అల్పాయుష్కు డైన’’సౌందర్యమే సత్యం సత్యమే సౌందర్యం ‘’అని నిర్వచించిన ఆఖరి రొమాంటిక్ కవి జాన్ కీట్స్ జీవిత చరిత్ర -3

గత ముప్పావు శతాబ్ద కాలంలో, కీట్స్ తన కవిత మరియు తనపై జరిగిన విమర్శలను ఏ విధంగా స్వీకరించారనే అంశంపై ఉన్న భిన్నమైన దృక్పథాలంత వైవిధ్యమైన అభిప్రాయాలు మరే ఇతర సాహిత్యపరమైన ప్రశ్నపైనా వ్యక్తం కాలేదని చెప్పవచ్చు. ఈ వివాదం ప్రారంభమైనప్పటి నుండే మూడు ప్రధాన అంశాలపై సాధారణ ఏకాభిప్రాయం ఏర్పడినట్లు కనిపిస్తుంది: (1) ‘ఎండిమియన్’ (Endymion) అనేది—షెల్లీ సముచితంగా వర్ణించినట్లుగా—”అనేక లోపాలు కలిగిన కవిత”; (2) దానిపై జరిగిన విమర్శలు వాస్తవానికి పాక్షికంగా నిజమే అయినప్పటికీ, అవి తీవ్రమైన పక్షపాతంతో కూడుకున్నవి—అంటే లోపాలను వెతకడంలో అత్యంత చురుకుగానూ, సౌందర్యాన్ని గుర్తించడంలో పూర్తిగా అశక్తతతోనూ ఉండి, ఆచరణలో అవి చాలా వరకు అన్యాయమైనవి మరియు విపరీతమైన దురుద్దేశపూరితమైనవి; మరియు (3) కీట్స్ పట్ల చూపిన ఈ అన్యాయం మరియు దురుద్దేశం వెనుక సాహిత్యపరమైన, ముఖ్యంగా రాజకీయపరమైన కక్షసాధింపు చర్యలు ఉన్నాయి; ఈ రాజకీయ కక్షసాధింపులో లీ హంట్ (Leigh Hunt) కేంద్ర వ్యక్తిగా ఉన్న ఒక రచయితల బృందం పాత్ర ఉంది. ఇప్పుడు మిగిలి ఉన్న ప్రశ్న ఏమిటంటే—కీట్స్ తన విమర్శకులను ఏ మనస్తత్వంతో ఎదుర్కొన్నారు? ఆయన తీవ్ర ఆవేదనకు గురయ్యారా, లేక ధిక్కార ధోరణితో ప్రతిదాడి చేశారా, లేదా దాదాపుగా ఉదాసీనంగా ఉండిపోయారా?

కీట్స్ జీవితానికి సంబంధించిన పత్రాలలో, ఈ విషయాన్ని నిర్ధారించడానికి ఆయా సంఘటనలు జరిగిన కాలానికే చెందిన ఆధారాలు చాలా తక్కువగా కనిపిస్తాయి. హంట్‌పై ‘Z’ (అజ్ఞాత విమర్శకుడు) చేసిన దూషణలు మొదలైనప్పుడు, కీట్స్ తీవ్ర ఆగ్రహంతోనూ, పోరాట పటిమతోనూ స్పందించారు. అక్టోబర్ 1817 నాటిదని భావించబడుతున్న ఒక లేఖలో ఆయన ఇలా పేర్కొన్నారు–

“ఎడిన్‌బర్గ్ మ్యాగజైన్‌లో హంట్ (Hunt) పై తీవ్రమైన దాడి జరిగింది….

అందులో ఇప్పటివరకు ఒక సంచిక మాత్రమే ప్రచురితమైంది—అది హంట్‌ను

ఉద్దేశించినది. దానికి వారు కార్నెలియస్ వెబ్ అనే ‘చిన్న కవి’ (poetaster)

రాసిన ఒక వాక్యాన్ని శీర్షికగా (motto) పెట్టారు. దురదృష్టవశాత్తు ఇతను

హాంప్‌స్టెడ్‌లో అప్పుడప్పుడు మా బృందంతో కలిసేవాడు. అతనికి ఇలా

రాయాలని అనిపించింది (అందులో ఇలా ఉంది)–

‘వర్డ్స్‌వర్త్, బైరన్‌ల గురించి మాట్లాడుకుందాం,

అది ఎప్పటికీ విసుగు పుట్టించని అంశం,’

అంటూ హంట్ మరియు కీట్స్ (Keats) ప్రస్తావన వచ్చే వరకు సాగించాడు.

ఆ శీర్షికలో వారు ‘హంట్ మరియు కీట్స్’ పేర్లను పెద్ద అక్షరాలతో

ముద్రించారు. రెండవ సంచిక నా గురించి ఉద్దేశించినదేనని నాకు

ఖచ్చితంగా తెలుసు, కానీ అది రాకపోవచ్చని ఆశిస్తున్నాను…. ఆ విషయం

గురించి నేనేమీ పెద్దగా పట్టించుకోను; కానీ, హంట్ విషయంలో చేసినట్లుగా

నా విషయంలోనూ అతను అంత దూరం వెళ్తే, అతను గనుక మనిషి అయితే

మరియు మేము ‘కలిసే అవకాశం ఉన్న’ చౌరాలు లేదా థియేటర్లలో కనిపిస్తే,

నేను ఖచ్చితంగా అతన్ని నిలదీయాల్సి ఉంటుంది. అతని దూషణలు నాకు

అస్సలు నచ్చవు.”

డిసెంబర్ 28, 1817న కీట్స్ ప్రచురించిన “రిచర్డ్ డ్యూక్ ఆఫ్ యార్క్‌గా కీన్” (On Kean as Richard Duke of York) అనే వ్యాసంలో ఆయన ఇలా రాయడం కూడా గమనించదగ్గ విషయం: “ఆంగ్లేయులకు షేక్‌స్పియర్ పట్ల ఏమాత్రం ఆసక్తి లేదు; కేవలం తమ అహంకారాన్ని, తమ పక్షపాత ధోరణులను ఆయన సంతృప్తి పరిచినంత మేరకే వారు ఆయన్ని పట్టించుకుంటారు;… ఇది మా దృఢమైన అభిప్రాయం.” షేక్‌స్పియర్ పట్ల ఆంగ్లేయులకు ఉన్న ఉదాసీనత అంత తీవ్రమైనదని ఆయన భావించి ఉంటే, జాన్ కీట్స్ రాసిన ఏ కవిత పట్లనైనా వారు చూపించే ఉదాసీనతను ఎదుర్కోవడానికి ఆయన ఖచ్చితంగా సిద్ధపడే ఉంటారు.

