రెడ్డిరాజులు మరియు రాయలుL( త్రివేణి)

దక్కన్ చరిత్రలో ఒక అధ్యాయం

డాక్టర్ నేలటూరి . వెంకటరమణయ్య, ఎం.ఏ., పి.హెచ్.డి.-ఆంగ్లరచనకు ణ అనువాదం

(రీడర్, భారతీయ చరిత్ర విభాగం, మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం)

విజయనగర చరిత్రను అధ్యయనం చేసే చాలామందికి, ‘కొండవీడు’ అనేది కేవలం ఒక కోట పేరుగానే తెలుసు. ఈ కోట కోసం విజయనగర రాయలు తరచుగా ఒడిశాకు చెందిన గజపతులతో లేదా ముస్లిం పాలకులతో యుద్ధాలు చేసేవారు. అయితే, ఈ కోటను తమ ఆధీనంలో ఉంచుకోవడానికి రాయలు ఎందుకు ఇతర శక్తులతో పోరాడాల్సి వచ్చిందో వారు పెద్దగా ఆలోచించరు. రాయలకు, కొండవీడు పాలకులకు మధ్య ఉన్న సంబంధాలను పరిశీలించే ముందు, ఉత్తర దిశలో ఉన్న పొరుగు రాజ్యాల పట్ల రాయలు అనుసరించిన విధానం వెనుక ఉన్న సూత్రాలను అర్థం చేసుకోవడం అవసరం. వారు కృష్ణా నదిని తమ సహజమైన ఉత్తర సరిహద్దుగా భావించేవారు. తమ సామ్రాజ్యాన్ని కృష్ణా నది తీరం వరకు విస్తరించాలనే లక్ష్యంతో వారు నిరంతరం ప్రయత్నించేవారు. ఈ క్రమంలో వారు ఇద్దరు ప్రధాన శత్రువులను ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది, వారితో నిరంతరం యుద్ధాలు చేయాల్సి వచ్చింది. ఉత్తర దిశలో, వారు కుల్బర్గా (గుల్బర్గా) సుల్తానుల తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది; ఆ సుల్తానులు విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని తిరిగి తుంగభద్ర నది తీరం వరకు వెనక్కి నెట్టాలని ప్రయత్నించేవారు. రాయలకు మరియు కుల్బర్గా పాలకులకు మధ్య జరిగిన ఈ సుదీర్ఘ పోరాటాల గురించి ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చర్చించాల్సిన అవసరం లేదు, ఎందుకంటే విజయనగర చరిత్రను అధ్యయనం చేసే వారికి ఇది ఇప్పటికే తెలిసిన విషయమే.

ఈశాన్య దిశలో, కొండవీడు అనే చిన్న రాజ్యం రాయలు తమ సామ్రాజ్యాన్ని సహజ సరిహద్దు వరకు విస్తరించకుండా అడ్డుకుంది. అందువల్ల, వారు కొండవీడు రాజ్యాన్ని జయించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ప్రారంభంలో ఇది చాలా సులభమైన పనిలాగే అనిపించి ఉండవచ్చు. కానీ, పోరాటం మొదలయ్యాక, ఆ రాజ్యానికి అధిపతులుగా ఉన్న రెడ్డిరాజులు అంత సులభంగా లొంగిపోయేలా లేరని వారికి అర్థమైంది. అంతేకాకుండా, మరికొందరు ప్రత్యర్థులు కూడా రంగంలోకి రావడంతో ఈ విజయం మరింత కష్టతరమైంది. కొండవీడు కోటను తమ ఆధీనంలో ఉంచుకోవాలని ఉత్తర రాజ్యాల పాలకులు కూడా ఆశించేవారు; ఎందుకంటే, ఆ కోటను గెలుచుకుంటే, సంపన్నమైన తీర ప్రాంతాలపై దాడులు చేయడానికి ఒక మార్గం సుగమం అవుతుంది. కవి శ్రీనాథుని అభిప్రాయం ప్రకారం, ‘ఈ కోట ఎంతటి అద్వితీయమైనదంటే, ఇది ముగ్గురు రాజుల (విజయనగర రాజు, బహమనీ సుల్తాన్ మరియు గజపతి)లో లోభాన్ని, అంటే దీనిని దక్కించుకోవాలనే తీవ్రమైన కోరికను రేకెత్తించింది’. దీని ఫలితంగా, కొండవీడు రాజ్యం ఒక యుద్ధభూమిగా మారింది; అక్కడ ఈ ముగ్గురు రాజుల సైన్యాలు అనేక భయంకరమైన యుద్ధాల్లో తలపడ్డాయి. ఈ వ్యాసంలో ఆ యుద్ధాల క్రమాన్ని విశ్లేషించే ప్రయత్నం జరిగింది. ఇవి లేకుండా విజయనగర చరిత్రను తిరిగి నిర్మించడం అసంపూర్ణమే అవుతుంది.

