అఖిల భారత భాష(త్రివేణి)

ప్రొఫెసర్ మాధవ్ టి. పట్వర్ధన్, M.A.ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

(రాజారామ్ కళాశాల, కొల్హాపూర్)

భారతదేశానికి ఒక ఉమ్మడి భాష (లింగ్వా ఫ్రాంకా) ఉండాలనే విషయం ఇక కేవలం విద్యాపరమైన చర్చకు సంబంధించిన అంశం మాత్రమే కాదు. కాంగ్రెస్ దీనిపై ఒక నిర్ణయానికి వచ్చింది; కౌన్సిళ్లలో తమకున్న మెజారిటీ బలంతో, హిందుస్తానీ మాట్లాడని ప్రాంతాలలో ప్రజలపై ఆ నిర్ణయాన్ని బలవంతంగా రుద్దే ప్రయత్నం జరుగుతోంది. మాధ్యమిక స్థాయి విద్యార్థులందరిపైనా హిందుస్తానీని తప్పనిసరి చేయాలనే ఈ చర్యను దక్షిణాదిలో, ముఖ్యంగా తమిళ జిల్లాల్లో తీవ్రంగా వ్యతిరేకిస్తున్నారు. కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకి కాని ‘త్రివేణి’ పత్రిక సంపాదకులు శ్రీ కె. రామకోటేశ్వర రావు కూడా ఒక విషయాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు: “హిందుస్తానీ వంటి కొత్త భాష తమ మాతృభాష అభివృద్ధిపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపుతుందేమోనని నిజాయితీగా ఆందోళన చెందే ప్రజలు” ఉన్నారని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఒకవేళ ఈ ఆందోళనలు నిజమైనవైతే, వాటిని సానుభూతితో పరిగణించి, తగిన వాదనలు మరియు అధికారిక హామీల ద్వారా తొలగించాలి. కానీ మహాత్మా గాంధీ అభిప్రాయం వేరుగా ఉన్నప్పుడు, హిందుస్తానీ పట్ల సందేహాలున్న వారి విషయంలో ఆయన అనుచరులు ఎందుకు రాజీ ధోరణిని అవలంబించాలి? సెప్టెంబర్ 10, 1938 నాటి ‘హరిజన్’ పత్రికలో మహాత్మా గాంధీ ఇలా అన్నారు: “‘మాతృభాష ప్రమాదంలో పడింది’ అనే ఆందోళన అజ్ఞానం వల్ల లేదా కపటత్వం వల్ల పుట్టినది. ఒకవేళ అది నిజాయితీతో కూడినదే అయితే, మన పిల్లలు రోజుకు ఒక గంట సమయం హిందుస్తానీ కోసం కేటాయించడాన్ని కూడా సహించలేని వారి దేశభక్తిని అది ఏమాత్రం గొప్పగా చూపించదు.” కానీ శ్రీ రామానంద ఛటర్జీ (ఆయన అజ్ఞాని కాదు, కపటి కాదు, దేశభక్తి లేనివారూ కాదు అని నా నమ్మకం) ‘ది మోడరన్ రివ్యూ’ సెప్టెంబర్ సంచికలోని (పేజీ 284) తన సంపాదకీయ వ్యాఖ్యలో ఇలా పేర్కొన్నారు: “కాంగ్రెస్ పాలనలో హిందుస్తానీని భారతదేశ అధికారిక భాషగా (స్టేట్ లాంగ్వేజ్) చేయడం వల్ల కలిగే తార్కిక మరియు సహజ పరిణామం ఏమిటంటే – ప్రస్తుతం ఆంగ్లం ఏ విశ్వవిద్యాలయాలలోనైతే సాంస్కృతిక భాషగా ఉందో, ఆ విశ్వవిద్యాలయాలకు హిందుస్తానీని కూడా సాంస్కృతిక భాషగా మార్చడం జరుగుతుంది లేదా మార్చాల్సి ఉంటుంది.” “మేము చెప్పినది గనుక సరైనదే అయితే,” అని ఆయన పేర్కొంటూ, “హిందుస్థానీ భాషా వికాసానికి గొప్ప ఊతం లభిస్తుంది, అదే సమయంలో ఇతర ప్రాంతీయ భాషల అభివృద్ధి కుంటుపడుతుంది; ఎందుకంటే, అత్యున్నత విద్యకు మరియు సంస్కృతికి మాధ్యమంగా లేని ఏ భాషా లేదా సాహిత్యమూ తన పూర్తి స్థాయిని అందుకోలేదు.”

