నాటక కళపై కొన్ని ఆలోచనలు(త్రివేణి )

రచన: గజాననన్ కథార్దేకర్-ఆంగ్ల రచన కు నా అనువాదం

మనం చూసే జీవితం అనేక రూపాల్లో సంపూర్ణంగా, వైవిధ్యంగా ఉంటుంది, కానీ కళ మరింత సంపూర్ణంగా, సుసంపన్నంగా ఉంటుంది. జీవితం భౌతిక పరిస్థితులచే పరిమితం చేయబడింది, కానీ మనస్సు మరియు భావోద్వేగాల సృష్టి అయిన కళకు పరిమితులు లేవు. ఊహకు పూర్తి స్వేచ్ఛ ఉన్నచోట, అద్భుతమైన కలలు పుడతాయి మరియు జీవితం ఇంతవరకు తాకని ప్రాంతాలకు మనం చేరుకుంటాము.

జీవితాన్ని సజీవ వాస్తవికతతో ప్రదర్శించడమే నాటక నిర్మాతల ఆదర్శంగా కనిపిస్తుంది. తన తండ్రి కళ్ళద్దాలు పెట్టుకుని, తానూ గొప్పవాడిననే భావనతో విర్రవీగే పిల్లాడిని ముద్దుగా ‘చిన్న నటుడు’ అని పిలుస్తారు. అతనికి ఈ బిరుదును సంపాదించిపెట్టే అనుకరణ కళే, గుర్తింపు పొందిన నటన కళ. ఈ కళ, దాని స్వభావరీత్యా, నాటక కళతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది, అందువల్ల మనం రంగస్థలంపై జీవితాన్ని అనుకరించాలనే ఒక పిచ్చిని చూస్తాము. విషయాలు ఎంత ఖచ్చితంగా, సంప్రదాయబద్ధంగా ఉంటే, నాటక నిర్మాతకు అంత ఎక్కువ సంతృప్తి లభిస్తుంది: మరియు ఆ సంతృప్తి భావనలోనే కళాభివృద్ధికి ఒక తీవ్రమైన ప్రమాదం కనిపిస్తుంది. జీవితాన్ని అనుకరించడానికి కళను ఉపయోగించడం దాని ఆదర్శాన్ని, ఉద్దేశ్యాన్ని సంకుచితం చేయడమే. ఇదంతా మీరు నాటకరంగానికి దేనికోసం వెళ్తారనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. మీరు జీవితాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా, ప్రకృతిని సాధారణంగా, మరియు భావోద్వేగాలను మామూలుగా, సంప్రదాయబద్ధంగా వ్యక్తపరిచే విధంగా చూడాలనుకుంటే, ఆధునిక నాటకరంగానికి వెళ్ళండి. మీరు ఆ తరహా ఉత్తమమైన దానికి వెళితే సంతృప్తి చెందుతారు. అక్కడ, ఆ కాలానికి చెందిన వెలికితీసిన ఆధారాల నుండి సృష్టించబడిన, ఆ శతాబ్దపు దుస్తులను ఒక చారిత్రక నాటకంలో యథాతథంగా చిత్రీకరించడాన్ని మీరు చూస్తారు. బహుశా, మీరు సున్నిత మనస్కులైతే, కొన్ని రంగులు మీ కళ్ళకు ఇబ్బంది కలిగించవచ్చు, కానీ మీరు మీ తిరుగుబాటును అదుపులో ఉంచుకోవాలి, ఎందుకంటే అక్కడ కళ ఖచ్చితత్వానికి పరిమితమై ఉంటుంది.