అక్టోబర్ 9, 1818న—అంటే *బ్లాక్‌వుడ్* (Blackwood) మరియు *ది క్వార్టర్లీ* (The Quarterly) పత్రికలలో తన గురించి ద్వేషపూరితమైన విమర్శలు వచ్చిన తర్వాత, మరియు *ది మార్నింగ్ క్రానికల్* (The Morning Chronicle)లో J. S. మరియు R. B. అనే సంతకాలతో ఇద్దరు వ్యక్తులు వాటికి సమాధానం ఇచ్చిన తర్వాత—కీట్స్ తన ప్రచురణకర్త అయిన మిస్టర్ హెస్సీకి (Mr. Hessey) ఇలా రాశారు: ఆ విషయాన్ని మరింత సంయమనంతో, సమతుల్యంగా మరియు హుందాగా స్వీకరించడం సాధ్యమయ్యేది కాదు:–

“‘The Chronicle’ పత్రికలోని లేఖలను నాకు పంపడంలో మీరు ఎంతో

మంచివారు, కానీ అటువంటి దయకు త్వరగా స్పందించకపోవడంలో

నేను చాలా నిర్లక్ష్యంగా వ్యవహరించాను; దయచేసి నన్ను క్షమించండి.

అదృష్టవశాత్తూ ఆ పత్రిక నాకు ప్రతిరోజూ అందుతూనే ఉంది. నేను

ఈ రోజు సంచికను కూడా చూశాను. నా పక్షాన నిలిచిన ఆ పెద్దమనుషులకు

నేను ఎంతగానో రుణపడి ఉన్నాను. ఇక మిగిలిన విషయానికొస్తే, నా

సొంత బలాలు మరియు బలహీనతల గురించి నాకు కొంచెం అవగాహన

కలుగుతోంది. సౌందర్యం పట్ల అమితమైన ప్రేమతో తన సొంత రచనలను

తానే కఠినంగా విమర్శించుకునే వ్యక్తిపై, ప్రశంసలు లేదా విమర్శలు

క్షణికమైన ప్రభావాన్ని మాత్రమే చూపుతాయి. ‘Blackwood’ లేదా

‘The Quarterly’ పత్రికలు కలిగించగలిగే బాధ కంటే, నా సొంత

అంతర్మథనం లేదా విమర్శ నాకు సాటిలేని బాధను కలిగించింది;

అలాగే, నేను సరైన మార్గంలో ఉన్నానని భావించినప్పుడు, ఏ బాహ్య

ప్రశంస కూడా నాకు అంతటి సంతృప్తిని లేదా ఆనందాన్ని ఇవ్వలేదు;

అది కేవలం ఒక గొప్ప విషయాన్ని నేను స్వయంగా గ్రహించి,

అంగీకరించడం ద్వారా మాత్రమే లభిస్తుంది. ‘Endymion’ రచనలోని

అజాగ్రత్తల (slipshod nature) విషయంలో J. S. చెప్పింది అక్షరాలా

నిజం. అది అలా ఉండటానికి కారణం నా తప్పు కాదు. కాదు; ఇది

విడ్డూరంగా అనిపించినా, నా శక్తిమేరకు నేను స్వయంగా దాన్ని అంత

బాగా మాత్రమే తీర్చిదిద్దగలిగాను. ఒకవేళ అది పరిపూర్ణమైన రచనగా

ఉండాలని ఆందోళన చెంది, సలహాలు అడుగుతూ, ప్రతి పేజీ విషయంలోనూ

వణకిపోతూ ఉండి ఉంటే, అది అసలు రాయబడేదే కాదు; ఎందుకంటే

తడబడుతూ పని చేయడం నా స్వభావం కాదు. నేను స్వతంత్రంగానే

రాస్తాను. ఇప్పటివరకు నేను స్వతంత్రంగానే రాశాను, కానీ లోతైన

విచక్షణ లేకుండా రాశాను: ఇకపై నేను స్వతంత్రంగానూ, అలాగే

విచక్షణతోనూ రాయవచ్చు. కవిత్వ ప్రతిభ ఒక వ్యక్తిలో తన మార్గాన్ని

తానే వెతుక్కుని పరిపూర్ణతను సాధించాలి. అది నియమ నిబంధనల

ద్వారా పరిపక్వం చెందదు, కేవలం అనుభూతి మరియు నిరంతర

పరిశీలన ద్వారా మాత్రమే వికసిస్తుంది. సృజనాత్మకమైనది ఏదైనా సరే,

అది తనను తాను సృష్టించుకోవాలి. ‘Endymion’ విషయంలో నేను

సముద్రంలోకి దూకేశాను; ఆ విధంగా, పచ్చని తీరంపైనే ఉండిపోయి

ఉంటే తెలిసే దానికంటే, సముద్రపు లోతులు, కదిలే ఇసుక తిన్నెలు

(quicksands) మరియు రాళ్ల గురించి నాకు మెరుగైన అవగాహన

ఏర్పడింది.” మరియు ఒక వెర్రి వేణువు ఊది, తేనీరు తాగి, హాయినిచ్చే సలహాలు తీసుకున్నాను.

నేను వైఫల్యానికి ఎప్పుడూ భయపడలేదు, ఎందుకంటే గొప్పవారిలో ఒకడిగా ఉండకపోవడం కన్నా విఫలమవడం మేలు.

