ప్రపంచ ప్రసిద్ధ సాంఘిక నవలా రచయిత చార్లెస్ డికెన్స్ జీవిత చరిత్ర -11వ చివరిభాగం

CHAPTER XX.

జీవితం సమాప్తం .

1869-1870.

1869 వేసవి, శరదృతువు కాలాలు గాడ్స్‌హిల్‌లో ప్రశాంతంగా గడిచాయి. అమెరికాలో ఆయన అత్యంత క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఉన్నప్పుడు, ఎంతో ఆత్మీయతతో, నిరంతరం అండగా నిలిచిన అమెరికన్ మిత్రులను జూన్ నెలలో ఆయన అక్కడ కలుసుకున్నారు. ఆగస్టులో, అంతర్జాతీయ పడవ పందెం (బోట్ రేస్) సందర్భంగా జరిగిన విందులో ఆయన పాల్గొన్నారు. విజేతలు, ఓడిపోయిన వారితో స్థానాలను మార్చుకోవడానికి కూడా సిద్ధపడేంతటి అద్భుతమైన ప్రసంగం చేస్తూ, హార్వర్డ్ మరియు ఆక్స్‌ఫర్డ్ జట్ల గౌరవార్థం ఆయన ప్రసంగించారు. సెప్టెంబర్‌లో, ఒక సంస్థ (ఇన్‌స్టిట్యూట్) సమావేశాలను ప్రారంభిస్తానని ఇచ్చిన మాటను నిలబెట్టుకోవడానికి ఆయన బర్మింగ్‌హామ్ వెళ్లారు. అక్కడ తన శ్రోతలతో మాట్లాడుతూ, తన సృజనాత్మకత లేదా ప్రతిభ ఏదైనా ఉందంటే, అది కేవలం నిరంతరమైన, ఓపికతో కూడిన, కఠినమైన శ్రమ వల్లనే సాధ్యమైందని చెప్పారు. అదే సమయంలో, పాలించే వారిపై తనకు చాలా తక్కువ నమ్మకం ఉందని, కానీ పాలించబడే ప్రజలపై మాత్రం అపారమైన నమ్మకం ఉందని తన రాజకీయ దృక్పథాన్ని వెల్లడించారు. ఇలాంటి కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నప్పుడు, ఆయనకు ఎంతో భయంగా అనిపించే తీవ్రమైన ఒత్తిడి ఏదీ లేకపోవడంతో, విశ్రాంతిని ఆస్వాదించడానికి అవసరమైనంత కదలిక, మార్పు మాత్రమే ఆయన జీవితంలో చోటుచేసుకున్నాయి.

ఆయన మిస్టర్ ఫీల్డ్స్‌కు లండన్ నగరంలోని ఆసక్తికరమైన ప్రదేశాలను, అలాగే కెంట్‌లోని తన నివాసాన్ని చూపించగలిగారు. ఆయనతో కలిసి లండన్‌లోని ‘జనరల్ పోస్ట్ ఆఫీస్’ను సందర్శించారు, చౌక ధరల థియేటర్లు, పేదలు నివసించే వసతి గృహాలను చూపించారు; అంతేకాకుండా, రాత్రిపూట లండన్‌లోని అత్యంత అపఖ్యాతి పాలైన దొంగల నివాస ప్రాంతాల గుండా ఆయనకు మార్గదర్శకత్వం వహించారు. పుస్తక ప్రియులకు ఎంతో ఇష్టమైన జాన్సన్ నివసించిన ‘బోల్ట్-కోర్ట్’, గోల్డ్‌స్మిత్ ఉన్న ‘టెంపుల్-ఛాంబర్స్’ వంటి ప్రాంతాలను ఆయనతో కలిసి సందర్శించారు. అతిథి కోరిక మేరకు, సుమారు ముప్పై ఏళ్లుగా తాను ఎక్కని ఒక మెట్ల మార్గం గుండా పైకి వెళ్లి, ‘ఫర్నివాల్స్ ఇన్’లోని ఆ గదులను చూపించారు; అక్కడే ఆయన ప్రసిద్ధ రచన ‘పిక్‌విక్’ (Pickwick) మొదటి పేజీని రాశారు. ఆ ప్రసిద్ధ పుస్తకంతో మొదలైన ప్రయాణం, అసంపూర్తిగా మిగిలిపోయిన మరో పుస్తకంతో ముగియాల్సి ఉంది. ఆ చివరి పుస్తకంలోని ప్రారంభ అధ్యాయానికి ప్రేరణగా నిలిచిన ‘మత్తుమందు  సేవించే వారి స్థావరం’ (opium-eater’s den), ఆయన సందర్శించిన చివరి ప్రదేశంగా మిగిలిపోయింది. “రాత్రిపూట ఒక దీనమైన ప్రాంగణంలో,” అని మిస్టర్ ఫీల్డ్స్ చెప్పారు, “పాత సిరా సీసాతో చేసిన ఒక రకమైన గొట్టాన్ని ఊదుతున్న ఒక చిక్కిపోయిన ముసలమ్మను మేము కనుగొన్నాము; మరియు ఆమె పడుకుని ఉన్న చిరిగిన మంచం మీద మేము వంగినప్పుడు, డికెన్స్ తన ‘ఎడ్విన్ డ్రూడ్’ నవలలో ఈ దీనమైన ప్రాణి నోటి నుండి పలికించిన మాటలనే ఆమె గొణుగుతూ పాడటం విన్నాము.”

