తెలంగాణ కవుల్లో ఎవరికీలేని విలక్షణత ఒక్క కాళోజీ నారాయణరావులోనే కనిపిస్తుంది. ఆయన పూర్తిపేరు రఘువీర్‌ నారాయణ్‌ లక్ష్మీకాంత్‌ శ్రీనివాసరావు రాజారాం కాళోజీ. అమ్మమ్మది కర్ణాటక, తండ్రిది మహారాష్ట్ర. తాను జీవించింది తెలంగాణ ప్రాంతంలో కావడంతో ఆయన జీవితం మూడు రాష్ట్రాలతో ముడివడి వుంది. 1947 తరువాత దేశంలో చోటుచేసుకున్న ఉద్యమాలలో ఆయన సమరశీలమైన పాత్రనే వహించారు. సాయుధ పోరాటాన్ని సమర్థించారు. నిప్పుకుచెదలంటుతుందేమో గానీ ఆయన జీవితానికి అంటదు. బుద్దెరిగిన నాటి నుంచి ఏ సిద్ధాంతాలను నమ్మాడో జీవితాంతం వాటికోసమే పనిచేశారు. ధిక్కార స్వరం, తిరగబడేగుణం, తెలంగాణ పౌరుషం కొట్టొచ్చినట్టు ఆయనలో కనిపిస్తుంది. 1952లో తెలంగాణలో తొలిసారి పెల్లుబికిన ‘నాన్‌ ముల్కీ గో బ్యాక్‌’ ఉద్యమం, 1969 ప్రత్యేక తెలంగాణ పోరాటం, తుదిదశ తెలంగాణ పోరు(2002)లో అంటే అరవై యేండ్లు తెలంగాణ జెండా ఎత్తుకొని భుజం మీద మోశారు. ఖలీల్‌ జీబ్రాన్‌ ‘ది ప్రాఫెట్‌’ను ‘జీవన గీత’గా అనువదించడమే గాదు ప్రతిఘటన కావ్యం ‘నా గొడవ’ లాంటివి రచించి పేరొందారు. ఆయన కృషిని గుర్తించిన కేంద్ర ప్రభుత్వం ఆయనకు ‘పద్మవిభూషణ్‌’ పురస్కారాన్నిచ్చి గౌరవించింది.
కాళోజీకి సంబంధించిన అన్ని వాదాలు దేశ ప్రజల పరమైనవయితే, ఒక్క తెలంగాణ వాదం మాత్రం ఆయనకు స్వంతమయింది. ఆయన తనువూ మనసూ తెలంగాణదే. తొలి సాధారణ ఎన్నికలు 1952లో వచ్చాయి. ఆ సంవత్సరమే ‘గైర్‌ (నాన్‌) ముల్కీ గో బ్యాక్‌ ’ ఉద్యమం పుట్టింది. ఎక్కడ ఉద్యమం పుడితే అక్కడ ప్రత్యక్ష మయ్యే గైర్‌ ముల్కీ గోబ్యాక్‌ ఉద్యమంలోనూ ప్రత్యక్షమై దాన్ని వేగవంతం చేశారు. కాళోజీ పిలుపందుకున్న ప్రజలు తామర తంపరలుగా ఉద్యమంలోకి చేరి ఆనాటి ప్రభుత్వానికి చుక్కలు చూపించారు. ఉప్పెనలా ఉద్యమించిన ప్రజలను బెదిరించడానికి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం పోలీసుల చేత కాల్పులు జరిపిస్తే ఆ తుపాకి తూటాలకు 18 మంది బలయ్యారు. 1953లో కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రాల్ర పునర్విభజన సంఘాన్ని ఏర్పరిచింది. 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఆవిర్భవించింది. తెలంగాణకు న్యాయం జరగలేదు. 1968 జూలై 10న ‘తెలంగాణ రక్షణ దినం’ పాటించాలని వచ్చిన నిరసన ఉద్యమంలో కాళోజీ కీలక పాత్ర వహించారు.