కానీ నేను దాదాపుగా ఒక ఆవేశపూరిత ప్రసంగంలోకి వెళ్తున్నాను; కాబట్టి, టేలర్ మరియు వుడ్‌హౌస్, మొదలైన వారి స్మరణలతో,

సమతుల్యమైన మరియు విస్తృత దృక్పథంతో కూడిన ఈ లేఖ, కీట్స్ ఆ విమర్శలను ఎంత సరైన దృక్పథంతో స్వీకరించారో స్పష్టంగా నిరూపిస్తుంది. తనపై వచ్చిన ప్రతికూల విమర్శలకు కొంత సమంజసమైన కారణం ఉందని అంగీకరిస్తూనే, అదే విషయంలోనూ మరియు ఇతర విషయాలలోనూ తాను మరింత లోతుగా, విస్తృతంగా ఆలోచించగలనని ఆయన ఇందులో పేర్కొన్నారు. 1818 అక్టోబర్ 29న ఆయన తన సోదరుడు జార్జ్‌కు ఇలా రాశారు:

“రేనాల్డ్స్… ‘బ్లాక్‌వుడ్స్ మ్యాగజైన్’ మరియు ‘ది క్వార్టర్లీ రివ్యూ’లలో నాపై జరిగిన దాడికి

సమాధానంగా నా ‘పాట్ ఆఫ్ బాసిల్’ (Pot of Basil) కావ్యాన్ని ప్రచురించమని నన్ను ప్రోత్సహిస్తున్నారు….

నా మరణానంతరం నేను ఆంగ్ల కవుల వరుసలో నిలుస్తానని నాకనిపిస్తోంది. ప్రస్తుత విషయానికి వస్తే,

‘ది క్వార్టర్లీ’లో నన్ను అణచివేయడానికి చేసిన ప్రయత్నం నన్ను మరింతగా ప్రజల దృష్టికి తెచ్చింది;

‘ది క్వార్టర్లీ’ తన గొయ్యిని తానే తవ్వుకోవడం ఆశ్చర్యకరమని’ సాహిత్య లోకంలో ఒక సాధారణ అభిప్రాయం

వినిపిస్తోంది. నన్ను చిన్నచూపు చూసినా లేదా హాస్యాస్పదంగా చూపించినా, సమాజంలో నాకేమీ నష్టం జరగదు.

ఒక వ్యక్తి నాకంటే గొప్పవారని తెలిసినప్పుడు వారికి తగిన గౌరవం ఇస్తాను; అటువంటి వారు నన్ను చూసి

నవ్వరు. ఇక మిగిలిన వారి విషయానికొస్తే, నేను వారి కళ్లముందు ఉన్నప్పుడు నాకు వ్యక్తిగత గౌరవం

దక్కేలా వారిపై ముద్ర వేయగలనని భావిస్తున్నాను—వారు నా వెనుక ఏమనుకున్నా సరే….

నా కవితా సామర్థ్యంపై కలిగే సందేహం మాత్రమే నన్ను వ్యక్తిగతంగా, కాసేపు కాకుండా ఎక్కువ కాలం

బాధించగలదు. అటువంటి సందేహాలు నాకు చాలా అరుదుగా కలుగుతాయి; అటువంటి సందేహాలేవీ లేని

సమయం త్వరలోనే వస్తుందని ఆశతో ఎదురుచూస్తున్నాను.”

1818 డిసెంబర్ సమయంలో, ఆయన జార్జ్ కీట్స్ మరియు అతని భార్యకు ఎంతో సంతృప్తికరమైన ధోరణిలో ఇలా రాశారు: “గిఫోర్డ్ నాపై చేసిన దాడి నాకు మేలు చేసిందని తెలుసుకుంటే మీరు సంతోషిస్తారు; దీనివల్ల నా పుస్తకం అనేక వర్గాల ప్రజలకు చేరింది.” అదే లేఖలో ఒక ‘సానెట్’ (పదునాలుగు పంక్తుల కవిత) గురించి మరియు ఒక తెలియని అభిమాని నుండి అందిన 25 పౌండ్ల బ్యాంక్ నోటు గురించి కూడా ప్రస్తావించారు. అయితే, అదే వ్యక్తులకు ఫిబ్రవరి 19, 1819న రాసిన తదుపరి లేఖలో ఆయన అసహనం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

“నా కవిత ఏమాత్రం విజయవంతం కాలేదు… విమర్శకులు ప్రజల

ఆలోచనా శక్తిని నీరుగార్చి, వారిని బద్ధకస్తులుగా మార్చేశారు;

స్వయంగా ఆలోచించేవారు చాలా తక్కువ. ఈ సమీక్షలు (reviews)

రోజురోజుకూ శక్తివంతం అవుతున్నాయి, ముఖ్యంగా ‘_ది క్వార్టర్లీ_’ (The Quarterly).

అవి ఒక మూఢనమ్మకం లాంటివి; ప్రజల బలహీనత పెరిగేకొద్దీ, ఆ నమ్మకం

ప్రజలను ఎంత ఎక్కువగా తన గుప్పిట్లో ఉంచుకుని, ఎంత కాలం కొనసాగుతుందో,

అంతగా అది మరింత శక్తివంతం అవుతుంది. ఈ విపత్తుల వంటి సమీక్షల

వెనుక ఉన్న కుతంత్రాలను, అన్యాయాలను ప్రజలు గమనించినప్పుడు (ఇప్పుడు

వారు కచ్చితంగా గమనించే ఉంటారు), వాటిని తిరస్కరిస్తారని నేను ఆశించాను.

కానీ అలా జరగలేదు; వారు ‘వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్ కాక్‌పిట్’ (కోళ్ల పందెం జరిగే చోటు)

వద్ద ఉండే ప్రేక్షకుల లాంటివారు; వారికి పోరాటం చూడటమే ముఖ్యం,

ఎవరు గెలిచినా, ఎవరు ఓడినా వారికి అనవసరం… ఎడిన్‌బర్గ్‌కు వెళ్లి

వైద్య విద్యను అభ్యసించాలా అని నేను పలుమార్లు ఆలోచించాను…

కవితలు రాసి, వాటిని ‘సమీక్షా కేంద్రాల’ అనే కసాయి కొట్టులో వేలాడదీసి,

ఈగలు వాలేలా చేయడం కంటే వైద్య వృత్తి ఏమీ తక్కువ కాదు కదా.”

