మహారాష్ట్రలోని హరిశ్చంద్రకోట

హరిశ్చంద్రగఢ్ అనేది భారతదేశంలోని అహల్యానగర్ జిల్లాలో ఉన్న ఒక పర్వత కోట. దీని చరిత్ర మల్షేజ్ ఘాట్ మరియు కోథలే గ్రామాల చరిత్రతో ముడిపడి ఉంది; చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని రక్షించడంలో మరియు నియంత్రించడంలో ఈ కోట కీలక పాత్ర పోషించింది.

చరిత్ర

ఈ కోట చాలా పురాతనమైనది. ఇక్కడ సూక్ష్మ శిలాయుగ (Microlithic) మానవులకు సంబంధించిన ఆనవాళ్లు కనుగొనబడ్డాయి. మత్స్య పురాణం, అగ్ని పురాణం మరియు స్కంద పురాణం వంటి వివిధ పురాణాలలో హరిశ్చంద్రగఢ్ గురించి అనేక ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. ఇది 6వ శతాబ్దంలో కలచురి రాజవంశం పాలనలో ఉనికిలోకి వచ్చిందని చెబుతారు; ఈ కాలంలోనే కోట నిర్మాణం జరిగింది. ఇక్కడి వివిధ గుహలు బహుశా 11వ శతాబ్దంలో తొలిచి నిర్మించబడి ఉండవచ్చు. ఈ గుహలలో విష్ణుమూర్తి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడి కొండ శిఖరాలకు తారమతి మరియు రోహిదాస్ అని పేర్లు ఉన్నప్పటికీ, వాటికి అయోధ్యతో ఎటువంటి సంబంధం లేదు. గొప్ప రుషి అయిన చాంగ్‌దేవ్ ( ‘తత్వసార్’ అనే గ్రంథకర్త) 14వ శతాబ్దంలో ఇక్కడ ధ్యానం చేసేవారు. ఆ గుహలు కూడా అదే కాలానికి చెందినవి. కోటపై మరియు చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఉన్న వివిధ నిర్మాణాలు ఇక్కడ విభిన్న సంస్కృతులు వర్ధిల్లాయని సూచిస్తాయి. ఖిరేశ్వర్ గ్రామంలోని నాగేశ్వరాలయం, హరిశ్చంద్రేశ్వరాలయం మరియు కేదారేశ్వర గుహలలోని శిల్పకళా విశేషాలు ఈ కోట మధ్యయుగానికి చెందినదని తెలియజేస్తాయి. ఇది మహాదేవ కోలి తెగలకు ఆరాధ్య దైవమైన మహాదేవునితో (శివునితో) ముడిపడి ఉంది. మొఘలుల కంటే ముందు ఈ తెగలే కోటను నియంత్రించేవి. ఆ తర్వాత కోట మొఘలుల ఆధీనంలోకి వచ్చింది. 1747లో మరాఠాలు దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

చూడదగిన ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు

సప్తతీర్థ పుష్కరిణి

ఆలయానికి తూర్పు వైపున “సప్తతీర్థ” అనే చక్కగా నిర్మించబడిన సరస్సు ఉంది. దాని ఒడ్డున ఆలయ తరహా నిర్మాణాలు ఉన్నాయి, వీటిలో విష్ణుమూర్తి విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఇటీవల ఈ విగ్రహాలను హరిశ్చంద్రేశ్వరాలయం సమీపంలోని గుహలకు తరలించారు.

కేదారేశ్వర గుహ. నాలుగవ స్తంభం విరిగిపోయినప్పుడు ప్రపంచం అంతమవుతుందని స్థానిక ఐతిహ్యం చెబుతోంది. కేదారేశ్వర్ గుహ

హరిశ్చంద్రేశ్వర్ ఆలయానికి కుడివైపున కేదారేశ్వర్ గుహ (చిత్రాన్ని చూడండి) ఉంది. ఇందులో పూర్తిగా నీటితో చుట్టుముట్టబడిన ఒక పెద్ద శివలింగం ఉంది. దీని ఎత్తు అడుగుభాగం నుండి 5 అడుగులు (1.5 మీటర్లు) ఉంటుంది మరియు నీరు నడుము లోతు వరకు ఉంటుంది. నీరు మంచులా చల్లగా ఉండటం వల్ల శివలింగాన్ని చేరుకోవడం చాలా కష్టం. ఈ గుహలో చెక్కిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. వర్షాకాలంలో ఈ గుహకు చేరుకోవడం సాధ్యం కాదు, ఎందుకంటే దారిలో ఒక పెద్ద ప్రవాహం అడ్డుగా ఉంటుంది. వాస్తవానికి, మంగళగంగ నదికి ఇదే మూలస్థానం.

చిత్రంలో కనిపిస్తున్నట్లుగా, శివలింగం పైన ఒక భారీ బండరాయి ఉంది. గుహకు ఆధారాన్నిచ్చేందుకు శివలింగం చుట్టూ నాలుగు స్తంభాలను నిర్మించారు.