తన నవలను ప్రారంభించడానికి ముందు, అతను తన వారపత్రిక కోసం తన చివరి వ్యాసాన్ని రాశాడు. అది నా ‘లైఫ్ ఆఫ్ లాండర్’ గురించిన ఒక ప్రకటన, మరియు అందులో ఆ గొప్ప వ్యక్తికి సంబంధించిన కొన్ని ఆసక్తికరమైన జ్ఞాపకాలు ఉన్నాయి. ఆ సమయంలో అతని జ్ఞాపకాలు, సహజంగానే, గడిచిన ఆహ్లాదకరమైన కాలంపైనే ఎక్కువగా నిలిచిపోయాయి, ఎందుకంటే అతను తెలిసిన ముఖాలు మమ్మల్ని విడిచి వెళ్ళడం లేదా వెళ్ళే అవకాశం ఉండటం చూశాడు; మరియు, కోవెంట్ గార్డెన్ యొక్క పాత ఉజ్వల రోజులతో సంబంధం ఉన్న హాస్యనటులలో ఒకరి మరణంపై, చెల్టెన్‌హామ్ పఠనం నుండి అతన్ని ఎన్నడూ విడిచిపెట్టని ఒక ఊహ గురించి నాకు సూచన అందింది. ఈ రోజు పేపర్లో చూశాను, మెడోస్ చనిపోయారని. వారం రెండు వారాల క్రితం కౌట్స్ లో నేను అతనితో మాట్లాడాను, అప్పుడు అతను తన వయసు డెబ్బై ఐదు అని, చాలా బలహీనంగా ఉన్నానని చెప్పాడు. ఒక కన్ను నీటితో నిండి ఉండటం తప్ప, అతను ఎప్పటిలాగే కనిపించాడు. మెక్రీడీ విషయంలో నా మనసు ఇంకా నిరంతరం అపశకునంగానే ఉంది. విచిత్రంగా, నేను చివరిసారి మెడోస్‌తో మాట్లాడినప్పటి నుండి, అతను పది నిమిషాల పాటు కూడా నా ఆలోచనల నుండి దూరమైనట్లు నాకు అనిపించడం లేదు. సరే, కష్టాలను తెచ్చే ఈ సంవత్సరంలో సౌకర్యం కూడా ఉంది: అబ్బాయిల విషయంలో మీకు ఒక గొప్ప విజయాన్ని ప్రకటించాలి. హ్యారీ ట్రినిటీ హాల్‌లో రెండవ స్కాలర్‌షిప్ గెలుచుకున్నాడు, దానివల్ల అతను అక్కడ ఉన్నంత కాలం సంవత్సరానికి 50 పౌండ్లు వస్తాయి; మరియు అతనికి ఫెలోషిప్ కూడా వస్తుందని నేను ఆశించడం మొదలుపెట్టాను. కేంబ్రిడ్జ్‌లో తన కొడుకు హెన్రీ సాధించిన ఈ చిన్న విజయం కంటే అతనికి మరేదీ నిజంగా సంతోషాన్ని కలిగించి ఉంటుందని నేను అనుకోను. హెన్రీ ఫెలోషిప్‌ను కోల్పోయాడు, కానీ రాంగ్లర్లు నలభైకి పైగా ఉన్న ఒక మంచి సంవత్సరంలో ఇరవై తొమ్మిదవ రాంగ్లర్‌గా నిలిచాడు.