కీట్స్ లేఖలలో ఆ విమర్శల గురించి ఆ తర్వాత మరేమీ ప్రస్తావన లేదు; కానీ,

1820 ఆగస్టులో ఇటలీకి రమ్మని షెల్లీ చేసిన మొదటి ఆహ్వానానికి సమాధానం

ఇచ్చేటప్పుడు, ఆయన స్వయంగా ‘ఎండిమియన్’ (Endymion) గురించి ఇలా అన్నారు:

“నా సాధారణ కవిత పట్ల మీరు ఆనందం పొందడం నాకు సంతోషాన్నిస్తోంది;

ఒకవేళ కీర్తి ప్రతిష్టల పట్ల నాకు గనుక అంతగా ఆసక్తి ఉండి ఉంటే,

సాధ్యమైతే ఆ కవితను రాసినందుకు చింతిస్తూ దాన్ని వెనక్కి తీసుకునే

ప్రయత్నం కూడా చేసేవాడిని.” ‘లామియా’ (Lamia) సంపుటికి ప్రచురణకర్తలు

ఇచ్చిన ప్రకటనను (ఇది కీట్స్ స్వయంగా రాసింది కాదు) కూడా మనం పరిగణనలోకి

తీసుకోవాలి; అందులో ‘హైపీరియన్’ (Hyperion) గురించి ఇలా ఉంది: “ఈ కవితను

‘ఎండిమియన్’తో సమానమైన నిడివితో రాయాలని అనుకున్నారు, కానీ ఆ రచనకు

లభించిన స్పందన చూసి రచయిత దీనిని కొనసాగించకుండా విరమించుకున్నారు.”

కీట్స్ స్పష్టమైన అనుమతి లేకుండా ప్రచురణకర్తలు దీనిని ముద్రించి ఉంటారని

అనుకోవడం అసంభవం; అయినప్పటికీ, “హైపెరియన్” (Hyperion) రచనను నిలిపివేయడానికి అతను మరెక్కడా అటువంటి కారణాన్ని పేర్కొనలేదు; అలాగే “ఎండిమియన్” (Endymion) విషయంలో లేవనెత్తిన అభ్యంతరాల వంటివి “హైపెరియన్” విషయంలో వర్తించేవి కావు.

సమీక్షకుల విమర్శల కారణంగా కీట్స్ తీవ్ర నిరాశకు గురైనట్లు తెలిపే అత్యంత పురాతన లిఖితపూర్వక ప్రస్తావన (లీ హంట్ చేసిన ఒక మృదువైన వ్యాఖ్యను మినహాయిస్తే, దాని గురించి తర్వాత ప్రస్తావిస్తాను) షెల్లీ రాసిన ఒక లేఖలో కనిపిస్తుంది; అయితే, ఆ లేఖను అతను చివరికి _క్వార్టర్లీ రివ్యూ_ (Quarterly Review) సంపాదకుడికి పంపలేదు. షెల్లీ “లామియా” (Lamia) సంపుటిని చూసిన తర్వాత ఈ లేఖ రాశారు. “ఎండిమియన్”పై _క్వార్టర్లీ_ (మరియు _బ్లాక్‌వుడ్_) పత్రికలు తీవ్ర విమర్శలు గుప్పించిన రెండేళ్ల తర్వాత, అంటే అక్టోబర్ 1820కి ముందు ఇది రాసి ఉండటం అసంభవం. షెల్లీ చాలా సంయమనంతో కూడిన ధోరణిలో _క్వార్టర్లీ_ సమీక్ష గురించి ప్రస్తావిస్తూ ఇలా రాశారు–

“ఈ సమీక్ష పేద కీట్స్‌ను భయంకరమైన మానసిక స్థితిలోకి నెట్టివేసింది. అతని జీవితాన్ని చేదుగా మార్చడం లేదా అతను కోలుకునే అవకాశాలు చాలా తక్కువగా ఉన్న ఒక వ్యాధికి గురయ్యేలా చేయడం వంటి ఉద్దేశంతో ఇది రాయబడలేదని నేను నమ్ముతున్నాను (అయినప్పటికీ, ఆ పరిణామాలకు ఈ సమీక్ష ఎంతో దోహదపడింది). దీనివల్ల కలిగిన ప్రారంభ ప్రభావాలు పిచ్చిని పోలి ఉండేవని నాకు తెలిసింది; నిరంతర పర్యవేక్షణ ద్వారానే అతను ఆత్మహత్య చేసుకునే ప్రయత్నాల నుండి అడ్డుకోబడ్డాడు. అతని బాధల తీవ్రత చివరికి ఊపిరితిత్తులలోని రక్తనాళం చిట్లిపోయేలా చేసింది, దాంతో క్షయ (consumption) వ్యాధికి సంబంధించిన సాధారణ ప్రక్రియ మొదలైనట్లు కనిపిస్తోంది.”