అందుకే, ప్రజాహితం కోరే కొందరు వ్యక్తులు కాంగ్రెస్ భాషా విధానం పట్ల నిజాయితీతో కూడిన ఆందోళన చెందుతున్నారు. కాంగ్రెస్ తన ‘భాషా సంబంధిత’ ప్రణాళికలను లేదా ఉద్దేశాలను ఇంకా పూర్తిగా బయటపెట్టలేదని ‘ది మోడరన్ రివ్యూ’ సంపాదకుడు భావిస్తున్నారు. ఒకవైపు మాధ్యమిక స్థాయి విద్యలో హిందుస్తానీని తప్పనిసరిగా బోధించే ప్రయత్నం జరుగుతుండగా, మరోవైపు పరిపాలన మరియు విద్యలో ప్రాంతీయ భాష స్థానం ఏమిటనే దానిపై మంత్రుల నుండి ఎటువంటి అధికారిక విధాన ప్రకటన లేదు. ప్రస్తుతం ఇంగ్లీష్ కలిగి ఉన్న స్థానాన్ని హిందుస్తానీ భర్తీ చేస్తుందని తరచుగా చెబుతుంటారు; అలాగే, ఇంగ్లీష్ ఆధిపత్యం ఉన్నప్పుడు భారతీయ భాషలు, సాహిత్యం ఎలాగైతే అభివృద్ధి చెందాయో, హిందుస్తానీ ఆధిపత్యం కింద కూడా అవి అలాగే అభివృద్ధి చెందుతాయని వాదిస్తుంటారు! కానీ గత ఎనభై లేదా తొంభై ఏళ్లలో భారతీయ భాషలు, సాహిత్యం అభివృద్ధి చెందాయంటే దానికి కారణం ఇంగ్లీష్ రాజకీయ ఆధిపత్యం కాదు; విద్యా వ్యాప్తి మరియు పాశ్చాత్య ఆలోచనా విధానాలతో పరిచయం వంటి ఇతర అంశాలు ఆ అభివృద్ధికి దోహదపడ్డాయి. నిజానికి, ఇంగ్లీష్ ఆధిపత్యం లేకపోయి ఉంటే ఆ అభివృద్ధి ఇంకా గణనీయంగా ఉండేది. ఇక, ఇంగ్లీష్ భాష భారతీయ భాషలు మరియు సాహిత్యాల అభివృద్ధిపై కొంతమేర ప్రతికూల ప్రభావం చూపినట్లయితే, హిందుస్తానీ అదే స్థానానికి చేరినప్పుడు ఇతర భారతీయ భాషలన్నింటిపైనా అటువంటి ప్రభావమే చూపే అవకాశం ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఇంగ్లీష్‌ను ఎప్పుడూ జాతీయ భాషగా పరిగణించలేదు; కాబట్టి దానిని వ్యతిరేకించడం లేదా ప్రాంతీయ భాషకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడాన్ని దేశభక్తి లేకపోవడంగా ఎప్పుడూ భావించలేదు. కానీ హిందుస్తానీకి ‘రాష్ట్రభాష’ (జాతీయ భాష) హోదా లభించిన తర్వాత, ఉదాహరణకు శ్రీ జమ్నాలాల్ బజాజ్ వంటి వ్యక్తి తాను నివసిస్తున్న ప్రాంతంలోని భాషలో బహిరంగంగా మాట్లాడటానికి నిరాకరిస్తే ఎవరైనా అభ్యంతరం చెప్పగలరా? హిందీ-ప్రచార సంఘానికి చెందిన ఒక మహారాష్ట్ర సభ్యుని గురించి నేను విన్నాను; ఆయన మరాఠీ మాట్లాడే ప్రేక్షకుల ముందు హిందీలో ప్రసంగిస్తారు, పైగా తనకు మాతృభాష మాట్లాడటం రాదని ఏమాత్రం సంకోచం లేకుండా ఒప్పుకుంటారు! ఇంగ్లీష్ పాలనలో ఇలా ప్రవర్తించిన వ్యక్తిని ఖచ్చితంగా దేశద్రోహిగా పరిగణించి నిందించేవారు, కానీ ఇప్పుడు అతన్ని జాతీయవాదిగా కీర్తించే అవకాశం ఉంది!

కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాల విధానం విషయానికి వస్తే, ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాలు భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాలను ఏర్పాటు చేయలేవని నాకు తెలుసు; అయితే, వారు నిజంగా సంకల్పిస్తే, గ్రామాన్ని ప్రాతిపదికగా తీసుకుని రాష్ట్రంలోని భాషా పరమైన సరిహద్దులను నిర్ణయించవచ్చు; తద్వారా భాషా పరమైన అసూయలకు, కలహాలకు స్వస్తి పలకవచ్చు. దురదృష్టవశాత్తు, పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం మహారాష్ట్రను విభజించాలని బొంబాయి ఇప్పుడు ప్రతిపాదిస్తోంది! బెంగాల్ విభజనను ఎంత త్వరగా మర్చిపోయారో కదా! భాషా పరంగా ఏకరీతిగా ఉండే ఈ ఉప-రాష్ట్రాలు తమ సొంత పద్ధతుల్లో అభివృద్ధి చెందేలా అనుమతించవచ్చు; ప్రభుత్వం కేవలం వాటి అభివృద్ధిని సమన్వయం చేసుకుంటే సరిపోతుంది. ఒక ఉప-రాష్ట్రం నుండి మరొక ఉప-రాష్ట్రానికి బదిలీ అయ్యే అధికారులు మరియు ఉన్నత స్థాయి సిబ్బంది అందరికీ, ప్రస్తుతం ఉన్నట్లుగానే, ఆయా ప్రాంతీయ భాషలన్నీ తప్పక తెలిసి ఉండాలి. అప్పుడు, ఆయా ప్రాంతాలలో ప్రాంతీయ భాషకే అత్యంత ప్రాధాన్యతనిస్తే, ‘మాతృభాష ప్రమాదంలో పడింది’ అనే ఆందోళన తలెత్తదని నా అభిప్రాయం. కాబట్టి, ప్రజలపై హిందుస్తానీ భాషను రుద్దే ప్రయత్నం చేయడానికి ముందే, ఆంగ్ల భాష ఆక్రమించుకున్న అనేక స్థానాల నుండి దానిని కచ్చితంగా తొలగించాలి; అలాగే, సామాన్య ప్రజల ప్రయోజనాల దృష్ట్యా, ప్రాంతీయ భాషకు సహజంగానూ, దాదాపు జన్మహక్కుగానూ దక్కాల్సిన అధికార స్థానాలను దానికి కల్పించాలి. అటువంటి సందర్భంలో, తమ కార్యకలాపాలను కేవలం ఒక ప్రాంతానికే పరిమితం చేసుకోని కొద్దిమంది వ్యక్తులకు మాత్రం, ప్రాంతాల మధ్య లేదా రాష్ట్రాల మధ్య సంభాషణ కోసం మరొక భాష అవసరం కావచ్చు. అటువంటి వారు హిందుస్తానీ మరియు ఆంగ్ల భాషలను అభ్యసించవచ్చు; ఎందుకంటే వారికి ఆ రెండు భాషలూ దాదాపు అనివార్యం. కానీ, ఉన్నత ఆశయాలు కలిగిన ఆ కొద్దిమందికి మాత్రమే ఆ రెండు భాషలు అవసరమైనంత మాత్రాన, మాధ్యమిక పాఠశాలల్లోని విద్యార్థులందరిపైనా వాటిని రుద్దడం స్పష్టంగా అన్యాయమైన మరియు భరించలేని భారం. మన విద్యా విధానంలో పరభాషకు ఇచ్చిన ఈ అస్వాభావికమైన ప్రాధాన్యతే విద్యను వృధాగా మరియు ఒక మోసపూరిత ప్రక్రియగా మార్చింది. జ్ఞానాన్ని ఆకళింపు చేసుకోవడం మరియు ఆలోచనా శక్తిని పెంపొందించుకోవడం అనే లక్ష్యానికి బదులుగా, విద్య అనేది పరభాష పదాలను, వాక్యాలను చిలుక పలుకుల్లా వల్లెవేసే స్థాయికి దిగజారిపోయింది. మాధ్యమిక పాఠశాలల్లో హిందుస్తానీని తప్పనిసరి చేయడం ద్వారా, విద్యార్థిపై ఇప్పటికే ఉన్న అధిక భారాన్ని మనం మరింత పెంచుతున్నాము. తప్పనిసరి విషయాల (సబ్జెక్టుల) విషయానికొస్తే, విద్యార్థి కేవలం ఒక భాషను మాత్రమే అభ్యసించేలా చూడాలి; అది కూడా తన ప్రాంతానికి, తన పరిసరాలకు సంబంధించిన భాష మాత్రమే అయి ఉండాలి. అతను ఆ ప్రాంతీయ భాషా స్వభావం మరియు నిర్మాణాన్ని పూర్తిగా అవగాహన చేసుకునే సమయానికి, ‘బేసిక్ ఇంగ్లీష్’ మరియు ‘బేసిక్ హిందుస్తానీ’ బోధనను ప్రారంభించవచ్చు. పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ చెప్పినట్లుగా, ఒక తెలివైన వ్యక్తి ‘బేసిక్ ఇంగ్లీష్’ను రెండు లేదా మూడు వారాల్లోనే నేర్చుకోగలిగితే, మెట్రిక్యులేషన్ స్థాయికి చేరుకుంటున్న విద్యార్థి ఒక ఏడాదిలోపు ‘బేసిక్ ఇంగ్లీష్’ మరియు ‘బేసిక్ హిందుస్తానీ’లలో ప్రాథమిక పరిజ్ఞానాన్ని తప్పక పొందగలగాలి. అలాంటప్పుడు, హిందుస్తానీని అంతకంటే ముందే బోధించాల్సిన అవసరం ఎక్కడ ఉంది?