II

విజయనగరంపై గజపతుల మొదటి దండయాత్ర మల్లికార్జున రాయల పాలనా కాలంలో జరిగింది. గంగాధరుడు తన ‘గంగాదాస-ప్రతాపవిలాసమ్’ అనే గ్రంథంలో ఈ దండయాత్రకు గల కారణాన్ని, సందర్భాన్ని ఇలా వివరించాడు: –

‘విజయనగర సామ్రాజ్యానికి పురందరుని (ఇంద్రుని) వంటివాడైన ప్రతాప దేవరాయలు మరణించగా, ఆయన కుమారుడు మల్లికార్జున రాయలు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఈ విషయాన్ని తెలుసుకున్న దక్కన్ సుల్తాన్ మరియు గజపతి—వీరిద్దరూ గతంలో ప్రతాప దేవరాయల చేతిలో ఓడిపోయినవారే—ఏనుగులు, గుర్రాలు మరియు సైన్యంతో కూడిన భారీ బలగాలతో విజయనగరంపై దండెత్తారు.’

ఈ ఉల్లేఖనలో రెండు అంశాలపై ప్రత్యేక దృష్టి సారించాలి: (i) దక్కన్ సుల్తాన్ మరియు గజపతి గతంలో ప్రతాప దేవరాయల (అంటే దేవరాయలు II) చేతిలో ఓడిపోయారు. (ii) దేవరాయల మరణం తర్వాత, ఆయన కుమారుడు—అతను ఇంకా చిన్న వయస్సులో ఉన్నప్పుడు—సింహాసనాన్ని అధిష్టించడాన్ని అవకాశంగా తీసుకుని, వారు విజయనగరంపై దాడి చేశారు.

ఈ దండయాత్రకు ప్రధాన కారణం, దేవరాయలు II చేతిలో తాము పొందిన పరాభవాలకు ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలనే వారి కోరిక అని స్పష్టమవుతోంది. దేవరాయలు వారిని ఎప్పుడు, ఎక్కడ ఓడించాడు? దక్కన్ సుల్తాన్‌పై దేవరాయలు సాధించిన విజయం గురించి, అప్పట్లో విజయనగరంలో ఉన్న పర్షియా రాయబారి అబ్దుల్ రజాక్ వివరించాడు; కానీ గజపతిపై ఆయన సాధించిన విజయం గురించి ఎటువంటి సమాచారం లభ్యం కాలేదు. దేవరాయలు గజపతితో ఎక్కడ తలపడ్డాడు? తెలుగు ప్రాంతంలో క్రీ.శ. 1452 కంటే ముందు కాలానికి చెందిన గజపతి (కపిలేశ్వర) శాసనమేదీ లభించలేదు కాబట్టి, విజయనగర సామ్రాజ్య సరిహద్దుల్లో ఎక్కడైనా ఆయన ఓటమి పాలై ఉంటాడని భావించడానికి అవకాశం లేదు. క్రీ.శ. 1344 ప్రాంతంలో దేవరాయ II అధికారం రాజమండ్రి వరకు, బహుశా ఒరిస్సా రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దు వరకు విస్తరించి ఉండేదని నమ్మడానికి కారణాలు ఉన్నాయి. ఆయన కళింగ ప్రాంతంలో కపిలేంద్రుడితో తలపడి, అతడిని ఓడించినట్లు కనిపిస్తుంది. అసలు దేవరాయలు ఒరిస్సా రాజ్యపు దక్షిణ సరిహద్దు వరకు ఎందుకు ముందుకు వెళ్లాల్సి వచ్చింది? ఈ ప్రశ్నకు సంతృప్తికరమైన సమాధానం చెప్పాలంటే, విజయనగర రాయలు తమ ఈశాన్య పొరుగు రాజ్యాల పట్ల అనుసరించిన విధానం గురించి సుదీర్ఘంగా చర్చించాల్సి ఉంటుంది; ఎందుకంటే, ఆ విధానానికి అనుగుణంగానే దేవరాయ II తన సైన్యాలను ఒరిస్సా సరిహద్దుల వరకు నడిపించారు.