అతను అక్టోబర్ మూడవ వారంలో తన ‘ఎడ్విన్ డ్రూడ్’ మొదటి సంచికను పూర్తి చేసి, 26వ తేదీన మా ఇంట్లో దానిని ఎంతో ఉత్సాహంగా చదివాడు. కొన్ని రాత్రుల ముందు మేమిద్దరం ఒలింపిక్‌లో అతని ‘కాపర్‌ఫీల్డ్’ నుండి తీసుకున్న ఒక చిన్న నాటకాన్ని కలిసి చూశాము. అతను దానిని ఎంతో ఓపికతో, కొంత ఆనందంతో కూడా చూశాడు; ఆ రాత్రి దాని రచయిత, మిస్టర్ హాలిడే, అతనికి మరో ఆనందాన్ని కలిగించారు. అతను వేదికపైకి మరో నాటక రచయిత, మిస్టర్ రాబర్ట్‌సన్‌ను తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడే అతన్ని మొదటిసారి చూసిన డికెన్స్, రాబర్ట్‌సన్‌తో ఇలా అన్నాడు: “నా దృష్టిలో అతని చిన్న హాస్య నాటకాల ఆకర్షణ వాటి ‘నిరాడంబరమైన రూపం’. ఇది ‘నిజమైన తెలివి ఎలాంటి ఆర్భాటాలనైనా పక్కన పెట్టగలదని’ ఎంతో చక్కగా నిరూపించింది.” అతను సంవత్సరం చివరి వరకు గాడ్స్‌హిల్‌లోనే ఉన్నాడు; ప్రాక్టర్ ఎనభై రెండవ పుట్టినరోజు వంటి కొన్ని ప్రత్యేక సందర్భాల కోసం అక్కడికి వస్తూ ఉండేవాడు. మరియు నూతన సంవత్సరపు ముందు రోజు రాత్రి మా ఇంట్లో అతను మాకు తన పుస్తకంలోని ఒక కొత్త సంచికను మళ్ళీ బిగ్గరగా చదివి వినిపించాడు.

అయినప్పటికీ, డిసెంబర్ నెల చివరి రోజులు ఏప్రిల్ నెలలోని తీవ్రమైన హెచ్చరికలను గుర్తుచేయకుండా గడవలేదు.

మేము కలుసుకోవడానికి కొన్ని రోజుల ముందు అతని ఎడమ చేతిలోనూ, ఎడమ కాలిలోనూ కొంత మార్పు చెందిన రూపంలో నొప్పులు తిరిగి వచ్చాయి; మరియు ఆ రోజు కూడా అవి అతన్ని వేధిస్తూనే ఉన్నాయి.

కానీ అతను వాటిని చాలా తేలికగా తీసుకున్నాడు; నిజానికి అవి స్పర్శ మరియు నడకలో ఉండే అనిశ్చితులలో భాగమైనప్పటికీ, వాటితో ఈ నొప్పులను ముడిపెట్టడం గురించి అస్సలు ఆలోచించలేదు; మరియు మిస్టర్ హనీథండర్ యొక్క ఉల్లాసభరితమైన దాతృత్వాన్ని ఎంతో హాస్యంతో చదివాడు; దాంతో అక్కడ ఆనందం తప్ప మరేదానికీ తావు లేదు.