మరియు ఉన్నత పాఠశాలలు ఆంగ్లం మరియు హిందుస్తానీ బోధన కోసం అసలు ఏర్పాట్లు చేయనవసరం లేదు. అంతర్-ప్రాంతీయ సంభాషణ కోసం ఒక భాషను నేర్చుకోవాలనుకునే కొద్దిమంది తెలివైన మరియు ఆశావహులైన వ్యక్తులు, ప్రాంతీయ రాజధానులలో స్థాపించబడవలసిన ప్రత్యేక భారతీయ భాషల పాఠశాలలలో తమకు నచ్చిన ఏ భాషనైనా అభ్యసించాలి. అక్కడ, సజీవ భాషల బోధన కోసం ఆధునిక పద్ధతులను ఉపయోగించవచ్చు; మరియు పెద్ద నగరాలలో సంభాషణ మరియు సామాజిక సంబంధాల కోసం సౌకర్యాలను మరింత సులభంగా అందించవచ్చు.

సెకండరీ స్థాయిలో హిందుస్తానీ బోధనను నేను వ్యతిరేకిస్తున్నాను, ఎందుకంటే అది దానికి తప్పుడు ప్రాధాన్యతను ఇవ్వడం ఖాయం. ఇది, ప్రస్తుతం ఆంగ్లం ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న విధంగానే, ప్రాంతీయ భాష యొక్క ఆధిపత్యాన్ని కూల్చివేయక తప్పదు. ఉద్యోగాల కోసం వెతుకులాడే మరియు ఉద్యోగాలు సంపాదించుకునే మన విద్యావంతులు, వారి పరిస్థితుల రీత్యా, అధికార వర్గాల నుండి వెలువడే ప్రతి ఆలోచనను అంగీకరించి, ప్రశంసించవలసి వస్తుంది. అందువల్ల, వారు తమను తాము విద్యావేత్తలమని చెప్పుకున్నప్పటికీ, వారి అభిప్రాయాన్ని చాలా జాగ్రత్తతో స్వీకరించాలి. సంవత్సరాలుగా వారు అవిశ్రాంతంగా ఆంగ్లం యొక్క విలువను, ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పారు, ఇప్పుడు అదే నిర్లక్ష్యంతో తప్పనిసరి హిందుస్తానీ యొక్క అత్యంత ఆవశ్యకత గురించి అనర్గళంగా మాట్లాడతారు. ఎనభై ఏళ్లకు పైగా సాగిన ఒక ప్రయోగం నుండి మనం తగినంత నేర్చుకోలేదా, అయినా అదే దయనీయమైన ఆశతో తప్పనిసరిగా అలాంటిదే మరొకటి ప్రయత్నించాలా?