కాకతీయ సామ్రాజ్యం దాదాపు తెలుగు దేశమంతటా విస్తరించి ఉండేది. ఈ సామ్రాజ్యం పతనమైనప్పుడు, అప్పటి ముఖ్యమైన సామంతులు లేదా ప్రభువులు తమతమ ప్రాంతాలలో స్వతంత్ర పాలకులుగా ప్రకటించుకున్నారు. ఆ తర్వాత ఒక సంఘర్షణ పూరిత కాలం మొదలైంది; అప్పుడు ప్రతి చిన్న నాయకుడు తన పొరుగు ప్రాంతాలను ఆక్రమించుకుని, తన రాజ్యాన్ని విస్తరించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఈ పోరాటాల ఫలితంగా, బలహీనమైన చిన్న చిన్న రాజ్యాలన్నీ కనుమరుగై, వాటి స్థానంలో కొన్ని చిన్నవైనప్పటికీ శక్తివంతమైన రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి. అవి ఇవే: 1. అత్యంత ఈశాన్య దిశలో ‘పిఠాపురం’ రాజ్యం ఉండేది. దీనిని కొప్పుల వంశానికి చెందిన నామయ నాయకుడు స్థాపించాడు. ఇది విశాఖపట్నం జిల్లాలోని సింహాచలం నుండి గోదావరి నది వరకు విస్తరించి ఉండేది. 2. దీనికి దక్షిణాన ‘కోరుకొండ’ రాజ్యం ఉండేది; దీనిని ప్రతాపరుద్రుని సామంతులలో ఒకరైన కునయ నాయకుడు స్థాపించాడు. ఆయన ఆధీనంలో ఉన్న ప్రాంతం నేటి గోదావరి జిల్లాకు సమానంగా ఉంటుంది. 3. దీనికి దక్షిణాన ‘కొండవీడు’ రాజ్యం ఉండేది. దీనిని ప్రతాపరుద్రుని అధికారులలో ఒకరైన ప్రోలయ వేమారెడ్డి స్థాపించాడు. ఆయన కృష్ణా నదికి, నెల్లూరు జిల్లాలోని కందుకూరుకు మధ్య ఉన్న ప్రాంతాన్ని, అలాగే బంగాళాఖాతం నుండి శ్రీశైలం పర్వతం వరకు ఉన్న భూభాగాన్ని తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాడు. ఈ రాజ్యం నేటి కృష్ణా, గుంటూరు జిల్లాలు పూర్తిగా, మరియు గోదావరి, నెల్లూరు, కర్నూలు జిల్లాల్లోని కొన్ని భాగాలను కలిగి ఉండేది. ఈ రాజ్యానికి మొదట గుంటూరు జిల్లాలోని ఒంగోలు తాలూకాలో ఉన్న ‘అద్దంకి’ రాజధానిగా ఉండేది, కానీ తర్వాత అది నరసరావుపేట తాలూకాలోని ‘కొండవీడు’కు మార్చబడింది. 4. కొండవీడుకు వాయవ్య దిశలో ‘రాచకొండ’ కేంద్రంగా వెలమ రాజ్యం ఉండేది. ప్రతాపరుద్రుని నాయకులలో ఒకరైన సింగమ నాయకుడు, నేటి నైజాం పాలిత ప్రాంతంలోని నల్గొండ జిల్లాకు సమానమైన కొండ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించి, అక్కడ తన అధికారాన్ని నెలకొల్పాడు. దీని రాజధాని ప్రసిద్ధ రాచకొండ కోట; ఈ కోట పేరు మీదుగానే ఆ రాజ్యానికి ‘రాచకొండ రాజ్యం’ అని పేరు వచ్చింది. 5. కొండవీడు మరియు రాచకొండ రాజ్యాలకు దక్షిణాన, పశ్చిమాన ‘విజయనగర’ సామ్రాజ్యం విస్తరించి ఉండేది. స్థాపకులు మొదట వీర-కంపிலదేవుని చిన్న రాజ్యానికి అధిపతులుగా ఉన్నప్పటికీ, వారు తమ పూర్వ ప్రభువైన ప్రతాపరుద్రుని రాజ్యంలోని కొంత భాగాన్ని కూడా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నారు. వారు రాయచూరు, కడప జిల్లాలను, అలాగే అనంతపురం, కర్నూలు మరియు నెల్లూరు జిల్లాల్లోని విశాల ప్రాంతాలను జయించారు. విజయనగర సామ్రాజ్యం, దాని పాలకుల సంపద మరియు వారు పాలించిన విస్తృత భూభాగాల కారణంగా అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యంగా వెలుగొందింది.