ఒక ప్రభావం గురించి అతను చేసిన ఏకైక ప్రస్తావన…

ఇక చెప్పవలసిన విషయాల్లో మిగిలి ఉన్నవి దాదాపు పూర్తిగా బాధను, దుఃఖాన్ని కలిగించేవే. ఆయన తన రచనలను చదివి వినిపించే రోజుల్లోనూ, ఆ కార్యక్రమాలు ముగిసిన తర్వాత కూడా, మిస్టర్ బేర్డ్ రాసిన గమనికల్లో పేర్కొన్న ఆ విపత్కర ఉద్రిక్తతకు సంబంధించిన ఏదో ఒక ప్రభావం ఆయనపై పడని రోజు దాదాపు లేదు. జనవరి 23న, ఆయన చివరిసారిగా కార్లైల్‌ను కలిసినప్పుడు, తన ఎడమ చేతికి కట్టు కట్టుకుని వచ్చారు. ఫిబ్రవరి 7న, ఆయన తన చివరి పుట్టినరోజును మాతో జరుపుకున్నప్పుడు, అలాగే 25వ తేదీన తన నవలలోని మూడవ భాగాన్ని చదివి వినిపించినప్పుడు కూడా, ఆయన చేయి ఇంకా వాచిపోయి, నొప్పిగా ఉంది. మార్చి 21న, తన నవలలోని నాలుగవ భాగాన్ని అద్భుతంగా చదివి వినిపించినప్పుడు, ఆయన ఒక విషయం చెప్పారు: ఆక్స్‌ఫర్డ్ స్ట్రీట్ పొడవునా నడుచుకుంటూ వస్తుండగా, గతంలో మాతో కలిసి భోజనం చేసిన రోజున జరిగిన సంఘటనే మళ్లీ జరిగిందట—అంటే, దారి పొడవునా ఆయనకు దుకాణాల పేర్లలో కేవలం కుడివైపున ఉన్న సగం మాత్రమే కనిపించాయట! అయినప్పటికీ, ఇది ఏదో తీవ్రమైన అనారోగ్యం వల్ల కాదని, తాను వాడుతున్న మందుల ప్రభావం వల్లనే ఇలా జరుగుతోందని ఆయన బలంగా నమ్మేవారు. తన ఇతర ఆరోగ్య సమస్యలు కూడా కేవలం శరీరంలోని ఒక నిర్దిష్ట భాగానికి మాత్రమే పరిమితమైనవని ఆయన భావించేవారు. ఎనిమిది రోజుల తర్వాత ఆయన ఇలా రాశారు: “నాకు అసౌకర్యం, రక్తస్రావం పూర్తిగా తగ్గిపోయాయని అనుకున్నాను, కానీ అవి ఇప్పుడు మరింత తీవ్రమైన అసహనంతో తిరిగి వచ్చాయి; ఇంతకుముందెన్నడూ లేనంత తీవ్రంగా ఉన్నాయి. ఈరోజు అకస్మాత్తుగా అవి ఎంత తీవ్రంగా పెరిగాయో మీకు ఊహ కూడా రాదు! అయినా సరే, నా సాధారణ ఆరోగ్యంపై దీనివల్ల ఎలాంటి ప్రభావం పడినట్లు నాకు అనిపించడం లేదు.” ఇది ఆయనకు చిన్నతనంలోనే ఉండే సమస్య; గత ఐదేళ్లుగా, ఇతర ఆరోగ్య సమస్యల మధ్య అప్పుడప్పుడు ఇది మరింత తీవ్రరూపం దాల్చేది.