కీట్స్ యొక్క తీవ్రమైన మానసిక వేదన గురించి షెల్లీకి సమాచారం అందించిన వ్యక్తులు…

క్వార్టర్లీ’ లేదా ‘బ్లాక్‌వుడ్’ పత్రికలలో తనపై వచ్చిన విమర్శలను కీట్స్ తీవ్రంగా పరిగణించి బాధపడ్డాడనడానికి ఇప్పటివరకు మనకు ఎటువంటి బలమైన ఆధారాలు (కేవలం ఊహాజనిత వాదనలు తప్ప) లభించలేదు. ఈ విషయంలో షెల్లీ ప్రధాన ఆధారంగా కనిపిస్తాడు; కానీ తగిన సమాచారం ఆధారంగా కాకపోతే, షెల్లీ మాటలకు పెద్దగా విలువ ఉండదు. ఆ ద్వేషపూరిత వ్యాసాలలో మొదటిది (ఆగస్టులో ప్రచురితమైనది) వెలువడటానికి ఐదు నెలల ముందే, అంటే 1818 మార్చిలోనే అతను ఇంగ్లాండ్ విడిచి వెళ్ళిపోయాడు. ఒకవేళ వేరే ఆధారాలు ఏమీ లేకపోయి ఉంటే, లార్డ్ హౌటన్ అభిప్రాయాన్ని మనం సంతోషంగా అంగీకరించేవాళ్ళం. విమర్శల పట్ల కీట్స్ అత్యంత సున్నితంగా స్పందించాడనే భావన కేవలం ఒక భ్రమ అని, అతను వాటిని పెద్దగా పట్టించుకోలేదని, ఏ సమీక్షకుడు రెచ్చగొట్టాలని ప్రయత్నించినా సరే తనదైన మార్గంలోనే ముందుకు సాగాడని హౌటన్ నిర్ధారించాడు. కానీ వాస్తవానికి, అత్యంత కీలకమైన ఒక ప్రత్యక్ష సాక్షి ఉన్నాడు – అతనే హేడన్. హేడన్‌కు కీట్స్‌తో చాలా సన్నిహిత పరిచయం ఉండేది మరియు వారు తరచుగా కలుసుకునేవారు; అతను కీట్స్‌ను ఎంతగానో అభిమానించేవాడు మరియు ప్రేమించేవాడు. మనుషుల స్వభావం మరియు ఆలోచనా విధానాలను లోతుగా, వివేకంతో అర్థం చేసుకునే శక్తి అతనికి ఉండేది; అందుకే వివిధ రకాల వ్యక్తుల గురించి అతను చేసే వ్యాఖ్యలు బలమైన సాక్ష్యాలుగానూ, చదవడానికి అత్యుత్తమమైనవిగానూ ఉంటాయి. అతను అనేక విషయాలపై బలమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉండేవాడు, కొన్నిసార్లు అతిశయోక్తితో కూడిన అభిప్రాయాలను కూడా వ్యక్తం చేసేవాడు; అయినప్పటికీ, కీట్స్ ఒక నిర్దిష్ట మానసిక స్థితిలో ఉన్నాడని అతను చెప్పినప్పుడు, అతను పక్షపాతంతో వ్యవహరించాడని లేదా పూర్తిగా తప్పుగా భావించాడని అనుకోవడం చాలా కష్టం. 1817-18 సంవత్సరానికి సంబంధించిన అతని జ్ఞాపకాలలో ఈ క్రింది భాగం కనిపిస్తుంది:–

“ఆ సమయంలో ‘బ్లాక్‌వుడ్’లో ‘Z’ అనే సంతకంతో హంట్‌పై దాడులు నిరంతరాయంగా సాగాయి. ఆ ‘Z’ ఎవరో ఎవరికీ తెలియదు, కానీ అతను నటుడైన టెర్రీ అయి ఉంటాడని నేను గట్టిగా అనుమానిస్తున్నాను. లీ హంట్, టెర్రీ యొక్క నాటక రంగ ప్రయత్నాలను గమనించకపోవడంతో అతనికి తీవ్ర కోపం తెప్పించాడు. టెర్రీ, సర్ వాల్టర్‌కు స్నేహితుడు, అతని రాజకీయ ద్వేషాలను తీవ్రంగా పంచుకున్నాడు, మరియు ‘బ్లాక్‌వుడ్’ పార్టీతో కూడా చాలా సన్నిహితంగా ఉండేవాడు. ఆ పార్టీ, కనీస ఉదారవాద ఆలోచనా విధానం చూపిన వారందరిపై, లేదా ‘ది ఎగ్జామినర్’ పత్రికచే ప్రశంసించబడిన లేదా దానికి తెలిసిన వారిపై దాడులు చేయడం ప్రారంభించింది. హంట్ నాకు ఒక సొనెట్‌ను అంకితం చేశాడు. ఇది చాలు: అంతటి శక్తి, ప్రతిభ ఉన్న ఆ రచనకు మద్దతు ఇస్తారని భావించిన తిరుగుబాటుదారులు, దుర్మార్గులు, మరియు సంస్కర్తల యొక్క ఒకే వర్గానికి చెందినవారిగా మమ్మల్ని పరిగణించారు. కీట్స్‌పై దాని ప్రభావం విషాదభరితంగా ఉంది. అతను దిగులుగా, మౌనంగా మారిపోయాడు; పిలిచి కూర్చున్నాడు

నేను పెయింటింగ్ వేస్తున్నప్పుడు, గంటల తరబడి, ఒక్క మాట కూడా మాట్లాడకుండా.”

దీనికి ఏదో విలువ ఉంది–అంత ఎక్కువగా ఏమీ లేదు. అయితే, మార్చి 29, 1821న—బహుశా కీట్స్ మరణ వార్త విన్న వెంటనే—హేడన్ తన డైరీలో రాసిన మరొక అంశం ఈ విషయాన్ని మరింత లోతుగా వివరిస్తుంది:

“అతను ఎన్నో ఆశలతో, ఉద్వేగభరితమైన, ఆవేశపూరితమైన మరియు అదుపులేని స్వభావంతో జీవితాన్ని ప్రారంభించాడు; ప్రపంచం తన ప్రతిభ ముందు తలవంచుతుందని ఆశించాడు. పాపం! అతని మేధస్సు అప్పుడే వికసించడం మొదలుపెట్టింది, కానీ ద్వేషం మరియు దుర్మార్గం దాని ఆకులపై తమ విషాన్ని చిమ్మాయి; సున్నితమైన మనసున్న ఆ యువ ప్రతిభ, ఆ విషపూరిత ప్రభావాల ధాటికి వాడిపోయింది. అజ్ఞానుల ఎగతాళిని లేదా అసూయాపరుల దాడులను తట్టుకోలేక, ముళ్ళ పందిలా తనను తాను రక్షించుకుని శత్రువులకు కేవలం తన ముళ్ళను మాత్రమే చూపించేంత మానసిక దృఢత్వం లేక, అతను నిరాశకు లోనయ్యాడు. ఉపశమనం కోసం విచ్చలవిడితనానికి (మద్యపానానికి) అలవాటు పడ్డాడు; అది కాసేపు ఉత్సాహాన్ని ఇచ్చినప్పటికీ, చివరకు అతన్ని అంతకుముందు కంటే తీవ్రమైన నిరాశలోకి నెట్టివేసింది. దాదాపు ఆరు వారాల పాటు అతను దాదాపు ఎప్పుడూ మత్తులోనే గడిపాడు. (కోరికలు మనిషిని పూర్తిగా ఆక్రమించుకున్నప్పుడు అతను వాటిని తీర్చుకోవడానికి ఎంతటి పనైనా చేస్తాడనడానికి నిదర్శనంగా) ఒకసారి అతను ‘క్లారెట్ (ఒక రకమైన వైన్) యొక్క అద్భుతమైన చల్లదనాన్ని’ పూర్తిగా ఆస్వాదించడానికి, తన నాలుక మరియు గొంతులో చేతికి అందినంత మేర కాయెన్ మిరియాల పొడిని (తీవ్రమైన కారం కలిగిన పొడిని) పూసుకున్నాడు—ఇది అతని స్వంత మాట.”