ఆధునిక నాటకరంగం దాని అత్యుత్తమ రూపంలో నిజంగా ఆనందదాయకంగా ఉంటుంది; కానీ అది మాత్రమేనా అని ఆశ్చర్యపోవాల్సి వస్తుంది. జీవితం—మాంసం, రక్తం ఉన్న జీవితం—ఆకర్షణీయమైనది. దుఃఖంలో కూడా ఒక అందం ఉంటుంది. తలపై కట్టెల మోపు మోస్తున్న ఒక ముసలమ్మ మునక నుదుటిపై ఒక జీవితకాలపు కథ లిఖించబడి ఉంటుంది. ఒక కన్య ముఖంపై చిత్రించబడిన ప్రేమ ఉదయానికి మాటలతో వర్ణించలేని కవిత్వం ఉంటుంది. పిల్లలకు మాత్రమే సహజమైన ఆ అమాయకపు చేష్టలు, అల్లరి పనులు—ఇవన్నీ మానవ జీవితంలోని చిన్న చిన్న దృశ్యాలే. అయితే, అప్పుడప్పుడు మనకు ఈ లౌకిక ప్రపంచం కంటే ఎంతో అద్భుతమైన మరొక లోకం దర్శనమిస్తుంది; అదే కలల ప్రపంచం. అక్కడ మానవుల కంటే అందమైన నృత్యం చేసే ఆత్మలు కనిపిస్తాయి, ప్రకృతిలో కనిపించే రంగుల కంటే మిన్నైన రంగులు కనిపిస్తాయి, ప్రేమ కంటే కూడా ఎంతో సుందరమైన భావోద్వేగాలు కనిపిస్తాయి. ఇలాంటి దృశ్యాలను రంగస్థలంపై ఆవిష్కరించడమే కళాత్మక కృషి; ఇది కేవలం జీవితానికే పరిమితం కాని ఒక ఉన్నతమైన కళ.

ఈ కళను సాధారణత నుండి విముక్తి చేయడానికి, మనం ఉన్నత లక్ష్యాలను పెట్టుకోవాలి. మనం మన ఊహాశక్తిని పెంపొందించుకోవాలి మరియు అమూర్త ప్రపంచంలో జీవించాలి.

హృదయవిదారకంగా, చింతలతో, అణచివేతకు గురై, ఆకాంక్షలతో, నిరాశలతో నిండిన వందలాది, వేలాది మంది ప్రజలు ప్రతి రాత్రి నాటకశాలకు వెళ్తారు.

ప్రతిదీ మనోహరంగా ఉండే ఆ మహోన్నత లోకాలకు నాటకశాల వారిని తీసుకువెళ్ళగలిగితే, అక్కడ వారు జీవితాన్ని ఉన్నత స్థానం నుండి చూస్తారు, అక్కడ దుఃఖం తన బాధ అనే రెక్కలను విప్పి వారిని ఒక అనుభవం నుండి మరొక అనుభవానికి తీసుకువెళుతుంది, చివరికి వారు విజయమనే మంచు శిఖరాలను చూస్తారు:

విషాదంతో నిండిన మానవాళిని నాటకశాల ఓదార్చి, ఉద్ధరించగలిగితే, అది మానవ సంబంధాలలో మరింత సామరస్యాన్ని తీసుకురాదా?

చంద్రుడు తన ప్రశాంతమైన కాంతిని మన ప్రపంచంపై ప్రసరింపజేసినప్పుడు, మన ఆలోచనలు మరింత ఉన్నత శిఖరాలకు ఎగసిపోతాయి. మానవ నిర్మాణం లో పరిసరాలు పెద్ద పాత్ర పోషిస్తాయి. అందమైనది పరిపూర్ణమైనది మరియు పరిపూర్ణత అందమైనది. అలాంటప్పుడు మనుషుల చుట్టూ అందమైన దృశ్యాలను ఎందుకు ఉంచకూడదు, తద్వారా వారు అందమైన ఆలోచనలతో నిండి, కొద్దిగానైనా పరిపూర్ణత వైపు పయనిస్తారు?

ఆత్మకు, శరీరానికి మధ్య జరిగే సంఘర్షణ, అందమైన దానికి, వికారమైన దానికి మధ్య జరిగే సంఘర్షణ వంటిది. కానీ సంఘర్షణ అనేది స్వతహాగా కళాత్మకమైనది కాదు. ఆత్మ వికాసం ద్వారా శరీరాన్ని కూడా జయించవచ్చు. మన మనస్సులను అందమైన చిత్రాలతో, అందమైన భావోద్వేగాలతో, అందమైన ఆలోచనలతో, అందమైన ప్రతీకలతో నింపుకుందాం, తద్వారా మన జీవితం నుండి వికారమైనది తొలగిపోతుంది. “ప్రతీకల ద్వారానే, తెలిసి తెలియక, మనిషి జీవిస్తాడు, పని చేస్తాడు, మరియు తన ఉనికిని కలిగి ఉంటాడు” అని కార్లైల్ అంటాడు. మరియు ప్రతీకాత్మక విలువను ఉత్తమంగా గుర్తించి, దానికి అత్యున్నత గౌరవం ఇవ్వగల యుగమే అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది.