ఈ ప్రదేశం గురించిన మరో ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, ప్రతిరోజూ నాలుగు గోడల నుండి నీరు ఈ గుహలోకి ఊరుతూ ఉంటుంది. నీరు చాలా చల్లగా ఉండటం వల్ల లోపలికి వెళ్లడం కూడా కష్టంగా ఉంటుంది. ఏడాది పొడవునా అన్ని కాలాల్లోనూ నీరు ఇలా ఊరుతూనే ఉంటుంది. వర్షాకాలంలో ఈ గుహలో నీటి మట్టం దాదాపు నడుము లోతు వరకు పెరుగుతుంది.

కొంకణ్ కడ

కొంకణ్ కడ (Kokan Kada)

ఈ కొండ అంచు (cliff) పడమర వైపు ఉండి, కొంకణ్ ప్రాంతం వైపు చూస్తున్నట్లుగా ఉంటుంది. ఇది చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల దృశ్యాలను చూసే అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది. ఈ కొండ అంచు పైకి వంగి ఉన్నట్లు (overhang) ఉన్నప్పటికీ, దీనిని చాలాసార్లు అధిరోహించారు. కొన్నిసార్లు ఈ ప్రదేశం నుండి వృత్తాకార ఇంద్రధనస్సును (బ్రోకెన్ స్పెక్టర్ దృగ్విషయం) చూడవచ్చు. లోయలో కొంచెం పొగమంచు ఉండి, లోయ వైపు చూస్తున్న వ్యక్తికి సరిగ్గా వెనుక వైపున సూర్యుడు ఉన్నప్పుడు మాత్రమే దీనిని చూడవచ్చు. ఇక్కడ గమనించదగ్గ మరో దృగ్విషయం ‘వర్టికల్ క్లౌడ్ బర్స్ట్’ (నిలువు మేఘ ప్రవాహం); ఇందులో కొండ అంచుకు దగ్గరగా వచ్చే మేఘాలు కింద ఉన్న లోతైన ప్రాంతంలోకి లాగబడి, నిలువుగా 50 అడుగుల (15 మీటర్ల) కంటే ఎక్కువ ఎత్తుకు ఆకాశంలోకి విసిరివేయబడతాయి. దీనివల్ల, భూభాగాన్ని తాకకుండానే కొండ అంచు నుండి నేరుగా పైకి లేస్తున్న గోడలాంటి దృశ్యం ఏర్పడుతుంది.

దీనిని తారమంచి అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది కోటలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం (1429 మీటర్లు). ఈ శిఖరం అవతల ఉన్న అడవులలో చిరుతపులులు కనిపిస్తాయి. ఇక్కడి నుండి నానెఘాట్ పర్వత శ్రేణిని మరియు ముర్బాద్ సమీపంలోని కోటలను చూడవచ్చు. తారామతి శిఖరం నుండి దక్షిణాన భీమాశంకర్ సమీపంలోని సిద్ధగఢ్ వరకు, అలాగే ఉత్తరాన కసారా ప్రాంతం దగ్గర ఉన్న నాప్తా కవల శిఖరాలు, ఘోడిషేప్ (865 మీటర్లు), అజోబా (1375 మీటర్లు) మరియు కులాంగ్ కోట (1471 మీటర్లు) వంటి వాటిని వీక్షించవచ్చు.

హరిశ్చంద్రగఢ్‌లోని గుహలు

ఈ గుహలు కోట అంతటా విస్తరించి ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వరకు తారామతి శిఖరం పాదాల వద్ద ఉన్నాయి మరియు బస చేయడానికి అనువుగా ఉంటాయి. కొన్ని గుహలు ఆలయం దగ్గర, మరికొన్ని కోట ప్రధాన భాగం (సిటాడెల్) దగ్గర, ఇంకొన్ని అడవులలో దూరంగా ఉన్నాయి. కోటకు వాయువ్య దిశలో, కొంకణ్ కడ (Kokan Kada) కు కుడివైపున 30 అడుగుల (9.1 మీటర్లు) లోతైన సహజ గుహ ఒకటి ఉంది. ఇంకా అనేక గుహలు వెలుగులోకి రాలేదని చెబుతుంటారు.

ఖిరేశ్వర్ సమీపంలోని నాగేశ్వరాలయం

ఇది ఒక గొప్ప పురాతన నిర్మాణం, దీనిపై వైవిధ్యభరితమైన శిల్పకళా నైపుణ్యాలు కనిపిస్తాయి. ఆలయ పైకప్పుపై అందమైన చెక్కడాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడి చెక్కడాలలో ప్రధాన ఆకర్షణ ఏమిటంటే, 1.5 మీటర్ల పొడవున్న శ్రీ మహావిష్ణువు శయన భంగిమ (పవళించి ఉన్న స్థితి) శిల్పం; దీనిని మరాఠీలో “శేషశాయి విష్ణువు” అని పిలుస్తారు. ఇది చాలా అరుదైనది మరియు అందుకే ఎంతో ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది. ఈ శిల్పానికి సంబంధించి అనేక పురాణ గాథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.

మీ-గబ్బిట దుర్గాప్రసాద్ -24-9-26-ఉయ్యూరు .