రామాయణంలో ధర్మ పాలన – 1(త్రివేణి)

వి. నారాయణన్, ఎం.ఏ., ఎం.ఎల్.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

(సహాయ సంపాదకులు, ‘ది తమిళ్ లెక్సికన్’, మద్రాసు)

రామాయణాన్ని వేదాల యొక్క విస్తరణగా, ముఖ్యంగా నాకు ఎంతో ఆత్మీయమైన తైత్తిరీయ శాఖలోని ఒక భాగం యొక్క విస్తరణగా భావించడం నాకు ఎంతో ఇష్టం. తైత్తిరీయ ఉపనిషత్తులోని పదకొండవ అనువాకంలో ఇలా చెప్పబడింది:

“సత్యాన్ని పలుకు. నీ ధర్మాన్ని నిర్వర్తించు. వేదాధ్యయనాన్ని విస్మరించకు. గురువుకు తగిన గురుదక్షిణ సమర్పించిన తర్వాత, వంశ పరంపరను కొనసాగించు. సత్యం నుండి తప్పుకోవద్దు. ధర్మం నుండి విచలనం చెందవద్దు… తల్లిని దైవంగా భావించు. తండ్రిని దైవంగా భావించు. గురువును దైవంగా భావించు… ఏ పనులు నిందారహితమైనవో, వాటినే ఆచరించు, ఇతరమైనవి వదిలేయి. మేము ఏ మంచి పనులు చేశామో, వాటినే అనుసరించు, ఇతర పనులను కాదు… ఒకవేళ ఏదైనా పవిత్ర కార్యం లేదా ప్రవర్తన విషయంలో నీకు సందేహం కలిగితే, అప్పుడు మంచి విచక్షణ కలిగిన బ్రాహ్మణులు (జ్ఞానులు) ఎలా ప్రవర్తిస్తారో, అలాగే ప్రవర్తించు. వారు ఎవరైనా నియమించబడిన వారైనా కాకపోయినా, కఠిన స్వభావం లేనివారై, ధర్మనిరతి కలిగి ఉన్నట్లయితే, వారిని అనుసరించు. అలాగే, ఏ పనులు నిషిద్ధమని చెప్పబడ్డాయో, వాటి విషయంలో కూడా మంచి విచక్షణ కలిగిన జ్ఞానులు ఎలా వ్యవహరిస్తారో, అలాగే వ్యవహరించు. ఇదే నియమం. ఇదే ఉపదేశం. ఇదే వేదాల యొక్క అసలైన అంతరార్థం. ఇదే ఆదేశం. దీనినే నీవు పాటించాలి. దీనినే అందరూ పాటించాలి.”

ఈ అనువాకంలోని ప్రధాన ఆదేశం ‘ధర్మం చర’ – అంటే ‘నీ ధర్మాన్ని నిర్వర్తించు’. మిగిలిన ఆదేశాలన్నీ ఈ ప్రధాన ఆదేశానికి అనుబంధంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, ‘సత్యం వద’ – అంటే ‘సత్యాన్ని పలుకు’ – అనేది ‘ధర్మం చర’ అనే ప్రధాన ధర్మంలోని ఒక ముఖ్యమైన అంశం మాత్రమే. అదేవిధంగా, “సంతాన పరంపరను తెంచుకోవద్దు” అనే ఆదేశం, మరియు తల్లి, తండ్రి, గురువులను దైవాలుగా భావించాలనే సూచనలు కూడా ఉన్నాయి.

ధర్మం అంటే ఏమిటి? ధర్మాల మధ్య లేదా అనుసరించాల్సిన మార్గాల మధ్య సంఘర్షణ ఏర్పడే సందర్భాలు తరచుగా ఎదురవుతుంటాయి. అటువంటి పరిస్థితుల్లో ఒక వ్యక్తి ఎలా ప్రవర్తించాలి?