1969 జనవరిలో తెలంగాణ పోరురగుల్కొని ఉధృతంగా సాగింది. అదే నెల 22న కాళోజీ ‘తెలంగాణ విమోచనోద్యమ సమితి’ తరఫున పెద్ద సదస్సును జరిపారు. మరునాడే వరంగల్‌లోని జయప్రకాష్‌ నారాయణ్‌ రోడ్‌లో ఉన్న ఆంధ్ర ప్రాంతం వారి వ్యాపార సముదాయాలపై తెలంగాణ వాదులు దాడులు చేశారు. తెలంగాణ ప్రజల కోపాగ్నికి మింట్‌ ఇంజనీరింగ్‌ కంపెనీ, శ్రీరామాంజనేయ రైస్‌ మిల్లు, ఫిలిప్స్‌ రేడియో షాపు, మరికొన్ని దుకాణాలు ధ్వంసమయ్యాయి. ఈ ఉద్యమానికి ఒక జెండా, ఎజెండాను సిద్ధం చేసుకొని 1969 ఫిబ్రవరి 29న రాజకీయేతరంగా తెలంగాణ ప్రజాసమితి ఆవిర్భవించింది. అధ్యక్షుడు మదన్‌ మోహన్‌ పిలుపు మేరకు తెలంగాణ పోరాట దినాన్ని పాటించడం జరిగింది. అది జరిగిన వారం రోజులకు డాక్టర్‌ మర్రి చెన్నారెడ్డి తెలంగాణ ప్రజాసమితిలో చేరారు.
1969 మే లో విద్యార్థులు పరీక్షలను బహిష్కరించి ఉద్యమంలోకి దూకారు. జూన్‌ 6న కాళోజీ అధ్యక్షుడుగా రచయితల సదస్సు జరిగింది. పది రోజుల తర్వాత 1969 జూన్‌ 16న తెలంగాణ బంద్‌కు పిలుపునిచ్చింది. కాళోజీ, చిరంజీవి, జయశంకర్‌ ఆధ్వర్యంలో వరంగల్‌లో బంద్‌ను విజయవంతం చేసేందుకు విద్యార్థులు హింసకు దిగారు. ఆ రాత్రికి రాత్రే పోలీసులు ప్రజాసమితిలో ఉన్న విద్యార్థిసంఘ నాయకులను అరెస్ట్‌ చేయడం మొదలుపెట్టారు. నర్సంపేటలో చింతకింది వీరమల్లు, ననుమాసస్వామి, ఆయన గాయక బృందాన్ని, కె.సుదర్శనరావు, పింగిళి మాధవరావులతో సహా 94 మందిని తొలుత అరెస్ట్‌ చేశారు. బహుశా 1969 ఉద్యమానికి సంబంధించి విద్యార్థులు క్రిమినల్‌ కేసుల కింద అరెస్ట్‌ అయినారు. నర్సంపేట వారేనని చెప్పాలి. ఆ విధంగా అరెస్ట్‌చేసిన పోలీసులు 1969 జూన్‌ 17న నుంచే రోజుకు 25 మంది విద్యార్థుల చొప్పున జ్యుడీషియల్‌ ఫస్ట్‌ క్లాస్‌ మెజిస్ర్టేట్‌ కోర్టులో హాజరుపరుస్తూ జూన్‌ 20న తేదీ దాకా వరంగల్‌ సెంట్రల్‌ జైలుకు పంపుతూ పోయారు. ఒక్క వారం రోజుల్లోనే అంటే జూన్‌ 21 నాటికే 94 మంది నర్సంపేట విద్యార్థులను కోర్ట్‌ ఆదేశాలతో వరంగల్‌ సెంట్రల్‌ జైలులో కుక్కారు. జూన్‌ 24 నాటికి ఈ నర్సంపేట పోరాటయోధుల అరెస్ట్‌ 260కి చేరింది. ఆ తర్వాత ఉద్యమ నాయకుడైన కాళోజీని, విద్యార్థి నాయకుడు చిరంజీవిని 151వ సెక్షన్‌ కింద అరెస్ట్‌ చేశారు.