ఈ రాజ్యాల మధ్య స్నేహపూర్వక సంబంధాలు లేవు; ఎందుకంటే, అవి ఏర్పడిన పరిస్థితులు అప్పటికి కూడా వాటిపై బలమైన ప్రభావాన్ని చూపుతూనే ఉన్నాయి. తాము అణచివేసిన చిన్న చిన్న రాజ్యాలతో ఎలాగైతే పోరాడాయో, అలాగే ఈ రాజ్యాలు కూడా ఒకదానితో ఒకటి నిరంతరం పోరాడుకుంటూనే ఉన్నాయి. ఈ అధ్యయనంలో, కొండవీడు మరియు విజయనగరం అనే రెండు రాజ్యాల మధ్య జరిగిన సంఘర్షణల చరిత్రను పరిశీలించబోతున్నాను.

III

ఇంతకుముందే పేర్కొన్నట్లుగా, కొండవీడు రాజ్యాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 1330లో ప్రోలయ వేమారెడ్డి స్థాపించారు. ఆయన నెల్లూరు జిల్లాకు చెందిన ఒక గౌరవనీయమైన రెడ్డి కుటుంబానికి చెందినవారు. కాకతీయ సామ్రాజ్యం ముస్లింల చేతిలో పతనమైన తర్వాత ఏర్పడిన అస్థిర పరిస్థితుల్లో, ఆయన తూర్పు తీర ప్రాంతంలో తనకంటూ ఒక చిన్న రాజ్యాన్ని నిర్మించుకున్నారు. ప్రోలయ వేమారెడ్డి అప్పట్లో సైనికపరంగా ఎంతో ప్రాముఖ్యత కలిగిన వినుకొండలో తన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్నారని చెబుతారు. దీనికి సంబంధించి నమ్మదగిన ఆధారాలు ఏవీ లేనప్పటికీ, ఇలా జరిగి ఉండటం అసాధ్యమేమీ కాదు. ప్రస్తుతం ఒంగోలు తాలూకాలో ఉన్న అద్దంకి ఆయనకు తొలి రాజధానిగా ఉండేది. దీన్ని బట్టి, ఆయన స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించుకున్న సమయంలో, అద్దంకి ఉన్న ‘కమ్మనాడు’ ప్రాంతం ఆయన ఆధీనంలోనే ఉండేదని భావించవచ్చు. తన రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడానికి మరియు దాని సరిహద్దులను విస్తరించుకోవడానికి, వేమారెడ్డికి తన పొరుగు రాజ్యాలతో నిరంతరం పోరాడాల్సి వచ్చింది. ఈ యుద్ధాల్లో ఆయనకు తన సోదరులైన అన్నారెడ్డి, మల్లారెడ్డి మరియు బంధువైన నుకారెడ్డిల నుండి బలమైన మద్దతు లభించింది. వారి సహాయంతో, ఆయన తనను ఎదుర్కొన్న అనేకమంది శత్రువులను సమర్థవంతంగా ఎదుర్కొని, తన రాజ్యాన్ని కాపాడుకోగలిగారు. ప్రళయ వేముడు మొదట విజయనగర పాలకునితో మిత్రునిగా సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు. కాకతీయ వంశానికి చెందిన వీరరుద్రుని కాలం నుండి దుర్మార్గులైన మ్లేచ్ఛ రాజులు లాగేసుకున్న అగ్రహారాలను, వేముడు ముస్లింలను ఓడించి తిరిగి బ్రాహ్మణులకు అప్పగించాడని శాసనాల్లో తరచుగా పేర్కొనబడింది. వేముడు ఓడించిన ఆ ముస్లింలు ఎవరు? అతను ఈ విజయాన్ని ఎప్పుడు సాధించాడు? ముస్లింలపై అతని విజయం గురించి క్రీ.