కానీ కాంగ్రెస్, కేవలం సమాఖ్య పరిపాలన కోసం మరియు అంతర్-రాష్ట్ర సంబంధాల ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే హిందుస్తానీని కోరుకోవడం లేదని అనిపిస్తోంది. ఇంతకు ముందు ప్రస్తావించిన వ్యాసంలో మహాత్మా గాంధీ ఇలా అంటారు: “మనం అఖిల భారత జాతీయవాదపు మూలాన్ని చేరుకోవాలంటే, ఈ ప్రాంతీయ పొరను ఛేదించుకోవాలి. భారతదేశం ఒకే దేశమా, ఒకే జాతియా లేక అనేక దేశాలా, అనేక జాతులా? ఇది ఒకే దేశమని విశ్వసించేవారు రాజాజీకి తమ సంపూర్ణ మద్దతును అందించాలి…..కాంగ్రెస్ మెజారిటీకి కట్టుబడి లేదు; సాధ్యమైనంత తక్కువ సమయంలో ఈ దేశాన్ని గొప్పగా, స్వతంత్రంగా మార్చే ప్రతిదానికీ అది కట్టుబడి ఉంది.” భాషా సమస్యపై రాసిన తన కరపత్రంలో (పేజీ 16), పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ఒక ఆశను వ్యక్తం చేశారు: “అఖిల భారత భాషగా ‘ప్రాథమిక హిందుస్థానీ’ ఉండాలి; ప్రభుత్వ మద్దతుతో అది దేశమంతటా అత్యంత వేగంగా విస్తరించి, మనమందరం కోరుకునే జాతీయ ఐక్యతను సాధించడంలో సహాయపడుతుంది.” ఈ జాతీయ ఐక్యత, జర్మన్ సామ్రాజ్య ప్రభుత్వం పోలాండ్ మరియు అల్సేస్-లోరైన్ ప్రాంతాలపై బలవంతంగా రుద్దడానికి ప్రయత్నించిన జర్మన్ ఐక్యత వంటిదేననిపిస్తుంది. ప్రజలపై పరోక్షంగానైనా బలవంతంగా రుద్దబడే ఇటువంటి ‘జాతీయ ఏకరూపత’ను (అక్కడ ఐక్యత అంటే అదే కదా) నేను అంగీకరించలేనని చెప్పక తప్పదు. హిందీ ప్రచార సంఘాల కార్యకలాపాలు మరియు మాధ్యమిక విద్య కోసం కాంగ్రెస్ రూపొందించిన పాఠ్యప్రణాళికలు—వీటన్నింటి ద్వారా హిందుస్థానీని కేవలం అంతర్-ప్రాంతీయ సంభాషణ అవసరాల కోసం నేర్చుకోవాల్సిన వారికి మాత్రమే కాకుండా, మాధ్యమిక స్థాయిలోని విద్యార్థులందరికీ నేర్పించే ఈ ఉమ్మడి ప్రయత్నం; దానికి ఆపాదించబడుతున్న మిథ్యా-జాతీయవాద గొప్పతనం; ఇవన్నీ కలిసి ప్రాంతీయ భాషలను అనవసరమైనవిగా (కొన్నేళ్ల తర్వాత ‘ఖరీదైన అనవసరమైనవి’గా పిలవబడేవిగా) మార్చే ప్రమాదం ఉంది. అప్పుడు, ప్రాథమిక హక్కుల తీర్మానంలో భాషకు సంబంధించి కాంగ్రెస్ విధానం ఏమవుతుంది? “అల్పసంఖ్యాక వర్గాల మరియు వివిధ భాషా ప్రాంతాల సంస్కృతి, భాష మరియు లిపి రక్షించబడాలి” అని అందులో ఉంది కదా. కానీ, ఇంతకుముందు ప్రస్తావించిన వ్యాసంలో మహాత్మా గాంధీ, “కాంగ్రెస్ తీర్మానాలను మనం ఒక మూఢనమ్మకంలా (అతి పవిత్రమైనవిగా) భావించకూడదు” అని స్పష్టంగా తన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేయలేదా? “దేశ ఉమ్మడి భాష హిందుస్థానీగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రాంతీయ భాషలు వాటి పరిధిలో ఆధిపత్యం కలిగి ఉండాలి” అని పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కూడా మనకు హామీ ఇస్తున్నారు. కాంగ్రెస్ తీర్మానం కల్పించే హామీ అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు అనవసరంగా విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, భాషా ప్రాంతాలకు మాత్రం అన్యాయంగా పరిమితంగా ఉంది. విద్యావంతులు ప్రాంతీయ భాషను ద్వితీయ ప్రాధాన్యత కలిగినదిగా భావించేలా విద్యా విధానాన్ని రూపొందించడం అనేది, ఆ భాషను దాని ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం వహించేలా చేయడం కాదు, లేదా దాని రక్షణకు హామీ ఇవ్వడం అస్సలు కాదు. అల్పసంఖ్యాక వర్గాల సంస్కృతి, భాష మరియు లిపి పట్ల చూపించే అతి-ఆందోళన అనేది వాస్తవానికి మెజారిటీ వర్గాలపై దాడి చేయడానికి ఉపయోగించే ఒక ఆయుధంగా మారుతుంది. అఖిల భారత స్థాయి భాషకు సంబంధించిన ఒక ఉపన్యాస కార్యక్రమానికి అధ్యక్షత వహిస్తూ, విద్యావేత్త అయిన ప్రిన్సిపాల్ కె. ఎస్. వకీల్ ఒక సందర్భంలో ఇలా అన్నారు: పూనాలో మరాఠీని బోధనా మరియు పరీక్షా మాధ్యమంగా కలిగిన ఒక మహారాష్ట్ర విశ్వవిద్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేయడం గురించి ఆలోచించడానికే వీలులేదు; ఎందుకంటే అక్కడ కొద్ది సంఖ్యలో పార్సీలు, గుజరాతీలు మరియు ముస్లింలు నివసిస్తున్నారు. కాబట్టి, ప్రస్తుతానికి విశ్వవిద్యాలయ విద్యా మాధ్యమం ఆంగ్లమే అయి ఉండాలి; ఇది భవిష్యత్తులో అఖిల భారత భాషగా హిందుస్తానీకి చోటు కల్పిస్తుందే తప్ప, మరాఠీకి మాత్రం ఎప్పటికీ అవకాశం ఇవ్వదు! ఇక, అన్ని సబ్జెక్టులను ప్రాంతీయ భాషలోనే బోధించే ఒక ప్రాంతీయ విశ్వవిద్యాలయం అవసరమా కాదా అనే అంశంపై ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన సమావేశంలో, మహారాష్ట్రలోని ఒక ప్రభుత్వ కళాశాల ప్రిన్సిపాల్ మాట్లాడుతూ తేలికపాటి ధోరణిలో ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: ఒక విశ్వవిద్యాలయం తన పేరుకు తగ్గట్టుగా వ్యవహరించాలంటే, అది తప్పనిసరిగా…