ఆ వెంటనే, ఏప్రిల్ 21, 1821న, హేడన్ మిస్ మిట్‌ఫోర్డ్‌కు ఒక లేఖ రాశాడు. అందులో పైన పేర్కొన్న విషయాలనే కొన్ని మాటల మార్పులతో పునరుద్ఘాటిస్తూ, కీట్స్‌కు సంబంధించిన మరికొన్ని వివరాలను కూడా జోడించాడు. ఆ లేఖ ప్రారంభం ఇలా ఉంది: “కీట్స్ వ్యక్తిగత దూషణలకు, మరియు వాటిని భరించలేని మానసిక బలహీనతకు బలి అయ్యాడు. కొందరు ఎగతాళి చేసేవారు అతన్ని ‘మందుల షాపులో పనిచేసే అప్రెంటిస్’ (ఔషధ విక్రేత సహాయకుడు) అని అన్నంత మాత్రాన అతను అలా కుంగిపోవాలా?” ఇంకా ఇలా అన్నాడు—”అతని విపరీతమైన విచ్చలవిడితనం గురించి నేను మందలించాను, కానీ ఫలితం లేకపోయింది.” కీట్స్ “నిరాశకు లోనైన” తర్వాతే ఈ విచ్చలవిడితనం మరియు ఆరు వారాల పాటు సాగిన మత్తు స్థితి సంభవించాయని చెప్పబడటం పాఠకులు గమనించవచ్చు. అతను నిరాశకు లోనవ్వడం సరిగ్గా ఏ సమయంలో మొదలైందో నిర్దిష్టంగా చెప్పలేం, కానీ అది 1818 శరదృతువు చివరి భాగంలో జరిగి ఉండవచ్చని మనం భావించవచ్చు. ఒకవేళ అదే నిజమైతే, అతను మిస్ బ్రాన్‌ను మొదటిసారిగా కలుసుకున్న కాలం కూడా దాదాపు అదేనని చెప్పాలి.

1874లో ‘ది జెంటిల్‌మెన్స్ మ్యాగజైన్’లో మిస్టర్ కౌడెన్ క్లార్క్ తన “జ్ఞాపకాలు” (Recollections) ప్రచురించినప్పుడు, హేడన్ చేసిన ఈ వ్యాఖ్యలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారన్నది వాస్తవం; కాయెన్ పెప్పర్ (కారం) వాడకం మరియు విచ్చలవిడి జీవనశైలికి సంబంధించిన ఆరోపణలను ఆయన నమ్మలేదు, అంతేకాక కీట్స్‌లో “అవివేకపూరితమైన భోగవిలాసాలకు లోనయ్యే ధోరణిని కూడా ఎప్పుడూ గమనించలేదు” అని పేర్కొన్నారు. ఆ తర్వాత ఆ “జ్ఞాపకాలు” ఒక పుస్తక రూపంలో వెలువడ్డాయి, కానీ అందులో హేడన్ వాదనను ఖండించే అంశం కనిపించకుండా పోయింది; క్లార్క్ తన అభిప్రాయాన్ని మార్చుకోవడం వల్ల అలా జరిగిందా లేదా మరేదైనా కారణం ఉందా అనేది నేను చెప్పలేను. ఏది ఏమైనప్పటికీ, హేడన్ చెప్పిన విషయాలు అలాగే ఉన్నాయి; అవి కీట్స్ జీవితంలోని ఒక దశకు సంబంధించినవి, ఆ సమయంలో క్లార్క్ కంటే హేడన్ అతన్ని చాలా తరచుగా చూశారనడంలో సందేహం లేదు, మరియు మనం గమనించాల్సిన విషయం ఏమిటంటే…

‘హంట్ యొక్క మరణానంతర ‘కీట్స్ జ్ఞాపకాలు’ మొదటిసారిగా 1828లో ప్రచురించబడ్డాయి. అందులో అతను,

‘బ్లాక్‌వుడ్’ పత్రికలో తనపైనా మరియు కీట్స్‌పైనా జరిగిన దాడి గురించి ప్రస్తావిస్తూ ఇలా అంటాడు: “ఆ తర్వాత నాకు తెలిసినట్లుగా, ఆ వేటగాళ్లే అతనిపై దాడి చేశారని నేను అప్పుడు అస్సలు అనుమానించలేదు;

అకాల మరణాన్ని ముందే ఊహించిన ఒక సున్నితమైన వ్యవస్థ, ఈ వ్యక్తుల వల్ల తన ఆశయం భగ్నమైందని అతనికి అనిపించేలా చేసింది; మరియు

అసహనంగా ఉండటంలోని అసహనమే అతనికి కోపం తెప్పించి, అతని మనసును పీడించింది.” బైరన్ గురించి కూడా హంట్ ఇలా అంటాడు–“కీట్స్ మరణానికి విమర్శకులే కారణమని చెప్పడంలో అతను పొరబడ్డాడని నేను అతనికి చెప్పాను, అయితే వారు బహుశా దానిని వేగవంతం చేసి, నిశ్చయంగా మరింత తీవ్రతరం చేసి ఉండవచ్చు.”