శ. 1345 నాటి శాసనంలో మొదటిసారిగా ప్రస్తావించబడింది కాబట్టి, అతను అంతకు ముందే వారిని ఓడించి ఉండాలి. అల్లావుద్దీన్ హసన్ గంగు క్రీ.శ. 1347 వరకు తన అధికారాన్ని స్థాపించలేదు కాబట్టి, వేముడు ఓడించిన ఆ మ్లేచ్ఛ రాజు అతను అయ్యే అవకాశం లేదు. ముస్లిం చరిత్రకారులు ఈ విషయంపై కొంత వెలుగునిస్తారు: బర్నీ ప్రకారం, “ఆ సమయంలో” (క్రీ.శ. 1344లో), వరంగల్ సమీపంలో ఉన్న కన్యా నాయకుడు (కాపయ నాయకుడు), ఆ ప్రాంతంలోని జమీందార్లతో కలిసి తిరుగుబాటు చేశాడు. దీనితో అప్పటి ప్రతినిధి (నాయిబ్) మాలిక్ మక్బూల్ అక్కడి నుండి పారిపోయి ఢిల్లీకి చేరుకున్నాడు. వరంగల్…

పెదకోమటి వేముడికి మిత్రులు లేకపోలేదు. తన రాజ్యాన్ని తూర్పు దిశగా విస్తరించాలని ఆశించిన కుల్బర్గా సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా, అతనికి మద్దతునిస్తానని స్వచ్ఛందంగా ముందుకు వచ్చాడు. అంతేకాకుండా, కాటయ వేముడి ఆధిపత్యం నుండి విముక్తి పొందిన చోడ వంశపు యువరాజు అన్నదేవుడు కూడా అతనికి ఉత్సాహవంతుడైన మిత్రుడిగా మారాడు. దక్షిణ దక్కన్‌లోని వివిధ శక్తులు రెండు వర్గాలుగా విడిపోయి, క్రీ.శ. 1411 లేదా 1412 నాటికి యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాయి.

వేలమాలతో ఉన్న శత్రుత్వం కారణంగా పెదకోమటి వేముడు తన పశ్చిమ సరిహద్దు వద్ద నిరంతరం బిజీగా ఉండాల్సి వచ్చింది. అదే సమయంలో, మొదటి దేవరాయలు ఉదయగిరి మరియు ఇతర కోటల నుండి రెడ్డి సైన్యాలను సులభంగా తరిమికొట్టాడు. క్రీ.శ. 1413 నాటికి, తన పాలన ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో కోల్పోయిన భూభాగాలను ఆయన దాదాపు పూర్తిగా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. గతంలో రెడ్డి రాజ్యాన్ని జయించడంలో తనకు సహకరించిన తన కుమారుడు రామచంద్ర రాయలను, ఉదయగిరి కోటకు గవర్నర్‌గా నియమించినట్లు తెలుస్తోంది. ఇలా సరిహద్దు ప్రాంతాల రక్షణకు ఏర్పాట్లు చేసుకున్న తర్వాత, ఆయన తన సైన్యాలను ఉత్తర దిశగా పంపినట్లు కనిపిస్తోంది.

