబస్ అని పిలుస్తాను!” ఒక ప్రసిద్ధ రచయిత వల్ల తనకు కలిగిన విసుగును మాటల్లో చెప్పలేక, సాహిత్యేతర స్నేహితుడు ఒకడు ఇలా అన్నాడు.

“కలం-సిరా-బస్, నీ ఉద్దేశం,” అని డికెన్స్ మధ్యలో అన్నాడు.

అప్పుడు, తన మొదటి సముద్రయానంలో లేని, మిడ్-షిప్‌మ్యాన్ అయిన తన కొడుకు గురించి స్టాన్‌ఫీల్డ్,

“ఈపాటికే ఆ అబ్బాయికి సముద్రయానానికి అలవాటుపడిపోయాడు!” అన్నప్పుడు,

“అతనికి సముద్రయానానికి అలవాటుపడటం గురించి నాకేమీ తెలియదు; కానీ అతని రాతను బట్టి చూస్తే, అతనికి కచ్చితంగా ఏబీసీ (A B C) స్థాయి కాళ్ళు మాత్రం లేవు,” అని డికెన్స్ వ్యాఖ్యానించాడు.

ఇతర ఆహ్లాదకరమైన సరదా మాటలను కూడా అతని లేఖల నుండి చాలా వరకు ఉదహరించవచ్చు.

“ఒక వృద్ధ పూజారి” (అతను ఫాదర్ నుండి రాశాడు)