దీనికి సమాధానంగా ఉపనిషత్తులోని ఒక అనువాకం ఇలా చెబుతోంది: ధర్మం అంటే ధర్మపరులు లేదా ధర్మాన్ని ప్రేమించే వ్యక్తుల ప్రవర్తనలో ప్రతిబింబించే లక్షణం. ఒకవేళ ధర్మాల మధ్య సంఘర్షణ ఏర్పడితే, అటువంటి సందర్భాల్లో ధర్మపరులు ఎలా వ్యవహరించారో, వారి ప్రతిచర్యలు ఎలా ఉన్నాయో గమనించి, వాటిని మార్గదర్శకాలుగా తీసుకుంటే, అక్కడ ఎటువంటి సంఘర్షణ ఉండదు. రామాయణంలో ధర్మసంబంధిత సంఘర్షణలు కలిగిన అనేక సందర్భాలను వివరించడం, మరియు అటువంటి పరిస్థితుల్లో ధర్మపరులు (ధర్మాత్ములు) ఎలా ప్రవర్తించారో తెలియజేయడం—ఇదే రామాయణంలోని అత్యంత విశేషమైన అంశం.

ధర్మం లేదా నియమావళి గురించి సాధారణంగా చర్చించే ముందు, ఉపనిషత్తులోని ఈ అనువాకంలో పేర్కొన్న కొన్ని ప్రత్యేక ఆదేశాల గురించి క్లుప్తంగా వివరిస్తాను.

‘సత్యం వద’ (సత్యం పలుకు) అనే వాక్యానికి కేవలం “నిజం చెప్పు” లేదా “ఎల్లప్పుడూ నిజమే మాట్లాడు, అబద్ధం చెప్పకు” అని మాత్రమే అర్థం కాదు. ఇది ఇంకా ఇలా చెబుతుంది: “ఒకసారి మీరు ఇచ్చిన మాటను ఎప్పటికీ అబద్ధం కానివ్వకండి; ఎంతటి కష్టమైనా సరే, ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోండి. మాట తప్పడానికి ప్రయత్నించకండి. కేవలం అక్షరార్థాన్ని మాత్రమే పట్టుకుని, దాని వెనుక ఉన్న అసలు ఉద్దేశాన్ని (స్ఫూర్తిని) చంపేయకండి. మీ మాటలకు మీకు అనుకూలమైన అర్థాలను కల్పించుకోవద్దు—అది సరైన అర్థం కానట్లయితే అలా చేయడం తప్పు. అవతలి వ్యక్తి మీ మాటలకు ఏ అర్థాన్ని ఆశిస్తారో, ఆ అర్థం ప్రకారమే వాటిని పూర్తిగా నెరవేర్చండి; మీరు మాట ఇచ్చినప్పుడు మీ మనసులో ఉన్న రహస్య ఉద్దేశాలు (mental reservations) అవతలి వారికి తెలియవు కదా! కాబట్టి, వారిని నిరాశపరిస్తే అది నిజాయితీ అనిపించుకోదు.” దశరథుడి మరియు రాముడి జీవితాల్లో ఈ సూత్రం ఎలా ఆచరణలో పెట్టబడిందో, దాని పరిణామాలు ఎలా ఉంటాయో వివరంగా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా, కైకేయి తన వరాలను కోరినప్పుడు దశరథుడి ప్రవర్తన, అలాగే దండకారణ్యంలోని మునులకు రక్షణ కల్పిస్తానని రాముడు మాట ఇచ్చిన తర్వాత ఆయన వ్యవహరించిన తీరు—ఈ సందర్భంలో చాలా ముఖ్యమైనవి.

తదుపరి ప్రత్యేక సూత్రం ఏమిటంటే: “వంశ పరంపరను తెగిపోనివ్వకండి.” సంతానం ద్వారా వంశం కొనసాగడం వల్ల ఒక రకమైన అమరత్వం లభిస్తుంది. వంశ సూత్రం—అంటే ‘ప్రజా-తంతం’—మధ్యలో తెగిపోకూడదు. ఒక వ్యక్తికి పుట్టిన కుమారుడు ఆ వ్యక్తికి ప్రతిరూపమే. అందుకే, తనకు సంతానం లేకపోవడం వల్ల దశరథుడు తీవ్ర దుఃఖానికి లోనయ్యాడు. “ధర్మజ్ఞుడైన, ఎంతో కీర్తిమంతుడైన, గొప్ప ఆత్మ కలిగిన ఆ మహారాజుకు—సంతానం కోసం ఎంతగానో పరితపించినప్పటికీ—తన వంశాన్ని కొనసాగించే కుమారుడు లేడు” అని రామాయణం చెబుతోంది. మరి ఆ ధర్మాత్ముడు ఏమి చేశాడు? మానవాళిని సృష్టించినప్పుడు ప్రజాపతి ఇచ్చిన ఆదేశాన్ని, దేవతలకు చేయాల్సిన యజ్ఞాల గురించి ఆయన గుర్తు చేసుకున్నాడు. ప్రజాపతి ఇలా అన్నాడు: “ఈ యజ్ఞాల ద్వారా మీరు దేవతలను పోషించండి, అప్పుడు దేవతలు మిమ్మల్ని పోషిస్తారు. ఇలా పరస్పరం పోషించుకోవడం ద్వారా మీరు అత్యున్నతమైన శ్రేయస్సును పొందుతారు.”