ఈ ఆదర్శాలను దృష్టిలో ఉంచుకుంటే, రంగస్థలంపై ‘అనుకరణ’కు బదులుగా ‘సృజనాత్మకంగా’ ఉండవలసిన అవసరం వెంటనే అనుభూతి చెందుతుంది. మీరు మితిమీరిన వాస్తవికతను ప్రదర్శించవచ్చు మరియు నిజమైన కళాకారులు ఉద్దేశించిన ఉదాత్తమైన ప్రభావాన్ని ఎప్పటికీ సాధించలేరు. మీరు రంగస్థలంపై ఒక భావనను అనేక విధాలుగా ప్రదర్శించవచ్చు; కళలోని వాస్తవికతకు మరియు ఆదర్శవాదానికి విలక్షణమైన వాటిలో రెండింటిని తీసుకుందాం. ఉదాహరణకు, ఒమర్ ఖయ్యామ్ చెప్పిన ఈ భావాన్ని తీసుకోండి:

“ఎందుకంటే లోపల, బయట, పైన,

చుట్టూ, కింద,

ఇదంతా ఒక మాయ తప్ప మరేమీ కాదు

నీడల ప్రదర్శన,

ఒక పెట్టెలో ప్రదర్శించబడుతుంది, దాని

కొవ్వొత్తియే సూర్యుడు

దాని చుట్టూ మనం మాయారూపాలను సృష్టిస్తాము

ఆకారాలను వస్తూ పోతూ ఉండేలా చేస్తాము.”

మీరు దీనిని రంగస్థలంపై రెండు విధాలుగా ప్రదర్శించవచ్చు: ఒకటి, ఒక వ్యక్తికి పర్షియన్ వేషధారణ వేసి, ఆ దుస్తులలోని ప్రతి మడత కచ్చితంగా పర్షియన్ పద్ధతిలో ఉండేలా జాగ్రత్తపడాలి! – అతనిపై మరియు అతని పాదాల వద్ద లైట్లను వెలుగులతో నింపి, ఒక పర్షియన్ దీపం ముందు ఈ పంక్తులను చదివించాలి. లేదా మీరు ఈ భావాన్ని మరో విధంగా కూడా ప్రదర్శించవచ్చు, ఉదాహరణకు ఇలా: రంగస్థలం మధ్యలో, పైనుంచి వేలాడదీసిన ఒక పెద్ద దీపాన్ని, దాని ఇరువైపులా అద్భుతమైన ఆకారాలతో తిరిగేలా చేయండి; దాని కింద, ముత్యాలు మరియు ఆభరణాల రాశి మధ్యలో వైన్ సీసాలను ఉంచండి; మధ్యలో ఉన్న ఆ ఒక్క దీపం తప్ప మరే ఇతర కాంతి లేనప్పుడు, పర్షియన్ లేదా అరబిక్ వస్త్రాలు ధరించినప్పటికీ, వదులుగా, పలుచగా ఉండే వస్త్రాలు వేసుకున్న ప్రజలు ఉద్భవించనీ; వారు ఆ విచిత్రమైన దీపం చుట్టూ ఆత్రంగా, గుడ్డిగా నృత్యం చేసి, క్రమంగా చీకటిలో అదృశ్యం కావనీ. ఒకరకంగా చెప్పాలంటే, మాటలు ఎక్కడినుంచో రానీ, ఆ తర్వాత ఆ దృశ్యం మసకబారనీ. ఈ రెండు ప్రదర్శనలు, వాటి వాటి రంగాలలో ఏవీ ఉత్తమమైనవి కానప్పటికీ, బహుశా నా ఉద్దేశాన్ని స్పష్టం చేయడానికి, మరియు వాటికవే మాట్లాడటానికి సరిపోతాయి.