అప్పుడు యుద్ధం తీవ్రరూపం దాల్చింది. ఈ యుద్ధం మొదటి దశలో, దేవరాయలు మరియు అతని మిత్రపక్షాలు అనేక ఎదురుదెబ్బలు తిన్నట్లు తెలుస్తోంది. కాటయ వేముడు ఓడిపోయి మరణించినట్లు సమాచారం. వేలమాలు మొదట్లో విజయం సాధించినప్పటికీ, పెదకోమటి వేముడు వారిని సమర్థవంతంగా అడ్డుకున్నాడు. వేదగిరి అనే వ్యక్తి, వేముడి సోదరుడైన మచా (ధరణికోట కోటను పాలిస్తున్నవాడు) పై దాడి చేసి, అతడిని ఓడించి, తల నరికి, ఆ పుర్రెతో ఒక ఉమ్మి పాత్రను (పిడాన్) తయారు చేయించుకున్నాడు. ఈ క్రూరమైన చర్య పెదకోమటి వేముడికి తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని కలిగించింది; దాంతో తన సోదరుడి మరణానికి ఎలాగైనా ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని అతను నిశ్చయించుకున్నాడు. అందువల్ల, తన మిత్రుడైన ఫిరోజ్ షా సహాయంతో అతను వేలమాలపై దాడి చేసినట్లు తెలుస్తోంది. అతడు యుద్ధంలో వేదాగిరిని సంహరించడంలో విజయం సాధించాడు. తన సోదరుని మృతదేహం పట్ల చూపిన క్రూరమైన ప్రవర్తనను మర్చిపోలేని అతడు, ఆ వెలమ నాయకుని తల నరికి, దానితో ఒక ఉమ్మిపాత్రను (spittoon) తయారు చేయించాడు. ఇది వేదాగిరి బంధువులలో తీవ్ర ఆగ్రహాన్ని కలిగించింది; కానీ, బహమనీ సుల్తాన్ నుండి బలమైన మద్దతు ఉండటంతో, వారు పెదకోమటి వేముడికి ఎటువంటి హానీ చేయలేకపోయారు.

ఇంతలో, పెదకోమటి వేముడు వెలమలపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి సహకరించిన ఫిరోజ్ షా, దేవరాయలకు చెందిన పానగల్లు కోటపై దండెత్తి, దానిని ముట్టడించాడు. రెండేళ్లపాటు కోటను ముట్టడించినప్పటికీ, ప్రారంభంలో ఉన్న పరిస్థితిలోనే తప్ప, కోటను జయించడంలో అతడు ఏమాత్రం పురోగతి సాధించలేకపోయాడు. అతని శిబిరంలో కరువు సంభవించడంతో సైన్యబలం కొంతవరకు తగ్గింది. దీనికి తోడు, విజయనగర మరియు వెలమ సైన్యాలతో కూడిన ఒక భారీ దళం అక్కడికి చేరుకుంది. వారిని తరిమికొట్టే ప్రయత్నంలో సుల్తాన్ ఓటమిని చవిచూశాడు. ముస్లిం సైన్యం దాదాపు పూర్తిగా నాశనమవ్వగా, సుల్తాన్ హుటాహుటిన వెనుదిరగాల్సి వచ్చింది.