అప్పుడు ఆయన అశ్వమేధ యాగం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. వశిష్ఠ మహర్షికి మరియు ఇతర మునులకు ఈ విషయం తెలియజేయగా, వారు ఆయనను అశ్వమేధ యాగం చేయమని ప్రోత్సహించారు. వారు ఇలా అన్నారు: “ఓ రాజా!…” “పుత్రులను పొందే ఉద్దేశంతో నీకు ఇటువంటి ధర్మబద్ధమైన ఆలోచన కలిగింది కాబట్టి, నీవు కోరుకున్న కుమారులు తప్పక జన్మిస్తారు.” తద్వారా నలుగురు కుమారులు జన్మిస్తారు; దశరథుడు అమరత్వాన్ని పొందుతాడు. దశరథుడే రాముడిగా ఒక రూపం దాల్చగా, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్నులు మిగిలిన మూడు రూపాలుగా అవతరించి రాముడికి సేవలు అందించినట్లుగా ఉంటుంది. రాముడు అడవికి వెళ్ళినప్పుడు ఆయన అవసరాలను తీర్చే లక్ష్మణుడు, గోదావరి నదీ తీరంలోని పంచవటిలో రాముడి కోసం, సీత కోసం ఒక అందమైన ఆశ్రమాన్ని నిర్మిస్తాడు. అప్పుడు రాముడు ఇలా అంటాడు: “లక్ష్మణా! ధర్మాత్ముడైన నా తండ్రి నీ రూపంలో జీవించే ఉన్నాడు, మరణించలేదు. ఎందుకంటే నీకు ధర్మం తెలుసు, ఇతరుల మనోభావాలను అర్థం చేసుకోగలవు, అంతేకాక నీవు ఎల్లప్పుడూ కృతజ్ఞత కలిగి ఉంటావు.”

అదేవిధంగా, చిత్రకూటం నుండి శ్రీరాముని పాదుకలను తన శిరస్సుపై ధరించి తిరిగి వస్తున్న భరతుడిని భరద్వాజ మహర్షి కలిసినప్పుడు, ఆయన భరతుడితో ఇలా అంటారు:

“ఆయన మరణించలేదు, మనం వ్యర్థంగా శోకిస్తున్నాం!

నీ వంటి ఉత్తమ పుత్రుడిని కన్న నీ ధన్యజీవి అయిన తండ్రి,

మానవ రూపంలో సాక్షాత్తూ ధర్మమే మూర్తీభవించినట్లుగా,

నీ రూపంలో తిరిగి జీవించి ఉన్నాడు.”

“ధర్మం తెలిసిన, ధర్మాన్ని ప్రేమించే నీ వంటి కుమారుడిని పొందిన దీర్ఘబాహువు గల దశరథుడు అమరుడే!” చిత్రకూట పర్వతంపై రాముడు, భరతుల సంభాషణను విన్న మునులు ఇలా అభిప్రాయపడతారు:

“ఎవరి కుమారులు ఇద్దరూ ధర్మనిష్ఠ కలిగి, ధర్మమే పునాదిగా బలాన్ని కలిగి ఉంటారో, వారు ధన్యులు. వారి సంభాషణను విన్న మాకు, వారిద్దరూ సమానంగా ప్రియమైనవారే.”

వంశ పారంపర్య కొనసాగింపు ద్వారా లభించే ఈ ‘అమరత్వం’ అనే మూల సత్యాన్ని గ్రహించిన దశరథుడు, తన కుమారులు వేదవేదాంగ విద్యలను పూర్తి చేసుకుని, యవ్వనంలోకి అడుగుపెడుతున్న తరుణంలో వారి వివాహాల గురించి ఆలోచించాడు.

“అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన దశరథ మహారాజు వారి వివాహాల గురించి ఆలోచించి, తన గురువులతోనూ, బంధువులతోనూ చర్చించాడు.”

వివాహ వ్యవస్థ వెనుక ఉన్న ప్రధాన ఉద్దేశ్యం—వంశ పారంపర్య కొనసాగింపు ద్వారా అమరత్వాన్ని పొందడమేనని దీనిని బట్టి అర్థమవుతుంది. అందుకే, తమ పిల్లల వివాహాల విషయంలో తల్లిదండ్రులకు కొన్ని బాధ్యతలు ఏర్పడతాయి. మరియు తల్లిదండ్రుల నిర్ణయానికి లోబడటంలో, లేదా తమ సొంత నిర్ణయానికి వారి ఆమోదాన్ని పొందడంలో పిల్లలకు ఉండే బాధ్యతల గురించి ఇందులో పేర్కొనబడింది.

బాలకాండలోని చివరి సర్గలో, సీత రాముడికి తన తండ్రికి ఇష్టమైన వ్యక్తిగా ఉండటం వల్లనే ఆమె అతనికి ఎంతో ప్రియమైనదని చెప్పబడింది.

అయితే రాముడు ఈ ప్రతిపాదనను సున్నితంగా తిరస్కరిస్తాడు. అతని సమాధానం ఎంతో మర్యాదపూర్వకంగా ఉంటుంది: “తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుని కోసం నిరంతరం చేసే సేవలకు ప్రతిఫలంగా, వారు చేసిన ఉపకారాలకు బదులుగా మనం ఏమి చేయగలము?”

ఇక ఇప్పుడు నేను ప్రధానాంశమైన ‘నీ కర్తవ్యాన్ని నిర్వర్తించు’ (Do your Duty) అనే విషయానికి వస్తాను. రామాయణం అనేది ధర్మం యొక్క సర్వోన్నతత్వాన్ని కీర్తించే ఒక సుదీర్ఘ కావ్యం. ఈ ఇతిహాసంలో అనేక క్లిష్ట పరిస్థితులు ఎదురవుతాయి; అటువంటి సందర్భాలలో ధర్మాత్ములు, ధర్మజ్ఞులు మరియు ధర్మరతులు ఎలా ప్రవర్తించారో ఇందులో వివరంగా చిత్రీకరించబడింది.

ప్రారంభంలోనే, కవి స్వయంగా ఒక ధర్మాత్ముడని మనకు తెలుస్తుంది.

“ధర్మాత్ముడైన ఆ ముని హృదయంలో కరుణ ఉద్భవించింది.”

ధర్మ శక్తి (ధర్మవీర్యం) ద్వారా, ఈ ఇతిహాసంలోని సంఘటనలన్నింటినీ ఆయన తన అరచేతిలోని వస్తువును చూసినట్లుగా స్పష్టంగా దర్శించగలిగారు:

“వారి చిరునవ్వులు, మాటలు, కదలికలు, పనులు—వీటన్నింటినీ ఆయన ధర్మ శక్తితో, అవి ఎలా జరిగాయో సరిగ్గా అలాగే చూడగలిగారు.”

ఆయన రచించిన కావ్యం ధర్మంతో నిండి ఉంది. ఈ కావ్యాన్ని మొదటిసారిగా విన్న శ్రోతలు కూడా ధర్మం పట్ల అమితమైన అనురాగం కలవారు (ధర్మవత్సలులు). ఇప్పుడు మనం ఈ ఇతిహాసంలోని ప్రధాన పాత్రల గురించి తెలుసుకుందాం. మొదటగా దశరథుని తీసుకుంటే, ఆయన ప్రారంభం నుండే ‘ధర్మరతుడు’ (ధర్మం పట్ల నిరంతరం నిష్ఠ కలిగినవాడు) అని పేర్కొనబడ్డాడు. దేవతలు విష్ణువును ప్రార్థించి, ఆ ‘ధర్మజ్ఞుడైన’ దశరథునికి నలుగురు కుమారులుగా జన్మించమని కోరుతారు.