ఏప్రిల్ నెలలో ఆయన చివరిసారిగా బహిరంగ కార్యక్రమాల్లో పాల్గొన్నారు. 5వ తేదీన, ‘న్యూస్‌వెండర్స్’ (వార్తాపత్రిక విక్రేతల సంస్థ) కోసం జరిగిన కార్యక్రమంలో ఆయన అధ్యక్షత వహించారు. అక్కడ ఆయన చేసిన ప్రసంగం ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా ఉంది; తక్కువగా మాట్లాడినందుకు ఆయన చెప్పిన క్షమాపణలో కూడా అద్భుతమైన హాస్యం తొణికిసలాడింది. ఫాల్‌స్టాఫ్ (Falstaff) పాత్రను ఉటంకిస్తూ, ఆయన ఇలా అన్నారు: “అయితే, ఆయనంతటి భారీ పరిమాణంలోనే ఒక చిన్న మార్పుతో…” అంటే, తాను స్వయంగా మాట్లాడటం కంటే, ఇతరులు మాట్లాడేలా ప్రేరేపించే వ్యక్తిగా ఉండాలని ఆయన భావించారు. “దీనిని ఇలా అర్థం చేసుకోవచ్చు: ఒక పొగాకు (snuff) దుకాణం ముందు, చేతిలో ఖాళీ పొగాకు డబ్బాతో ఒక హైలాండర్ (Highland వ్యక్తి) బొమ్మ ఉంటుంది. ఆ బొమ్మ, తాను మోయగలిగినంత పొగాకును వాడేసి, చేయగలిగినన్ని తుమ్ములు తుమ్మేసిన తర్వాత, తన స్నేహితులను, వినియోగదారులను లోపలికి రమ్మని, వారూ ప్రయత్నించి చూడమని మర్యాదగా ఆహ్వానిస్తున్నట్లుగా ఉంటుంది.” అదే నెల 30న, రాయల్ అకాడమీ విందులో ‘సాహిత్యం’ (Literature) అనే అంశంపై ఆయన కృతజ్ఞతలు తెలిపారు. ఆ సందర్భంలో ఆయన చేసిన వ్యాఖ్యల గురించి చెప్పే ముందు, అంతకు ముందు రోజు ఆయన నాకు రాసిన లేఖను ప్రస్తావించాలి. దానికి మూడు రోజుల క్రితమే డేనియల్ మాక్లీస్ (Daniel Maclise) మరణించారు. “ఈలీ (Ely)లో ఉన్న మీకు ఎలాగో, హైహామ్ (Higham)లో ఉన్న నాకు కూడా అలాగే జరిగింది—రైల్వే స్టేషన్‌లో మన ప్రియమైన పాత స్నేహితుడు, సహచరుడు మరణించాడన్న వార్తను చదివినప్పుడు నాకు తీవ్రమైన దిగ్భ్రాంతి కలిగింది. ఆ దిగ్భ్రాంతి ఎంతటిదో మీకు బాగా తెలుసు. ఈ విషయాన్ని పదేపదే ఆలోచిస్తూనే, మరోవైపు దాని గురించి ఆలోచించకుండా తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తూ—మనసును కఠినతరం చేసుకుని, దృఢపరుచుకున్న తర్వాతే—నేను ఈ బాధను, నా భావోద్వేగాలను కొంతవరకు అదుపులోకి తెచ్చుకోగలిగాను. రేపు అకాడమీలో, నా మనసు తగినంత ప్రశాంతంగా ఉంటుందని అనిపిస్తే, ఆయన గురించి చిన్న ప్రస్తావన చేస్తాను. మీరు అక్కడ ఉండరని అనుకుంటున్నాను.” ఆయన చేసిన ఆ ప్రస్తావన ఎంతో హృద్యంగా, ధైర్యంతో కూడినదిగా ఉంది. ఆయన అక్కడ ఉన్నవారితో ఇలా చెప్పారు: తాను చాలా చిన్న వయసులో ప్రజా జీవితంలోకి అడుగుపెట్టినప్పటి నుండి, రాయల్ అకాడమీకి గర్వకారణంగా నిలిచిన వ్యక్తుల్లో కొందరు తన అత్యంత సన్నిహిత మిత్రులుగా ఉండటం తన అదృష్టమని పేర్కొన్నారు. అతని పక్కన ఉండేవారు ఒక్కొక్కరుగా దూరమైపోవడంతో, విల్కీ చెప్పిన ఆ స్పానిష్ సన్యాసిలాగే, తన చుట్టూ ఉన్నవాటిలో కేవలం తాను ప్రేమించే చిత్రాలు మాత్రమే నిజమైనవని, మిగిలిన కదిలే జీవితమంతా కేవలం ఒక నీడ, ఒక కల మాత్రమేనని అతను నమ్మసాగాడు. “చాలా ఏళ్లపాటు, మిస్టర్ మాక్లీస్‌కు అత్యంత సన్నిహిత మిత్రులలో ఒకడిగా, నిరంతరం తోడుండే సహచరుడిగా నేను ఉన్నాను. ఆయన మరణం గురించి ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ ప్రస్తావించారు, అలాగే ప్రెసిడెంట్ గారు కూడా ఎంతో హృదయపూర్వకమైన వాక్చాతుర్యంతో మాట్లాడారు. ఆయన ఎంచుకున్న కళలో ఆయనకున్న ప్రతిభ గురించి నేను ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పనవసరం లేదు; కానీ, ఆయనకున్న మేధస్సు, సృజనాత్మకత ఎంత గొప్పవంటే, ఆయన ఒకవేళ ఆ దిశగా ఆలోచించి ఉంటే, చిత్రకారుడిగా ఎంత గొప్పవారో, రచయితగా కూడా అంత గొప్ప వ్యక్తిగా ఎదిగి ఉండేవారు. ఆయన అత్యంత సున్నితమైన, వినయపూర్వకమైన వ్యక్తి. యువ కళాకారులను ప్రోత్సహించడంలో ఎంతో ఉత్సాహంగా, తోటి కళాకారుల పట్ల ఎంతో నిష్కపటంగా, విశాల హృదయంతో ఉండేవారు. నీచమైన లేదా అల్పమైన ఆలోచనలకు ఆయనలో తావు లేదు. తన వృత్తికి ఉండాల్సిన గౌరవాన్ని ఎంతో గొప్పగా కాపాడారు. ఏమాత్రం స్వార్థం లేని వ్యక్తి, జీవితాంతం సహజమైన వ్యక్తిత్వంతో—’మేధస్సులో పరిణతి చెందిన వ్యక్తిగా, సరళతలో చిన్నపిల్లవాడిగా’—జీవించారు. ఏ కళా రంగానికి చెందిన కళాకారుడైనా సరే, ఇంతటి స్వచ్ఛమైన, మచ్చలేని జ్ఞాపకాలను మిగిల్చి వెళ్లడం అరుదు. తాను ఆరాధించిన కళా దేవతకు ఆయన చూపిన అంకితభావం, ఒక నిజమైన వీరుడికి ఉండే నిబద్ధతతో కూడినది.” ఇవే డికెన్స్ పలికిన చివరి బహిరంగ మాటలు; అంతకంటే గొప్ప మాటలు మరొకటి ఉండవు.