న్యాయవాది వృత్తిలో చట్టాన్ని కరతలామలకం చేసుకొన్న కాళోజీ పౌర హక్కుల పరిరక్షణకు దాన్నొక ఆయుధం చేసుకొన్నారు. ఆయన 37 సంవత్సరాల వయస్సులో అంటే 1952లో ‘గైర్‌ ముల్కీ గో బ్యాక్‌’ ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారు. 1969 నాటికి ఉద్యమాల్లో అనుభవం గడించి నాటి యువతకు స్ఫూర్తిని కలిగించారు. జూన్‌ రెండో తేదీన జరిగిన కాల్పులకు నిరసనగా మూడో తేదీన అనుకొంటాను ఆనాడు వరంగల్‌ జిల్లాలోని నర్సంపేటలో పెద్ద బహిరంగ సభ జరిగింది. సభ మొదలయింది. వరంగల్‌ జిల్లా తెలంగాణ ప్రజాసమితి నాయకులను నిర్వాహకులు పిలుస్తున్నారు. అప్పుడు వేదికకు ఎదురుగా కాళోజీ మా (ననుమాసస్వామి)గాయక బృందం మధ్య కూర్చొని వున్నారు. మేము పాడే రెండు పాటలు అయ్యయ్యో బ్రహ్మయ్యా, ఉల్లిచెట్టు మల్లిగాదు నచ్చాయని, అయితే తెలంగాణ చరిత్ర, సంస్కృతులను ప్రతిబింబించే గీతాలు రాయాలని ఉపదేశించారు. ఆయన స్ఫూర్తితో ‘నా తెలంగాణ సమరాలకు నెలవైన నేల’ అనే పల్లవితో స్వామి రాసిన దానిని మా గాయక బృందం వినిపించి ప్రశంసలు పొందారు. కాళోజీలో నిజాయితీగల నాయకత్వం, ప్రాణాన్ని సహితం లెక్క చేయక ప్రశ్నించే తత్వం, నిలువెల్ల నింపుకొన్న తెలంగాణ సెంటిమెంట్‌ ఆనాటి యువతకే గాదు అందరికీ ఎంతో స్ఫూర్తినిచ్చాయి. ‘అక్షర రూపము దాల్చిన ఒకే ఒక్క సిరాచుక్క లక్ష మెదళ్లకు కదలిక’ అంటూ కవులకు కూడా ఆయన ఎంతో స్ఫూర్తినిచ్చారు.
తెలంగాణ ప్రజలందరికీ కాళోజీ ప్రాణంలో ప్రాణమై మెదిలారు. ఇక్కడి జనజీవన చారిత్రక గమనంలో అప్రమత్తమై ప్రజలను ముందుకు నడిపించారు. అన్యాయాన్ని ఎదిరించడమే జీవితలక్ష్యమైన వారు కాళోజీ. వందేమాతర ఉద్యమం, సత్యాగ్రహోద్యమం, రజాకార్ల నిరసనోద్యమాల్లో పాల్గొన్న అరుదైన కవి కాళోజీతో తెలంగాణ ఉద్యమంలోనే గాదు, ఆ తర్వాత నడిచిన ఉద్యమాలతో కలిసి నడవడం అపూర్వంగా భావించేవాళ్ళు చాలా మందే ఉన్నారు. మరణం లేని ఆయనకు సజీవ గుర్తులమై మేమున్నామనే గర్వం మాకు ఉందనే వాళ్ళలో నేనొకణ్ని. త్యాగం కాళోజీది బతుకంతా తెలంగాణది. ఇంతటి మహోన్నతుని శతజయంతి తెలంగాణ ఇంటింటి పండగ కావాలి.
ుఽ ప్రొఫెసర్‌ ననుమాసస్వామి
రాష్ట్ర అధ్యక్షుడు, 1969 పోరాటయోధుల సంఘం
(నేడు కాళోజీ శతజయంతి)