దశరథుడు రాముడికి యువరాజ పట్టాభిషేకం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నప్పుడు, ప్రజలు ఎంతో ఆనందించి, ఆ ధర్మాత్ముడైన రాజును ఇలా దీవిస్తారు: “దోషరహితుడైన ఆ ధర్మాత్ముడు, మహారాజు దశరథుడు చిరకాలం వర్ధిల్లాలి! ఆయన దయ వల్లనే మనం త్వరలో రాముడి పట్టాభిషేకాన్ని చూడబోతున్నాము.” ఆ తర్వాత, కైకేయి పట్టుబట్టడంతో దశరథుడు తీవ్రమైన సంక్షోభంలో చిక్కుకున్నప్పటికీ, తాను ఇచ్చిన మాటను తప్పడానికి గానీ, ధర్మం నుండి పక్కకు తప్పుకోవడానికి గానీ ఆయన అంగీకరించలేదు. మరుసటి రోజు ఉదయాన్నే తనను పడకగదిలో చూసిన సుమంత్రుడితో దశరథుడు ఇలా అంటాడు: “నేను ధర్మబంధనాల్లో చిక్కుకున్నాను; నా మనస్సు గందరగోళంగా ఉంది. ధర్మబద్ధంగా నడుచుకునే నా ప్రియమైన జ్యేష్ఠ పుత్రుడు రాముడిని చూడాలని ఉంది.”23 కాబట్టి, పట్టాభిషేకం ఆగిపోయిన విషయాన్ని తన తల్లి కౌసల్యకు చెప్పడానికి రాముడు ఆమె వద్దకు వెళ్ళినప్పుడు, రాత్రి జరిగిన పరిణామాలేవీ తెలియని కౌసల్య, అత్యంత వ్యంగ్యభరితమైన రీతిలో ఇలా అంటుంది: “రామా, మాట తప్పని నీ తండ్రిని, ఆ మహారాజును వెళ్ళి చూడు. నేడు ఆ ధర్మాత్ముడు నిన్ను యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తుడిని చేయబోతున్నాడు.”24

అయోధ్యలో లేని సమయంలో జరిగిన విషయాలేవీ తెలియని భరతుడు, తన తండ్రి మరణవార్తను మాత్రమే చెప్పిన తల్లి కైకేయిని ఇలా ప్రశ్నిస్తాడు:

“ధర్మజ్ఞుడు, ధర్మనిరతుడు, ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవడంలో దృఢమైనవాడు, ఎల్లప్పుడూ సత్యానికే కట్టుబడి ఉండే ఆ మహనీయుడు—నా తండ్రి—చివరిగా ఏమని పలికారు?” 25

ఆ తర్వాతే, దశరథుడు “ధర్మజ్ఞుడిగా, ధర్మనిరతుడిగా, మాట నిలబెట్టుకునేవాడిగా మరియు తన సంకల్పానికి కట్టుబడినవాడిగా” ఉండటం కోసం ఎంతటి మూల్యం చెల్లించుకున్నాడో భరతుడికి తెలుస్తుంది.

ఇక కౌసల్య, సుమిత్రల విషయానికి వస్తే, అయోధ్య నుండి వచ్చిన దూతలను భరతుడు ఇలా అడుగుతాడు: “ధర్మనిరతురాలు, ధర్మజ్ఞురాలు, ధర్మదర్శిని అయిన ఆ మహారాణి కౌసల్య—జ్ఞాని అయిన రాముడి తల్లి—క్షేమమేనా?” 26 రాణి కౌసల్యకు అటువంటి గొప్ప పేరు ఉంది. సుమిత్రకు ధర్మం పట్ల ఉన్న దృఢమైన నిబద్ధత, ఆమె కౌసల్యను ఓదారుస్తూ పలికిన మాటల్లో కనిపిస్తుంది: “రాముడు ధర్మబద్ధంగా జీవించేవాడు; కాబట్టి అతను దుఃఖించాల్సిన అవసరం లేదు” 27; అలాగే తన కుమారుడు లక్ష్మణుడికి ఆమె ఇచ్చిన సలహాల్లో కూడా ఇది వ్యక్తమవుతుంది.28 ఇక భరతుడు, లక్ష్మణుల గురించి పరిశీలిద్దాం.