అయితే, ఒక దేశ నిర్మాణానికి ఈ భాషా వైవిధ్యాన్ని క్రమంగా తొలగించడం అవసరమా? ఒక దేశంలో ఒకే భాష, ఒకే మతం ఉండటం ఆదర్శప్రాయమైనప్పటికీ, అటువంటి పరిస్థితి ఎక్కువ కాలం కొనసాగదు; పైగా భారతదేశం వంటి విశాలమైన దేశంలో అది అసాధ్యం. అంతిమంగా, భాషా మరియు మతపరమైన అంశాల కంటే దేశ ప్రయోజనాలకే ప్రాధాన్యతనివ్వడం ద్వారా, ఈ వైవిధ్యాన్ని నాశనం చేయకుండానే జాతీయ స్ఫూర్తిని పెంపొందించుకోవడం ఒక దేశానికి అవసరం. కేంద్ర శాసన, పరిపాలన మరియు రాష్ట్రాల మధ్య సంభాషణల కోసం మాత్రమే ఒక నిర్దిష్ట భాషను ఎంచుకుంటే దానికి ఎటువంటి అభ్యంతరమూ ఉండదు; కానీ రాష్ట్ర స్థాయి శాసన, పరిపాలన మరియు విద్యా వ్యవస్థలలో (ప్రాథమిక, మాధ్యమిక మరియు విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలలో) ఆయా రాష్ట్రాల భాషకున్న ప్రాధాన్యతకు భంగం కలిగించేలా మైనారిటీల పట్ల ఎటువంటి ప్రత్యేక శ్రద్ధ చూపకూడదు. మైనారిటీలు తమ మాతృభాషలో కేవలం ప్రాథమిక విద్యను మాత్రమే పొందే హక్కును కలిగి ఉండాలి; అదీ కూడా గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో కాకుండా, కేవలం రాష్ట్ర రాజధానులు మరియు జిల్లా కేంద్రాలలో మాత్రమే ఆ సదుపాయం ఉండాలి.

దేశ నిర్మాణానికి భాషా సమస్య పరిష్కారం మాత్రమే సరిపోదు. మతాన్ని కూడా దేశ పౌర మరియు శిక్షా స్మృతులతో (చట్టాలతో) ఎటువంటి సంబంధం లేని, కేవలం వ్యక్తిగత విశ్వాసానికి పరిమితమైన అంశంగా మార్చాలి. టర్కీ ఈ విషయంలో విజయం సాధించింది; మనం ఈ రోజు అలా చేయలేకపోయినా, ఆ ఆదర్శాన్ని సాధించడానికి ప్రయత్నించడాన్ని ఎప్పటికీ విస్మరించకూడదు. మతపరమైన సంస్థలు విద్య, సామాజిక సహాయం మరియు అభ్యున్నతి వంటి పరోక్ష ప్రచార కార్యకలాపాలు (మిషనరీ పనులు) చేపట్టకుండా నిరోధించాలి. అటువంటి పనులను మతంతో సంబంధం లేని ప్రభుత్వం లేదా ‘సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ’ వంటి పూర్తిగా లౌకిక (మతాతీత) ప్రజా సంస్థలు మాత్రమే చేపట్టాలి. ఒక మతం మరొక మతంపై జాతీయ సమైక్యతకు భంగం కలిగించేలా (శాంతియుతంగానైనా సరే) ఆక్రమణ ధోరణిని ప్రదర్శించడానికి ప్రభుత్వం అనుమతించినంత కాలం, జాతీయ సమైక్యత అనేది కేవలం ఒక కలగానే మిగిలిపోతుంది; ఎందుకంటే ఒక వర్గం చేసే ఇటువంటి చర్యలు, అంతే తీవ్రమైన మరియు జాతీయ వ్యతిరేకమైన ప్రతిచర్యను మరో వర్గం నుండి తప్పక ప్రేరేపిస్తాయి. ప్రజలు కొన్ని లౌకిక సూత్రాలకు కట్టుబడి ఉండటం మరియు వివిధ వర్గాల పట్ల కఠినమైన నిష్పాక్షికతను పాటించడం వంటి క్రమశిక్షణను అలవర్చుకునే వరకు నిజమైన జాతీయ సమైక్యతను సాధించడం అసాధ్యం.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ బహుశా ఈ విధానాన్ని బహిరంగంగా అవలంబించలేకపోవచ్చు. అత్యధిక సంఖ్యలో భారతీయులకు హిందుస్తానీ అర్థమవుతుంది కాబట్టి దానిని భారతీయ సార్వత్రిక భాషగా ఎంచుకోవాల్సి వస్తే, అంతే సంఖ్యలో భారతీయులకు అర్థమయ్యే దేవనాగరిని—లేదా దాని యొక్క ఏదైనా అనుకూలమైన మార్పును—హిందుస్తానీకి ఏకైక లిపిగా ఎందుకు ఎంచుకోకూడదు? పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ చెప్పినట్లుగా, “రెండింటికీ పూర్తి ప్రాధాన్యత ఉండాలి” అని కాంగ్రెస్ ఎందుకు “వివేకంతో అంగీకరించాలి”? ఉర్దూ లిపికి పూర్తి ప్రాధాన్యత ఉండాలంటే, అది ఉర్దూ ప్రాంతీయ భాషగా ఉన్న ప్రాంతంలో మాత్రమే ఉండగలదు మరియు ఉండాలి. దేవనాగరి మరియు ఉర్దూ అనే రెండు లిపులూ మన భాష యొక్క సహజత్వంలో భాగమని, వాటి చుట్టూ ఆయా లిపులకు ప్రత్యేకమైన సాహిత్యం మాత్రమే కాకుండా, దృఢమైన మరియు తొలగించలేని భావోద్వేగపు గోడ కూడా ఏర్పడిందని పండిట్ నెహ్రూ వాదిస్తారు. ఉర్దూ లిపికి అనుకూలంగా జాతీయేతర రాయితీ ఇవ్వడానికి ఈ దృఢమైన మరియు తొలగించలేని భావోద్వేగపు గోడ మాత్రమే ఏకైక నిజమైన మరియు అర్థవంతమైన కారణంగా కనిపిస్తుంది. లిపి అనేది ఏ భాష లేదా సాహిత్యం యొక్క గొప్పతనంలో అంతర్భాగం కాదు, ఎన్నడూ కాలేదు. భావోద్వేగం ఏ లిపికైనా అనుకూలంగా ఉండవచ్చు; కానీ భావోద్వేగం హేతువు కాదు. భారతదేశంలో గతంలో లిపులు ఎప్పటికప్పుడు మార్పులకు లోనయ్యాయి. సంస్కృత రచనలు కన్నడ మరియు ఇతర లిపులలో వ్రాయబడ్డాయి, అధ్యయనం చేయబడ్డాయి; మరియు ఫాదర్ స్టీఫెన్స్ యొక్క కృష్ణ పురాణం రోమన్ లిపిలో ముద్రించబడినంత మాత్రాన అది మరాఠీ కాకుండా పోదు. సాపేక్షంగా ప్రాముఖ్యత లేని లిపి అనే ప్రశ్ననే నిర్భయంగా, నిష్పక్షపాతంగా పరిష్కరించలేనప్పుడు, భాష మరియు మతం వంటి మరింత ముఖ్యమైన ప్రశ్నలను మనం ఎలా పరిష్కరించగలం? అది హేతువుపై ఆధారపడకపోయినా, ఈ భావోద్వేగపు గోడతో మనం ఎల్లప్పుడూ నిస్సహాయంగా ఉండిపోవాలా?