మరొక సాక్ష్యాన్ని కూడా ఉదహరించవచ్చు. ఇది ఏప్రిల్ 1824లో జార్జ్ కీట్స్, మిస్టర్ డిల్కేకు రాసిన ఒక లేఖ నుండి తీసుకోబడింది, మరియు ఇది

‘బ్లాక్‌వుడ్స్ మ్యాగజైన్’ యొక్క దురుసు ప్రవర్తనను సూచిస్తుంది. గుర్తుంచుకోవలసిన విషయం ఏమిటంటే, ‘బ్లాక్‌వుడ్’ మరియు ‘ది క్వార్టర్లీ’ పత్రికలలో వ్యాసాలు ప్రచురితమవడానికి ముందే జార్జ్ ఇంగ్లాండ్ విడిచి వెళ్ళిపోయాడు,  అతను తరువాతి సంవత్సరం, 1819, చివరిలో జాన్ కీట్స్‌ను కొద్దిగా మాత్రమే చూశాడు. “‘బ్లాక్‌వుడ్స్ మ్యాగజైన్’ నా చేతికి చిక్కింది. జాన్‌ను కాక్నీ స్కూల్‌తో క్రూరంగా ముడిపెట్టినందుకు, మరియు ఇతర నీచమైన పనులకు గాను, అతన్ని ఒక అమెరికన్ పద్ధతిలో చీల్చి చెండాడటానికి నేను వంద మైళ్ళు నడిచి వెళ్ళి ఉండేవాడిని. అటువంటి అల్పమైన ఎగతాళి, తీవ్రమైన విమర్శల కన్నా లోతుగా గాయపరిచి ఉంటుంది, ప్రత్యేకించి ఆ వర్గం యొక్క ‘కాక్నీయిజం’ అని పిలవబడే దానిని అతను అంత అసహ్యంతో చూశాడు కాబట్టి. అతనికి జాన్ గురించి బాగా తెలిసి, ఉద్దేశపూర్వకంగా అతని సున్నితమైన భాగాన్ని తాకి ఉండాలి; లేదా అతని గురించి ఏమీ తెలియకపోయి, ఆ వర్గం యొక్క కుళ్ళిపోయిన అభిప్రాయాలు మరియు కాక్నీ హావభావాలలో అతను పూర్తిగా వారితో కలిసిపోయాడని భావించి ఉండాలి.” ఏప్రిల్ 1825 నాటి మరొక లేఖలో ఇలా ఉంది: “చివరికి చూస్తే, మా కుటుంబ వ్యాధి అయిన క్షయతో ముడిపడి ఉన్న _Blackwood_ మరియు _The Quarterly_ పత్రికలు మృత్యువుకు ప్రతినిధులుగా మారాయి; అవి ఎంతటి విషపూరితమైనవి, క్రూరమైనవి మరియు ప్రాణాంతకమైనవి అంటే, తక్కువ సున్నితత్వం కలిగిన వ్యక్తిని అవి అకాల మరణం వైపు నెట్టివేసి ఉండేవవి… జాన్ ధైర్యసాహసాలకు నిలువుటద్దం లాంటివాడు, ‘జానీ కీట్స్’ (Johnny Keats) లాగే పవిత్రాత్మ (Holy Ghost) వంటి స్వచ్ఛమైన వ్యక్తిత్వం కలవాడు.”

ఈ విషయంపై అత్యంత ఇటీవలి సాక్ష్యం (సెవెర్న్ ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలలో[17] దీనికి సంబంధించిన సమాచారం ఏదీ లేదు) కౌడెన్ క్లార్క్ నుండి లభిస్తుంది. తన “Recollections” (జ్ఞాపకాలు)లో, ఆయన కీట్స్‌పై జరిగిన విమర్శల గురించి ప్రస్తావించారు; ఇందులో ఆయన _The Quarterly_ కంటే _Blackwood_ పత్రికలో వచ్చిన విమర్శలనే ప్రధానంగా దృష్టిలో ఉంచుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది. ఆయన ఇలా వ్యాఖ్యానించారు: “ఆ అసహ్యకరమైన తప్పుడు కథనాలు కీట్స్ మనసును లేదా ఆత్మగౌరవాన్ని ప్రభావితం చేయలేదని అనడం, అతని స్వభావంలోని సున్నితత్వాన్ని తక్కువ అంచనా వేయడమే అవుతుంది. ఆ అవమానాన్ని అతను ఖచ్చితంగా అనుభవించాడు మరియు దానికి బాధపడ్డాడు, కానీ అంతకంటే ఎక్కువగా తనకు జరిగిన అన్యాయం పట్ల తీవ్ర అసహనానికి గురయ్యాడు. వారు అతనికి అత్యంత దుర్మార్గమైన రీతిలో హాని చేశారన్నది నిజం; కానీ, ఆ విమర్శల వల్ల అతను కుంగిపోయాడని లేదా భయపడిపోయాడని వారు గానీ, లేదా లార్డ్ బైరాన్ గానీ ఒక్క క్షణం కూడా భావించి ఉంటే, అది వారి అపోహ మాత్రమే.”