దశరథుడు రాముడితో భరతుడి గురించి ఇలా అంటాడు: “అతను తన అన్నను అనుసరించే ధర్మాత్ముడు.” 29 అతడు కైకేయితో ఇలా అంటాడు:

“రాముడు లేనిదే భరతుడు ఈ రాజ్యంలో ఉండడు; నిజానికి రాముడి కంటే కూడా భరతుడే ధర్మం పట్ల మరింత దృఢంగా, బలమైన నిష్ఠతో ఉంటాడని నేను భావిస్తున్నాను.” 30

అడవికి బయలుదేరే ముందు కౌసల్యను ఓదారుస్తూ, రాముడు భరతుడి గురించి ఇలా అంటాడు:

“ధర్మాత్ముడైన భరతుడికి సమస్త ప్రాణుల పట్ల ప్రేమ ఉంది. అతను తప్పక నిన్ను చూసుకుంటాడు; ఎందుకంటే అతనికి ధర్మం అంటేనే ఎంతో ప్రీతి.” 31

మరణశయ్యపై ఉన్న వానరరాజు వాలి, రాముడి ప్రవర్తనను ప్రశ్నించినప్పుడు, రాముడు సమాధానమిస్తూ—సమస్త భూభాగాన్ని పరిపాలించే భరతుడి స్వభావంలో ధర్మమే ప్రధానంగా ఉంటుందని పేర్కొంటాడు. 32

లక్ష్మణుడి విషయంలోనూ రాముడు అంతే దృఢంగా మాట్లాడతాడు. అతను లక్ష్మణుడితో నేరుగా ఇలా అంటాడు: “నీవు ఎంతో ప్రేమగలవాడవు, ధైర్యవంతుడవు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మం పట్ల ఆనందం పొందేవాడవు, సజ్జనుల మార్గంలో దృఢంగా నిలబడేవాడవు. నీవు నాకు ప్రాణప్రదుడవు, ఇంద్రియ నిగ్రహం కలవాడవు; నీవు నాకు సోదరుడివి మాత్రమే కాదు, మంచి మిత్రుడివి కూడా.” 33

ఇక విభీషణుడు, సుగ్రీవుల విషయానికి వద్దాం.

ప్రారంభంలోనే శూర్పణఖ ఇలా అంటుంది: “కానీ విభీషణుడు ధర్మాత్ముడు; అతని పనులు రాక్షసుడిలా ఉండవు.” 34

లంకా నగరాన్ని ముట్టడించిన వారిలో విభీషణుడిని చూపిస్తూ, గూఢచారి శుకుడు రావణుడితో ఇలా అంటాడు: “అతను ఒక్కడే తన పరాక్రమంతో లంకను నాశనం చేయగలడు; ఎందుకంటే అతనిలో ధర్మం బలంగా పాతుకుపోయింది; అతను ధర్మం నుండి ఏమాత్రం పక్కకు తప్పుకోడు.” 35

ఇంద్రజిత్తు తనను ద్రోహి అని నిందించినప్పుడు, విభీషణుడు ఇలా సమాధానమిస్తాడు: “నాకు క్రూరత్వంలో గానీ, అధర్మంలో గానీ ఎలాంటి ఆనందం లేదు; దుష్ట స్వభావం కలిగిన ఒక సోదరుడు తన సొంత సోదరుడినే వెళ్లగొట్టగలడా?” 36 సుగ్రీవుడి గురించి మనకు మొదటి పరిచయం ఇలా లభిస్తుంది: “అక్కడికి దగ్గరలోనే ఋష్యమూక పర్వతం ఉంది; అక్కడ సూర్యపుత్రుడైన ధర్మాత్ముడు సుగ్రీవుడు నివసిస్తున్నాడు.”

చివరగా, సీత మరియు రాముడి విషయానికి వద్దాం. సీత రాముడిని ఉద్దేశించి, చేతిలో కత్తి పట్టుకుని అడవిలోకి వెళ్లవద్దని కోరుతూ ఇలా అంటుంది: “మీరు సత్యసంధులు, గొప్పవారు, లక్ష్మణుని సోదరులు; మీలో సత్యం ప్రతిష్ఠితమై ఉంది…”

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -30-10-26-ఉయ్యూరు .–