ఆయనకున్న మంచి లక్షణాలలో, దెయ్యాల కథలను చెప్పే నైపుణ్యాన్ని తప్పక పేర్కొనాలి. ఆయనకు అటువంటి కథల పట్ల ఒక ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది; ఇది ఆయన రాసిన చిన్న రచనలను చదివిన వారికి తెలిసే ఉంటుంది. అతీంద్రియ విషయాల పట్ల ఆయనకు ఎంత ఆసక్తి ఉండేదంటే, ఒకవేళ ఆయనకు సహజమైన విచక్షణ (common sense) లేకపోయి ఉంటే, ఆయన బహుశా ‘స్పిరిచువలిజం’ (ఆత్మలతో సంప్రదింపులు జరపడం వంటివి) వంటి మూఢనమ్మకాలలో చిక్కుకుపోయేవారేమో! అయితే, ఆయనలోని కల్పనాశక్తి కేవలం కలలు, అదృష్ట దినాలు లేదా యాదృచ్ఛికంగా జరిగే వింత సంఘటనల వంటి—హాని లేని—నమ్మకాల వరకే పరిమితమైంది. దెయ్యాల కథలను లేదా దెయ్యాలు తిరుగుతాయని చెప్పబడే ఇళ్లను విశ్లేషించడంలో ఆయన ఎంతో చురుకుగా ఉండేవారు; అదే సమయంలో, ఏదైనా కథకు తగినంత “నమ్మదగిన ఆధారాలు” కనిపిస్తే, దానిని నమ్మడానికి ఆయన సిద్ధపడేవారు. ఈ లక్షణమే ఆయన దెయ్యాల కథలను అత్యంత ఆసక్తికరంగా చెప్పడానికి దోహదపడేది. అటువంటి ఒక కథ ‘ఆల్ ద ఇయర్ రౌండ్’ (All the Year Round) పత్రిక 125వ సంచికలో ప్రచురితమైంది. ఇది ప్రచురితం కాకముందే, మిస్టర్ లేయార్డ్ మరియు నేను కలిసి గాడ్స్‌హిల్‌లో దీనిని చూశాం; ఇది లార్డ్ లిట్టన్ చెప్పిన కథ అని గుర్తించాం. ఇది సెప్టెంబరులో ప్రచురితమైంది, ఆ తర్వాత ఒకటి రెండు రోజుల్లోనే ఒక ఆసక్తికరమైన పరిణామం చోటుచేసుకుంది, దీని గురించి డికెన్స్ స్వయంగా ఇలా పేర్కొన్నారు: “ఆ కథలో కథానాయకుడిగా ఉన్న కళాకారుడే స్వయంగా నాకు లేఖ రాసి, తన అనుభవాన్ని వివరించారు. అది ఎంత విలక్షణంగా, ఎంత అసాధారణంగా ఉందంటే—నేను ప్రచురించిన కథ దాని ముందు చాలా సాదాసీదాగా అనిపిస్తుంది; అటువంటి ఇతర కథలేవీ దీని సాటి రావు.” ఇలా మరింత బలమైన వివరాలతో కూడిన ఆ దెయ్యం కథ, అక్టోబరు 5న వెలువడిన సంచికలో ప్రచురితమైంది. ఆ సంచికను చూసి, అదే సమయంలో (సెప్టెంబరు 17న) డికెన్స్ నాకు రాసిన లేఖతో పోల్చి చూస్తే, అటువంటి విషయాలను నమ్మడానికి ఆయన ఎంత సిద్ధంగా ఉండేవారో పాఠకులకు అర్థమవుతుంది. ఆ దెయ్యం కథ ప్రచురితమైన వెంటనే, ఆ దెయ్యాలను చూసిన చిత్రకారుడు (పోర్ట్రెయిట్ పెయింటర్) ముందుకు వచ్చాడు! ఆయన స్వయంగా రాసిన కథ, ఇప్పటివరకు వచ్చిన కథలన్నింటిలోకెల్లా అత్యంత అసాధారణమైనది; ఇది నా వెర్షన్ కంటే, లేదా బుల్వర్ రాసిన దానికంటే ఎంతో గొప్పది—స్కాట్ రచనలు జేమ్స్ రచనల కంటే ఎంత ఉన్నతమైనవో, ఇది కూడా అంతటి ఉన్నతమైనది. దీనికి సంబంధించిన ప్రతి అంశం ఆశ్చర్యకరంగా ఉంది; ఒక విచిత్రం ఏమిటంటే—ఈ చిత్రకారుడు ఈ కథను వచ్చే క్రిస్మస్ కోసం వేరొక చోట రాయడానికి అంగీకరించాడు. ‘ఆల్ ది ఇయర్ రౌండ్’ (All the Year Round) పత్రికలో తన కథ ముందే వచ్చేసరికి, తన ముద్రణాలయంలో (ప్రింటర్ వద్ద) ఎవరూ నమ్మకద్రోహం చేశారని ఆయన సహజంగానే భావించాడు. ఆయన ఇలా అన్నాడు: “ముఖ్యంగా, సెప్టెంబర్ 13 అనే తేదీ వారికి ఎలా తెలిసింది? ఎందుకంటే, నేను ఆ తేదీని రాసే వరకు ఎవరికీ చెప్పలేదు కదా!” నిజానికి, నా కథలో ఎటువంటి తేదీ లేదు; కానీ ప్రూఫ్ కాపీని పరిశీలిస్తున్నప్పుడు, ఒక తేదీ ఉంటే బాగుంటుందని అనిపించి, నేను (సి. డి.) తెలియకుండానే ఆ ప్రూఫ్ అంచున సరిగ్గా అదే తేదీని రాసేశాను! పాఠకులకు ‘డాన్‌కాస్టర్ రేస్’ కథ గుర్తుండే ఉంటుంది; అటువంటి మరికొన్ని ఉదాహరణలతో పాటు, ఈ కలను కూడా చేర్చుకోవచ్చు. “ఇది నేరుగా నాకు ఎదురైన ఒక విచిత్రమైన ఉదంతం” (మే 30, 1863). “గత వారం గురువారం రాత్రి, నేను ఇక్కడ ఆఫీసులో ఉన్నప్పుడు, ఎర్రటి శాలువా కప్పుకున్న ఒక మహిళ నా వైపు వీపు తిప్పి నిలబడి ఉండటం కలగన్నాను (ఆమె ‘ఇ.’ అని నేను భావించాను). ఆమె వెనక్కి తిరిగేసరికి, ఆమె నాకు తెలియని వ్యక్తి అని తెలిసింది. అప్పుడు ఆమె, ‘నేను మిస్ నేపియర్’ అని చెప్పింది. మరుసటి రోజు ఉదయం దుస్తులు ధరిస్తున్నంత సేపు, ‘ఏమీ లేని విషయానికి ఇంత స్పష్టమైన కల రావడం ఎంత విచిత్రం! అసలు మిస్ నేపియర్ ఎవరు? నేను ఎప్పుడూ ఈ పేరు వినలేదే!’ అని ఆలోచిస్తూనే ఉన్నాను. అదే శుక్రవారం రాత్రి, నేను ఒక కార్యక్రమం (రీడింగ్) నిర్వహించాను. ఆ కార్యక్రమం ముగిసిన తర్వాత, మేరీ బాయిల్ మరియు ఆమె సోదరుడు నా విశ్రాంతి గదిలోకి వచ్చారు. వారితో పాటు ఆ ఎర్రటి శాలువా కప్పుకున్న మహిళ కూడా ఉంది—ఆమెను వారు ‘మిస్ నేపియర్’ అని పరిచయం చేశారు!” ఇవన్నీ జరిగిన పరిస్థితులు, యథాతథంగా చెప్పబడ్డాయి.