భావోద్వేగం స్పష్టంగా హేతుబద్ధం కానప్పుడు కూడా దానిని అంత నిశితంగా గౌరవించాల్సి వస్తే, భాష అనేది భావోద్వేగానికి ఎంత దూరమైన విషయమా అంటే, దాని త్యాగం ఎంత క్రమంగా, రహస్యంగా జరిగినా, దేశభక్తి లేనివారిగా ముద్రపడతామనే భయంతో ప్రజలను దాని నుండి డిమాండ్ చేయాలా? గొప్ప సాహిత్య వారసత్వం, శతాబ్దాల నిరంతర సాహిత్య కార్యకలాపాలు కలిగిన భాష – ఒక జాతి ప్రజల జీవితం, సంస్కృతితో విడదీయరాని విధంగా ముడిపడి ఉన్న భాష – ఆ భాష మాట్లాడే ప్రజల విశిష్టతకు సజీవ స్మారక చిహ్నంగా నిలుస్తుంది మరియు వారిని విశిష్టంగా చూపించే కుటుంబ పోలికలకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. అది వారి గతాన్ని సజీవంగా ఉంచుతుంది, వర్తమానంలో వారికి అండగా నిలుస్తుంది మరియు భవిష్యత్తుపై కొంత ఆశను కలిగిస్తుంది. ప్రజలు దానిని కేవలం ఏదో ఒక సంస్కృతికి ప్రతిరూపంగా కాకుండా, వారి సొంత సంస్కృతికి ప్రతిరూపంగానే ప్రేమిస్తారు. అందుకే భాష అనే ప్రశ్న భావోద్వేగాలను రేకెత్తించకుండా ఉండలేదు.

ఒక భాషను ‘రాష్ట్రభాష’గా (జాతీయ భాషగా) కలిగి ఉండని దేశాన్ని నిజమైన ‘జాతి’గా పరిగణించలేమన్నది వాస్తవమా? వివిధ ప్రాంతాల మధ్య జరిగే కార్యకలాపాల సౌలభ్యం కోసం ఒక ఉమ్మడి భారతీయ భాష (లింగ్వా ఫ్రాంకా) ఉండటం వాంఛనీయమేనని నేను అంగీకరిస్తాను; కానీ, మనమందరం కోరుకునే జాతీయ సమైక్యతకు అటువంటి భాష ఒక ఉమ్మడి భావ వ్యక్తీకరణ మాధ్యమంగా ఉండటం అత్యవసరమన్న వాదనతో నాకు పెద్దగా ఏకీభావం లేదు. స్విట్జర్లాండ్, బెల్జియం వంటి చిన్న దేశాలు మరియు కెనడా, దక్షిణాఫ్రికా వంటి పెద్ద దేశాలు ప్రాంతీయ భాషల హోదాను లేదా అధికారాన్ని తగ్గించకుండానే సమైక్యతా భావాన్ని పెంపొందించుకోగలిగినప్పుడు, భారతదేశం కూడా అలా చేయగలగాలి. కేంద్ర పరిపాలన మరియు అంతర్-ప్రాంతీయ సంభాషణల కోసం మాత్రమే ‘ప్రాథమిక హిందుస్తానీ’కి (Basic Hindustani) మద్దతు ఇస్తే భారతదేశం దీనిని సాధించగలదు. అయితే, దురదృష్టవశాత్తు నేడు ఆంగ్లం ఆక్రమించిన స్థానాన్ని—అది ఇకపై ఎక్కువ కాలం కొనసాగదని ఆశిద్దాం—హిందుస్తానీకి కల్పించే ప్రయత్నం (ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా) హిందుస్తానీయేతర ప్రాంతాలలో చేయకుండా ఉంటేనే ఇది సాధ్యమవుతుంది.