బహమనీ సుల్తాన్‌ను తమ ప్రాంతం నుండి తరిమికొట్టిన వెలమలు, వేదాగిరి పట్ల పెదకోమటి వేముడు ప్రదర్శించిన ప్రవర్తనకు అతడిని శిక్షించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. వేదాగిరి తమ్ముడైన లింగ నాయకత్వంలో ఒక భారీ వెలమ సైన్యం రెడ్డి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించింది. వారిని ఎదుర్కొని తరిమికొట్టే స్థితిలో పెదకోమటి వేముడు లేడు; అతనికి మిత్రులెవరూ లేని పరిస్థితి ఏర్పడింది. అతని మిత్రుడైన సుల్తాన్ శత్రువుల చేతిలో ఓడిపోయి పారిపోవడంతో, ఇక ఆ వైపు నుండి ఎటువంటి సహాయం అందే అవకాశం లేదు. రాజమండ్రి రాజ్య వ్యవహారాల్లో తిరుగుబాటుకు కారణమైన చోడ వంశపు నాయకుడు అన్నదేవుడిని, కాటయ వేముడి సేనాపతులలో ఒకరైన అల్లాడ ఓడించి అణచివేశాడు. ఇప్పుడు పెదకోమటి వేముడు శక్తివంతులైన శత్రువుల మధ్య చిక్కుకుపోయాడు. కాటయ-వేమునికి బదులుగా రాజమండ్రిలో స్థిరపడిన అల్లాడ, ఉత్తర దిశ నుండి దాడి చేసి, రామేశ్వరం వద్ద అతడిని ఓడించాడు. మొదటి దేవరాయలు తన రాజ్యానికి ఆనుకుని ఉన్న రెడ్డి రాజ్యాన్ని ఆక్రమించుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తోంది. పశ్చిమ దిశ నుండి దండెత్తిన వెలమలు, ఒక యుద్ధంలో అతడిని ఓడించి, చంపివేశారు.

పెదకోమటి వేముని మరణం కొండవీడు రాజ్యానికి వినాశకరమైన పరిణామాలకు దారితీసింది. అతడి తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన రాచ-వేమునికి, సంక్షోభ సమయంలో రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా నడిపించే లక్షణాలు ఏవీ లేవు. అతను ఒక నిరంకుశ పాలకుడు; తన క్రూరమైన, అణచివేతతో కూడిన పాలన వల్ల త్వరలోనే ప్రజల అభిమానాన్ని కోల్పోయాడు. కేవలం నాలుగు సంవత్సరాల స్వల్ప పాలన తర్వాత, 1424 ప్రాంతంలో, తన బాధితులలో ఒకరి చేతిలోనే అతను హత్యకు గురయ్యాడు. ప్రళయ-వేముడు స్థాపించిన ఈ రాజ్యం, ఒక శతాబ్ద కాలం పాటు అనేక ఒడిదుడుకులను ఎదుర్కొన్న తర్వాత, అపఖ్యాతికరమైన ముగింపును పొందింది. కొండవీడు రాజ్యంలో మిగిలిన భాగాన్ని రెండవ దేవరాయలు తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. దీనితో అతని పూర్వీకుల ఆశయం నెరవేరింది; కొండవీడు రెడ్డి రాజ్యాలను తన రాజ్యంలో కలుపుకోవడం ద్వారా, అతను తన సామ్రాజ్యాన్ని సహజ సరిహద్దు అయిన కృష్ణా నది వరకు విస్తరించగలిగాడు.

1.      ‘వరివారు కైఫియత్’ (L. R. 57, పుట 131)లో క్రీ.శ. 1330 నాటి ప్రళయ-వేముని రాగి శాసనం గురించి ప్రస్తావన ఉంది; అయితే, అసలు శాసనం ఇంకా లభ్యం కాలేదు కాబట్టి, కేవలం కైఫియత్ ఆధారంగానే దీనిని నిస్సందేహంగా అంగీకరించలేము. ఏది ఏమైనప్పటికీ, వేముడు ఆ సంవత్సరం నుండే పాలన ప్రారంభించి ఉండవచ్చునని భావించడానికి అవకాశం ఉంది; ఎందుకంటే, నెకరికల్లు వద్ద లభించిన ఒక శాసనం ప్రకారం, అన్న-వేముడు క్రీ.శ. 1332లో నరసింహపురము అనే గ్రామాన్ని సంతాన నరసింహ స్వామికి దానంగా ఇచ్చాడు.

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -30-10-26-ఉయ్యూరు .–