మరొక రకమైన కల కూడా ఆయన జీవితంలో చోటుచేసుకుంది. దీనికి ఎటువంటి మూఢనమ్మకాలతో సంబంధం లేదు; కేవలం ఒక సున్నితమైన జ్ఞాపకం పట్ల ఆయనకున్న గాఢమైన అనురాగం, భక్తి మాత్రమే దీనికి మూలం. జీవితాంతం, అప్పుడప్పుడు విరామాలు వచ్చినప్పటికీ, ఈ జ్ఞాపకం ఆయనతోనే ఉండిపోయింది. ఆయన మేల్కొని ఉన్న వేళల్లో కూడా ఈ స్మృతి ఎప్పుడూ పూర్తిగా మరుగున పడలేదు; అప్పుడప్పుడు అది దూరమైనా, మళ్ళీ తప్పక తిరిగి వచ్చేది. ఇది ఆయన జీవితాన్ని శాసించే ఒక బలమైన అనుభూతిగా నిలిచిపోయింది. తన మరదలు—ఆయన యవ్వన కాలపు స్నేహితురాలు, నైతిక పరిపూర్ణతకు ఆయన ఆదర్శంగా భావించిన వ్యక్తి—మరణించిన ఆరవ వార్షికోత్సవం నాడు ఆయన ఏ మాటలైతే అన్నారో, సరిగ్గా అవే మాటలను మరో ఇరవై ఆరు ఏళ్ల తర్వాత కూడా ఆయన అంతే నిజాయితీతో చెప్పగలిగేవారు. ఆయన మరణించడానికి ముందు ఏడాది కూడా, ఈ జ్ఞాపకం ఆయనపై ఎంతగానో ప్రభావం చూపింది. “ఆమె ఎప్పుడూ నా ఆలోచనల్లోనే ఉంటుంది. ముఖ్యంగా నేను ఏదైనా విజయాన్ని సాధించినప్పుడు, గొప్ప పురోగతిని పొందినప్పుడు, ఆమె జ్ఞాపకం నా ఉనికిలో ఒక అంతర్భాగంగా మారిపోతుంది; నా గుండె చప్పుడు ఎంతలా నా ఉనికితో విడదీయలేనంతగా ముడిపడి ఉందో, ఆమె జ్ఞాపకం కూడా నా ఉనికితో అంతగా పెనవేసుకుపోయింది.” జీవితంలోని కష్టకాలంలో, ఆయనలోని అత్యుత్తమ గుణాలకు ఈ జ్ఞాపకమే ఒక రక్షణ కవచంగా నిలిచింది; ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని అత్యంత గొప్ప అంశమే, ఆయన ఉనికికి మూలాధారంగా మారింది. విజయం స్వయంగా ఇవ్వలేని ఒక ప్రత్యేకతను ఇది ఆయనకు అందించింది; అంతేకాదు, మంచి పేరు లేనివి లేదా అపవిత్రమైనవి ఏవీ కూడా, ఈ జ్ఞాపకంతో కలిసి ఎక్కువ కాలం నిలవలేవు. ఆయన విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న ‘అబ్బే’ (వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ అబ్బే)లోని వేదికపై నుండి చెప్పబడిన మాటల కంటే మించి, నేను ఇంకేం చెప్పగలను?

“మనం ఎవరి కోసం శోకిస్తున్నామో, ఆయన మానవాళికి మిత్రుడు, నిజమైన అర్థంలో ఒక మానవతావాది; యువతకు స్నేహితుడు, పేదలకు ఆప్తమిత్రుడు, నీచమైన ప్రవర్తనలకు మరియు అణచివేతకు కఠిన శత్రువు. ఆయన వ్యక్తిత్వాన్ని పూర్తిగా చిత్రించడానికి నేను ప్రయత్నించను. మేధావులు మనం ఊహించుకునే దానికంటే భిన్నంగా ఉంటారు. వారికి లభించే ఆనందం…”

సశేషం

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -29-10-26-ఉయ్యూరు