‘ప్రాథమిక హిందుస్తానీ’లో హిందీ మరియు ఉర్దూ రెండింటిలోనూ సాధారణంగా వాడే పదాలు ఉంటాయి, కానీ వాటి సంఖ్య చాలా ఎక్కువగా ఉండదు; సాధారణ సంభాషణలకు ఇది సరిపోయినప్పటికీ, ఒక నాగరిక సమాజం యొక్క సంక్లిష్టమైన భావాలను వ్యక్తీకరించడంలో ప్రాథమిక హిందుస్తానీ అంతగా ఉపయోగపడదు. మరి ఈ కొత్త పదాలను ఎక్కడి నుండి తీసుకోవాలి? హిందీ మరియు ఉర్దూల మధ్య ఉన్న సమస్య యొక్క అసలు చిక్కుముడి ఇక్కడే ఉంది. ఉదాహరణకు పండిట్ మదన్ మోహన్ మాలవ్య ఉపయోగించే హిందీ భాషలోని చర్చలు మరియు ప్రసంగాల సారాంశాన్ని తాను గ్రహించగలనని శ్రీ రామానంద ఛటర్జీ అంగీకరిస్తారు; కానీ మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ వంటి వారు ఉపయోగించే ఉర్దూ భాషలోని విషయాలను ఆయన అర్థం చేసుకోలేరు. శ్రీ ఛటర్జీకి కలిగిన అనుభవమే భారతదేశంలోని ముస్లిమేతరులందరికీ, అలాగే హిందుస్తానీపై ప్రాథమిక అవగాహన ఉన్న చదువురాని ముస్లింలకు కూడా కలుగుతుంది. ప్రాథమిక హిందుస్తానీని అధ్యయనం చేయడం వల్ల వారికి ఉర్దూ ప్రసంగాలు మరియు చర్చలను అర్థం చేసుకునే సామర్థ్యం రాదు. ఒకవేళ ఉర్దూ రచయితలు సంస్కృత పదాలకున్న సాంస్కృతిక మరియు అఖిల భారత ప్రాముఖ్యతను గుర్తించి, వాటిని సంకుచిత మతపరమైన ధోరణులతో కాకుండా అభివృద్ధి చేసి ఉంటే, నేడు మనకు ఎదురవుతున్న సమస్య అసలు తలెత్తేదే కాదు. హిందీ భాషా పరిణామం సంస్కృతీకరణ దిశగా సాగడం వల్ల, అది భారతదేశం అంతటా ప్రజలకు మరింత సులభంగా అర్థమయ్యేలా మారింది; కాబట్టి, ఈ ధోరణిని సంకుచిత మతపరమైన అంశంగా కాకుండా, ఒక జాతీయ స్థాయి పరిణామంగా గుర్తించాలి. దీనికి భిన్నమైన దిశలో సాగిన ఉర్దూ పరిణామం, ఆ భాషను భారతీయ ఉమ్మడి సంస్కృతికి మరింత పరాయిదిగా మార్చేలా చేసింది. “సంస్కృతం ఒక భారతీయ భాష; ఉత్తర మరియు మధ్య భారతదేశంలోని ప్రధాన భాషలన్నింటితోనూ దీనికి మూలపరమైన సంబంధం ఉంది; అంతేకాక, తమిళం వంటి దక్షిణ భారత భాషలలో కూడా సంస్కృత పదజాలం గణనీయంగా ఉంది” అని రామానంద ఛటర్జీ (‘ది మోడరన్ రివ్యూ’ ఆగస్టు సంచిక, పేజీ 127) పేర్కొన్నారు. అందువల్ల, భారతీయేతర భాషల కంటే సంస్కృతం నుండి పదాలను స్వీకరించడం ఎంతో సహజమైన విషయం. పైగా, సంస్కృతాన్ని ఆశ్రయించడం వల్ల ఒక ప్రత్యేక ప్రయోజనం కూడా ఉంది. “ఏదైనా ఆధునిక భారతీయ భాష తద్వారా సమృద్ధిని పొందితే, ఆ సంపదను ఇతర ఆధునిక భారతీయ భాషలు సులభంగా పంచుకోగలవు.”

ఆంగ్లం, ఫ్రెంచ్ లేదా ఇతర ఐరోపా భాషలలో బాగా తెలిసిన మరియు సాధారణంగా వాడే పదాలకు బదులుగా సంస్కృతం లేదా పర్షియన్ నుండి కొత్త పదాలను సృష్టించడం అసంబద్ధమని పండిట్ జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అంటారు. కానీ ఈ ధోరణి, ఎంత అపవ్యయంతో కూడుకున్నదైనప్పటికీ, పూర్తిగా సహజమైనది. ప్రజలు స్వయం సమృద్ధిని, స్వయం ఆధారిత స్థితిని కోరుకుంటారు. కొత్త భావాలను వ్యక్తీకరించడానికి కొత్త పదాలు అవసరమైనప్పుడు, వారు తమ భాషలలో ఇప్పటికే ఉన్న మూలకాల నుండే వాటిని సృష్టిస్తారు. ఈ సహజమైన పద్ధతే ఒక భాష యొక్క పద-సృజన శక్తిని కాపాడుతుంది; మరియు ఇది కేవలం కొద్దిమంది విద్యావంతులకే పరిమితమైన హక్కు కాదు. రైల్వే రైలు కోసం మరాఠీ పదం ‘అగా-గాడి’ (అగ్ని-బండి)ని పండితులు సృష్టించినది ఏమాత్రం కాదు.

హిందీని హిందువుల భాషగానూ, ఉర్దూను ముస్లింల భాషగానూ పరిగణించడం అసంబద్ధమని నెహ్రూ పేర్కొంటారు; అలాగే ఉత్తరాదిలో పెద్ద సంఖ్యలో హిందువులకు ఉర్దూ నేడు ఇంటి భాషగా ఎలా మారిందో ఆయన ఎత్తిచూపుతారు. బొంబాయిలో చాలా మంది పార్సీలు, యూదులు మరియు గోవా వాసులకు ఆంగ్లం ఇంటి భాషగా మారినట్లే, ఉత్తరాదిలో చాలా మంది హిందువులకు ఉర్దూ ఇంటి భాషగా మారింది. అంతేకాకుండా, ఉర్దూను భారతీయ ముస్లింల భాషగా తాము భావిస్తున్నామని భారతీయ ముస్లింలు పదేపదే చెబుతున్న విషయాన్ని విస్మరించడంలో అర్థం లేదు. ఉర్దూను ముస్లింల మాతృభాషగా భావించకపోతే, ‘హిజ్ ఎగ్జాల్టెడ్ హైనెస్‌’ (నిజాం) ప్రభుత్వం ప్రాథమిక దశలోనే ముస్లిం బాలురు మరియు బాలికలకు ఉర్దూను ఎందుకు తప్పనిసరి చేస్తుంది? గుజరాత్ మరియు భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో ముస్లింలను నేను చూశాను; వారు ఇటీవలి కాలంలో తమ ప్రాంతీయ మాతృభాషను వదిలి ఉర్దూను స్వీకరించారు. భారతదేశంలోని వివిధ ప్రజలను ప్రాంతీయ ప్రాతిపదికన విభజించడం మంచిది కాదని భావించే ప్రభుత్వ విధానం, ఈ విషయంలో ముస్లింలకు గణనీయంగా సహాయపడింది.