అకాడమీ విందులో ఆయన పాల్గొన్న తర్వాత, కొన్ని ఆహ్వానాలను అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. అయితే, మే 7న ఆయన మాకు ‘ఎడ్విన్ డ్రూడ్’ (Edwin Drood) నవలలోని ఐదవ భాగాన్ని చదివి వినిపించిన రాత్రి, ఆ ఆహ్వానాలను అంగీకరించినందుకు తాను ఎంతగానో చింతిస్తున్నానని నాతో చెప్పారు. ఎందుకంటే అప్పటికే ఆయన…

ఆ రోజు మిస్టర్ ఓవ్రీతో చర్చించిన ఒక అంశం గురించి, మే 29న రాసిన ఒక చిన్న లేఖలో మళ్ళీ ప్రస్తావించారు. అదే ఆయన నుండి నాకు అందిన చివరి లేఖ; అది నేను ఎక్సెటర్‌లో ఉన్నప్పుడు నాకు చేరింది. అందులో ఇలా ఉంది: “దీని గురించి మనం తర్వాత ఎప్పుడైనా ‘గ్యాడ్స్‌హిల్’లో మాట్లాడుకుందాం. కాలు పరిస్థితి ఏమాత్రం మెరుగుపడలేదు, అలాగని మరీ దారుణంగానూ లేదు.” మేము విడిపోయే సమయానికే ఆయన పాత అనారోగ్య సమస్యలతో బాధపడుతున్నారు. లండన్ వదిలి వెళ్ళే ముందు ఆయన రాసిన చివరి లేఖల్లో ఇది బహుశా ఒకటి కావచ్చు. మే 30న ఆయన గ్యాడ్స్‌హిల్‌కు చేరుకున్నారు. ఆ తర్వాత ఆయన గురించి ఎటువంటి సమాచారం అందలేదు; జూన్ 9 రాత్రి లాన్సెస్టన్‌లో ఉన్న నాకు ఒక టెలిగ్రామ్ అందింది. ఆ టెలిగ్రామ్ ద్వారా తెలిసిన చేదు నిజం ఏమిటంటే—ఆయన పేర్కొన్న ‘తర్వాత ఎప్పుడైనా’ అనే సమయం ఈ లోకంలో ఇక రాదు.

గ్యాడ్స్‌హిల్‌లో గడిపిన ఆ కొన్ని రోజులు ఆయన పూర్తిగా తన నవల రచనకే కేటాయించారు. కాలు, చేతి నొప్పుల నుండి ఆయనకు కొంత ఉపశమనం లభించినప్పటికీ, అంతకుముందు పేర్కొన్న అంతర్గత రక్తస్రావం (local hemorrhage) వల్ల ఆయన తీవ్రంగా బాధపడుతున్నారు; అయినా సరే, ఆయన ఎక్కడా అనారోగ్యం గురించి ఫిర్యాదు చేయలేదు. అయితే, ఆయనలో అసాధారణమైన అలసట కనిపించింది. “ఆయన చాలా అలసిపోయినట్లుగా అనిపించారు.” జూన్ 6, సోమవారం నాడు ఆయన చివరిసారిగా తన కుక్కలతో బయటకు వెళ్ళారు; అప్పుడు కొన్ని లేఖలు తీసుకుని రోచెస్టర్ వరకు నడిచి వెళ్ళారు. మంగళవారం, జూన్ 7న—ఆయన కుమార్తె మేరీ తన సోదరి కేట్‌ను చూడటానికి వెళ్ళిపోయిన తర్వాత—ఎక్కువ శ్రమ పడే స్థితిలో లేకపోవడంతో, ఆయన తన మరిదలుతో (sister-in-law) కలిసి కోభమ్‌వుడ్‌కు వెళ్ళారు. అక్కడ బండిని పంపేసి, పార్కు చుట్టూ నడిచి తిరిగి వచ్చారు. ఆ రోజు మధ్యాహ్నం లండన్ నుండి వచ్చిన కొన్ని చైనీస్ లాంతర్లను తన కొత్త కన్జర్వేటరీలో (గాజు గదిలో) అమర్చడానికి ఆయన సమయానికి తిరిగి వచ్చారు. ఆ సాయంత్రం అంతా ఆయన మిస్ హోగార్త్‌తో కలిసి డైనింగ్ రూమ్‌లో కూర్చున్నారు; లాంతర్లు వెలిగించినప్పుడు అవి ఎలా కనిపిస్తాయో చూడాలని ఆయన ఆశించారు. గ్యాడ్స్‌హిల్‌ను వదిలి లండన్‌కు వెళ్ళాలనే ఆలోచనను పూర్తిగా విరమించుకున్నందుకు ఆయన ఎంతో సంతృప్తి చెందారు—ఈ విషయాన్ని ఆయన అంతకు కొన్ని రోజుల ముందే చాలా గట్టిగా చెప్పారు. తాను జీవించి ఉన్నంత కాలం, తన పేరు ఈ ప్రదేశంతో మరింతగా ముడిపడి ఉండాలని ఆయన కోరుకున్నారు. తాను మరణించిన తర్వాత, కోట గోడ అడుగున ఉన్న కేథడ్రల్‌కు చెందిన చిన్న స్మశానవాటికలో సమాధి కావాలని ఆయన కోరుకునేవారు.