గోర్డాన్ క్రెయిగ్ వాస్తవిక దృక్పథంతో నటించే నటుల గురించి ఇలా విమర్శిస్తారు: “వీరు తమ కళను సంగీతం వంటి ఒక స్వతంత్ర కళగా ఎన్నడూ భావించరు. వీరు ప్రకృతిని యథాతథంగా ప్రతిబింబించడానికి ప్రయత్నిస్తారే తప్ప, ప్రకృతి సహాయంతో కొత్తగా సృష్టించాలని లేదా కల్పించాలని అస్సలు ఆలోచించరు. ఉదాహరణకు, ఒక ముద్దులోని కవిత్వాన్ని, పోరాటంలోని తీవ్రతను, లేదా మరణం తెచ్చే ప్రశాంతతను ప్రేక్షకులకు అందించాలనుకున్నప్పుడు, వీరు చేసేదల్లా కేవలం వాటిని యథాతథంగా, ఒక ఛాయాచిత్రంలా కాపీ కొట్టడమే—ముద్దులను అనుకరించడం, పోరాటాలను నటించడం, లేదా మరణాన్ని అభినయించడం వంటివి చేస్తారు. ఆలోచిస్తే, ఇదంతా ఎంత తెలివితక్కువతనంగా అనిపించదు? ఒక భావనలోని అంతరార్థాన్ని, దాని మూలతత్వాన్ని ప్రేక్షకులకు చేరవేయలేక, కేవలం అసలు వస్తువుకు ఒక నిర్జీవమైన నకలును మాత్రమే చూపించే కళ ఎంత పేలవమైనది! ఇది ఎంతటి పరిమితమైన నైపుణ్యం!”

ప్రతీకాత్మక (symbolic) స్వభావం కలిగిన నాటకాలను రూపొందించడం అంత సులభమైన పని కాదు; ఇది స్వయంగా నాటక కళలో ఆరితేరిన స్టానిస్లావ్‌స్కీకి కూడా ఒక కఠినమైన సవాలే. ఆయన ఇలా అంటారు: “ప్రతీక (symbol) అనేది ఒక కఠినమైన అంశం. అది మేధస్సు నుండి కాకుండా, అంతరాత్మ నుండి పుట్టినప్పుడు మాత్రమే సార్థకమవుతుంది… ఒక పాత్రను వందల సార్లు ప్రదర్శించి, దాని సారాన్ని స్పష్టంగా స్ఫటికీకరించి, ఆ స్ఫటికాన్ని పరిపూర్ణం చేసి, దాని ద్వారా ఆ పాత్రలోని అంతరార్థాన్ని ప్రేక్షకులకు అందించగలగాలి. ప్రతీకలు మరియు విలక్షణమైన శైలులు (grotesque) భావోద్వేగాలను, జీవితాన్ని ఏకం చేస్తాయి. ఇవి ఒక పాత్రలోని బహుముఖ అంశాలను అత్యంత ప్రకాశవంతంగా, ధైర్యవంతంగా మరియు సంక్షిప్త రూపంలో మన ముందు ఉంచుతాయి.”

హిందువుల జీవన విధానంలో ప్రతీకాత్మకత అంతర్భాగమై ఉంటుంది. అయితే, ఈ ప్రతీకాత్మకత అనే ఉన్నత స్థితి నుండి కళా వికృతం (travesty of art) వైపు జారిపోయే ప్రమాదం కూడా ఉంది. భారతదేశంలో ఒక కొత్త నాటక రంగాన్ని పటిష్టంగా నిర్మించాలంటే, స్టానిస్లావ్‌స్కీ, కోపో వంటి ప్రతిభావంతులు, అలాగే క్రెయిగ్ వంటి నిర్మాణాత్మక విమర్శకులు అవసరం; అంటే, సూక్ష్మ దృష్టి, సున్నితమైన అభిరుచి, మరియు తెలివైన కల్పనా శక్తి కలిగిన వ్యక్తులు కావాలి. ఈ లక్ష్యాన్ని చేరుకోవడానికి, కాలక్రమేణా ఏమవుతుందో ఎవరికి తెలుసు? శతాబ్దాల క్రితం శ్రీకృష్ణుని వేణుగానం గోపికలను ఎలా ఆకర్షించిందో, అలాగే భవిష్యత్తులో నటరాజు నాట్యం కూడా అందరినీ తనవైపు ఆకర్షించవచ్చునేమో!

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ –12-11-26-ఉయ్యూరు .–