కానీ ముస్లింలతో గానీ, ఉర్దూతో గానీ నాకు ఎటువంటి వివాదం లేదు. ఉర్దూను పర్షియన్ భాషకు దగ్గరగా తీసుకురావడానికి చేసే ప్రయత్నాలు సమంజసమని ఉర్దూ రచయితలు భావిస్తే, అలా చేయడానికి వారికి పూర్తి స్వేచ్ఛ ఉంది మరియు వారిని ఎవరూ తప్పుబట్టలేరు. కానీ వారికి ప్రత్యేకంగానూ, అలాగే భారతదేశ ప్రజలకు… సాధారణంగా,

ముగింపునకు ముందు, నా వైఖరిని మరియు సూచనలను క్లుప్తంగా తెలియజేస్తాను:

(1) కాలక్రమేణా సమాఖ్య పరిపాలన మరియు రాష్ట్రాల మధ్య సంభాషణలకు ఏకైక భాషగా మారగల ఒక ‘భారతీయ ఉమ్మడి భాష’ (lingua franca) ఉండటం వాంఛనీయం. దీని లిపి దేవనాగరిగా ఉండాలి; అయితే, స్థలాల పేర్లను ఉర్దూ మరియు రోమన్ లిపులలో కూడా రాసుకోవచ్చు (అనులిఖించవచ్చు).

(2) హిందీని భారతీయ ఉమ్మడి భాషగా అంగీకరించాలి; సాధారణ సంభాషణలో వాడుకలో ఉన్న కొన్ని పర్షియన్ మరియు అరబిక్ పదాలను దీని నుండి తొలగించకూడదు. ఈ ఒక్క షరతుతో, తమ భాష ఏ పద్ధతిలో అభివృద్ధి చెందాలో నిర్ణయించుకునే స్వేచ్ఛ హిందీ మాట్లాడే ప్రజలకు ఉండాలి. లేకపోతే, హిందీని ‘రాష్ట్రభాష’ (జాతీయ భాష) స్థాయికి పెంచినందుకు హిందీ ప్రజలే చింతిస్తారు మరియు రాజకీయ కారణాలతో హిందీ విషయంలో ఇష్టానుసారంగా వ్యవహరించే వారిని తీవ్రంగా నిందిస్తారు. తమ రాజకీయ ఆశయాలకు అనుగుణంగా మార్పులు చేసే ఉద్దేశంతో మరాఠీయేతరులు ఎవరైనా మరాఠీని స్వీకరించడాన్ని నేను సహించను.

(3) హిందీయేతర రాష్ట్రాలలో, మాధ్యమిక స్థాయి (secondary stage)లో హిందీ ఒక ఐచ్ఛిక అంశంగా ఉండాలి. పట్టభద్రులందరూ హిందీపై ప్రాథమిక అవగాహన కలిగి ఉండాలని ఆశించవచ్చు; కానీ చట్టం, పరిపాలన మరియు విద్య (ప్రాథమిక, మాధ్యమిక మరియు విశ్వవిద్యాలయ స్థాయిలలో) భాష తప్పనిసరిగా ప్రాంతీయ భాషగానే ఉండాలి. అంతర్గత వ్యవహారాలలో హిందీ లేదా ఉర్దూలకు గుర్తింపు ఉండకూడదు. ఆ ప్రాంతానికి చెందని వారు మాత్రమే న్యాయస్థానంలో లేదా ప్రభుత్వ అధికారి వద్ద హిందీలో మాట్లాడే అవకాశం కలిగి ఉంటారు.

(4) పట్టణ ప్రాంతాల్లో నివసిస్తూ, ప్రాంతీయ భాష కాకుండా వేరే భాష మాట్లాడే అల్పసంఖ్యాక వర్గాల వారు తమ మాతృభాషలో ప్రాథమిక విద్యను మాత్రమే డిమాండ్ చేయగలరు.

(5) మాధ్యమిక మరియు ఉన్నత విద్యలో ప్రాంతీయ భాషకు ప్రత్యామ్నాయం ఉండకూడదు. అటువంటి ప్రత్యామ్నాయం, ఆ ప్రాంతంలో అత్యున్నత స్థానాన్ని కలిగి ఉండాల్సిన ప్రాంతీయ భాషకు వెంటనే సవాలుగా మారుతుంది.

(6) ఉర్దూ మాట్లాడే ప్రజలు మెజారిటీగా ఉన్న చోట ఉర్దూ ప్రధాన భాషగా ఉండాలి. తమ భాష ఏ పద్ధతిలో అభివృద్ధి చెందాలో నిర్ణయించుకోవడం ఉర్దూ మాట్లాడే ప్రజలకే వదిలివేయాలి.

(7) ‘ప్రాంతీయ భాష’ అంటే పాలక కుటుంబం యొక్క మాతృభాష అని కాదు, ఆ ప్రాంతంలోని మెజారిటీ ప్రజల మాతృభాష అని అర్థం. (8) ప్రాంతీయ భాష అమలులోకి రావాలంటే, ఫలానా సంవత్సరం నుండి విశ్వవిద్యాలయ విద్య అంతా కేవలం ప్రాంతీయ భాషలోనే బోధించబడుతుందని మరియు దీనికి వేరే ప్రత్యామ్నాయం ఉండదని ప్రభుత్వం నేడే ప్రకటించాలి.

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -28-9-26-ఉయ్యూరు .