జూన్ 8వ తేదీన, ఆయన రోజంతా తన ‘షాలే’ (చిన్న గృహం)లో రాస్తూ గడిపారు. మధ్యాహ్న భోజనం కోసం బయటకు వచ్చిన ఆయన, తన అలవాటుకు భిన్నంగా, తిరిగి తన పని బల్ల వద్దకు వెళ్లి రాయడం కొనసాగించారు. ఆయన తన సుదీర్ఘ సాహిత్య జీవితంలో రాసిన చివరి వాక్యాలలో కొంత భాగాన్ని, మునుపటి పేజీలో యథాతథంగా (ఫ్యాక్సిమైల్ రూపంలో) చూడవచ్చు. పాఠకులు దీనిని గమనించినప్పుడు, ఆయన జీవిత చరమాంకంలో కూడా ఎంతటి శ్రద్ధతో పనిచేశారో తెలియడమే కాకుండా, ఆయన ఆలోచనలు ఏ దిశలో సాగాయో తెలిసి ఒక రకమైన వేదనతో కూడిన ఆసక్తి కలుగుతుంది. జూన్ 8వ తేదీ నాటి ఉదయం, రోచెస్టర్ అనే పురాతన నగరంపై ఎంతటి అద్భుతమైన కాంతి ప్రసరించిందో ఆయన ఊహించుకున్నారు. సూర్యరశ్మిలో మెరిసే తీగ మొక్కలు (ఐవీ), గాలికి ఊగుతున్న చెట్లు, ఆ నగరంలోని పురాతన కట్టడాలు, శిథిలాలు, కేథడ్రల్ మరియు కోట—వీటన్నింటినీ ఆయన అత్యంత సుందరంగా దర్శించుకున్నారు. అయితే, ఆయన కల్పన కేవలం ఆ నిర్జీవమైన, పురాతన కట్టడాల మీద మాత్రమే నిలవలేదు; శతాబ్దాల నాటి చల్లని రాతి సమాధులకు వెచ్చదనాన్ని ఇచ్చే, వాటిపై రెక్కల వలె కదిలే కాంతి కిరణాల వైపు ఆయన దృష్టి మళ్లింది. ఆ ఎండతో కూడిన వేసవి ఉదయాన్న, కదిలే కొమ్మల గుండా ప్రసరించే అద్భుతమైన కాంతి, పక్షుల గానం, తోటలు మరియు పొలాల నుండి వచ్చే సువాసనలు—ఇవన్నీ కేథడ్రల్ లోపలికి ప్రవేశించి, అక్కడ ఉన్న పాత వాసనను తొలగించి, ‘పునరుత్థానం’ (మరణం తర్వాత జీవం) గురించి చాటిచెబుతున్నట్లుగా ఆయనకు అనిపించాయి.

*       *       *       *       *

ఆయన ‘షాలే’ నుండి బయటకు రావడానికి ఆలస్యమైంది. సాయంత్రం ఆరు గంటలకు భోజనం ఏర్పాటు చేశారు (ఆ తర్వాత దారుల్లో నడవాలనే ఉద్దేశంతో). భోజనానికి ముందు ఆయన కొన్ని లేఖలు రాశారు; అందులో తన స్నేహితుడు మిస్టర్ చార్లెస్ కెంట్‌కు రాసిన లేఖ ఒకటి ఉంది, అందులో మరుసటి రోజు లండన్‌లో కలుద్దామని పేర్కొన్నారు. అయితే, భోజనం మొదలైన తర్వాత, ఆయన ముఖంలో ఏదో తెలియని ఆందోళన, బాధ కనిపించడంతో మిస్ హోగార్త్ ఆందోళనకు గురయ్యారు. అప్పుడు ఆయన ఆమెతో, “గత గంట కాలంగా నాకు చాలా అనారోగ్యంగా ఉంది” అని చెప్పారు. అయితే, భోజన కార్యక్రమం కొనసాగాలని ఆయన కోరుకున్నారు. ఆయన నోటి నుండి వెలువడిన మాటల్లో స్పష్టంగా అర్థం చేసుకోదగ్గవి ఇవి మాత్రమే. ఆ తర్వాత ఆయన మరికొన్ని మాటలు అన్నారు, కానీ అవి ఒకదానికొకటి సంబంధం లేకుండా, వేర్వేరు విషయాల గురించి ఉన్నాయి—పొరుగున ఉన్న ఇంట్లో జరగబోయే వేలం గురించి, మాక్రీడీ కుమారుడు తన తండ్రితో కలిసి చెల్టెన్‌హామ్‌లో ఉన్నాడా లేదా అనే దాని గురించి, మరియు తాను వెంటనే లండన్‌కు వెళ్లాలనే తన ఉద్దేశం గురించి ఆయన ప్రస్తావించారు. అయితే, ఈ మాటలు అంటున్నప్పుడే ఆయన లేచి నిలబడబోయారు; అదృష్టవశాత్తూ ఆయన మరదలు సకాలంలో స్పందించి పట్టుకోవడంతో, ఆయన అక్కడే కుప్పకూలిపోకుండా తప్పించుకున్నారు. ఆమె ఆయనను సోఫాలో పడుకోబెట్టడానికి ప్రయత్నించింది, కానీ కొద్దిపాటి సంఘర్షణ తర్వాత ఆయన ఎడమ వైపునకు బరువుగా ఒరిగిపోయారు. “నేల మీద” (On the ground) — ఇవే ఆయన పలికిన చివరి మాటలు. అప్పటికి సమయం సాయంత్రం ఆరు గంటలు దాటి పది నిమిషాలైంది. ఆ రాత్రి ఆయన ఇద్దరు కుమార్తెలు, మిస్టర్ బేర్డ్‌తో కలిసి అక్కడికి చేరుకున్నారు; మిస్టర్ బేర్డ్‌కు ముందుగానే సమాచారం (టెలిగ్రామ్) పంపగా, వారు ఆయనను రైల్వే స్టేషన్‌లో కలుసుకున్నారు. మరుసటి రోజు ఉదయాన్నే ఆయన పెద్ద కుమారుడు వచ్చారు, సాయంత్రానికి కేంబ్రిడ్జ్ నుండి చిన్న కుమారుడు కూడా చేరుకున్నారు (అప్పటికే చాలా ఆలస్యమైపోయింది). అందుబాటులో ఉన్న అన్ని వైద్య సదుపాయాలను రప్పించారు. మొదట నుండే స్థానిక సర్జన్ అక్కడ ఉన్నారు; లండన్ నుండి ఒక వైద్యుడు మరియు మిస్టర్ బేర్డ్ కూడా చికిత్సలో పాల్గొన్నారు. కానీ, మానవ ప్రయత్నాలేవీ ఫలించలేదు. మెదడులో రక్తస్రావం (effusion) జరగడం వల్ల పరిస్థితి విషమించింది. రాత్రంతా ఆయన శ్వాస తీసుకోవడంలో తీవ్రమైన ఇబ్బంది (stertorous breathing) కొనసాగింది. జూన్ 9, గురువారం సాయంత్రం ఆరు గంటల పది నిమిషాల వరకు ఆయన జీవించి ఉన్నప్పటికీ, ఆ ఇరవై నాలుగు గంటల సమయంలో కోలుకుంటారనే ఆశ ఏమాత్రం కలగలేదు. ఆయన తన 58వ ఏడు దాటి మరో నాలుగు నెలలు జీవించారు.

చార్లెస్ డికెన్స్.

1812 ఫిబ్రవరి 7న జన్మించారు. 1870 జూన్ 9న మరణించారు

సంపూర్ణం

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -30-10-26-ఉయ్యూరు .