కీట్స్ (బైరాన్ మాటల్లో చెప్పాలంటే) “ఒక వ్యాసం కారణంగా అంతమొందించబడ్డాడా” అనే వివాదాస్పద అంశంపై లభించే ప్రత్యక్ష లేదా పరోక్ష సాక్ష్యాలన్నింటినీ నేను ఇక్కడ పొందుపరిచాను. దీని సారాంశం నాకు ఇలా అనిపిస్తోంది: తన అంతరాత్మలో కీట్స్ ఎప్పుడూ సమీక్షలు మరియు విమర్శలనే అల్పమైన గాలుల స్థాయికి ఎంతో ఎత్తులో నిలిచాడు; ఆ గాలులు బలహీనమైన కీర్తిని ఉబ్బించి చూపిస్తాయి లేదా బలమైన కీర్తిని దెబ్బతీస్తాయి. అయినప్పటికీ, ఎగతాళి చేసే విమర్శలకు, ముఖ్యంగా వ్యక్తిగత పరిహాసానికి అతను సున్నితంగా స్పందించేవాడు; అంతేకాక (హేడాన్ నమోదు చేసినట్లుగా) తన అసహనాన్ని అదుపు చేసుకోలేక, విచక్షణారహితంగా మరియు బాధ్యతారాహిత్యంతో ఆ భావోద్వేగాలకు లోనయ్యేవాడు. ఆ ప్రభావం పాక్షికంగానే తొలగిపోయింది, పూర్తిగా కూడా పోయేదే—అతని ఉత్తరాలలో చెప్పుకోదగ్గ ఆనవాలు ఏదీ మిగలలేదు, అలాగే అతని కవిత్వంలోనూ ఎటువంటి జాడ కనిపించలేదు; కేవలం నిరంతరం మరింత మెరుగ్గా రాణించాలనే దృఢ సంకల్పం తప్ప. అయితే, ఆ విమర్శలు వచ్చిన సుమారు ఏడాదిన్నర తర్వాత, అతని ప్రాణాంతక అనారోగ్యం (దీనికి ఆ విమర్శలే కారణమని భావించడం సమంజసం కాదు) మరియు తీరని ప్రేమ వల్ల కలిగిన తీవ్ర వేదన అతన్ని చుట్టుముట్టాయి. ఈ ప్రేమ వైఫల్యమే అతని క్షీణిస్తున్న జీవితంలో అసలైన వేదనగా నిలిచింది; తన కవితా ఆశయాలకు అడ్డుపడి, తన పేరును “నీటి మీద రాసిన అక్షరాల్లా” (అంటే, ఏమాత్రం శాశ్వతత్వం లేకుండా) మిగిల్చేలా చేసిన ఆ విమర్శనా విధానం పట్ల కలిగిన అసహనం కూడా ఆ వేదనను కొంతమేర పెంచి ఉండవచ్చు. కానీ, మృత్యువుతోనూ శూన్యంతోనూ అతని ఆత్మ చేసిన ఆ చివరి పోరాటంలో ఆ విమర్శల ప్రభావం మాత్రం చాలా స్వల్పం. నిజానికి, తన మానసిక స్వభావం దృష్ట్యా చూస్తే, ఏదో ఒక ‘విమర్శనాత్మక వ్యాసం’ వల్ల తన ఉనికిని కోల్పోయే (లేదా కీర్తిని పోగొట్టుకునే) వ్యక్తిత్వం కీట్స్ ది కాదు; పైగా, అటువంటి వ్యాసం రాసిన వారి పరువు తీసి, ఆ వ్యాసం తాలూకు దుష్ప్రభావాన్ని లేదా అపఖ్యాతిని ఆ రచయితకే మిగిల్చే సత్తా ఉన్నవాడు అతను.

VI.

“ఎండిమియన్” (Endymion) రచనను పూర్తి చేసిన తర్వాత కీట్స్ చేపట్టిన మొదటి ముఖ్యమైన కవిత “ఇసాబెల్లా, లేదా ది పాట్ ఆఫ్ బాసిల్” (Isabella, or The Pot of Basil). “ఎండిమియన్” ప్రచురితమైన నెలలోనే, అంటే 1818 ఏప్రిల్ 27 నాటికి ఇది పూర్తయింది. బొకాచియో రాసిన “డెకామెరాన్” (Decameron) లోని కథల ఆధారంగా పద్య రూపంలో కథల సంపుటిని రూపొందించాలనే ఆలోచనను హామిల్టన్ రేనాల్డ్స్ సూచించారు; ఆ కథలలో కొన్నింటిని స్వయంగా రేనాల్డ్స్ రాయాల్సి ఉంది (వాస్తవానికి ఆయన ఈ ప్రణాళికతో “ది గార్డెన్ ఆఫ్ ఫ్లోరెన్స్” అనే పేరుతో రెండు కవితలను రూపొందించారు). అయితే, చివరకు కీట్స్ రాసిన కథ ఆయన సొంత సంపుటిలో (1820లో) వచ్చింది, రేనాల్డ్స్ రాసిన రెండు కవితలు మాత్రం తర్వాతి సంవత్సరంలో విడిగా ప్రచురితమయ్యాయి.

1819 ప్రారంభంలో వచ్చిన చలికాలంలో “ది ఈవ్ ఆఫ్ సెయింట్ ఆగ్నెస్” (The Eve of St. Agnes) రాయబడింది. ఆ తర్వాత “హైపెరియన్” (Hyperion) వచ్చింది; దీనికి సంబంధించి రెండు పాఠాంతరాలు (versions) మిగిలి ఉన్నాయి, కానీ రెండూ అసంపూర్ణంగానే ఉన్నాయి. మొదటి పాఠాంతరం (బహుశా 1818 సెప్టెంబర్ లేదా అక్టోబర్‌లోనే ప్రారంభమై ఉంటుంది) కీట్స్ స్వయంగా ప్రచురించిన ఏకైక వెర్షన్, మరియు అన్ని విధాలా ఇదే అత్యుత్తమమైనది. దీనిని రాస్తున్నప్పుడు ఆయన మిల్టన్ శైలి ప్రభావానికి బాగా లోనయ్యారు; చివరకు 1819 సెప్టెంబర్‌లో, “అందులో మిల్టన్ శైలికి సంబంధించిన వాక్య నిర్మాణ మార్పులు (inversions) మరీ ఎక్కువగా ఉన్నాయి” అని పేర్కొంటూ ఆయన ఆ రచనను విరమించుకున్నారు. అదే నెలలో రాసిన ఒక లేఖలో ఆయన ఇంకాస్త ముందుకు వెళ్లి, “‘ప్యారడైజ్ లాస్ట్’ (Paradise Lost) స్వయంగా గొప్పదే అయినప్పటికీ, అది మన భాషను భ్రష్టుపట్టించేలా ఉంది – గ్రీక్ మరియు లాటిన్ వాక్య నిర్మాణాలు, ఉచ్చారణా శైలులకు అనుగుణంగా మారిన ఒక ఉత్తర ప్రాంత మాండలికం అది” అని వ్యాఖ్యానించారు. రచయితకు ఇష్టం లేనప్పటికీ, ప్రచురణకర్తల అభ్యర్థన మేరకు “హైపెరియన్” కీట్స్ యొక్క మూడవ సంపుటిలో చేర్చబడింది. “ఎండిమియన్” పీఠికలో మరో ఇతివృత్తం కోసం గ్రీకు పురాణాల వైపు మళ్లుతున్నట్లు కీట్స్ ప్రస్తావించినప్పుడు, ఆయన “హైపెరియన్” గురించే చెప్పారని సులభంగా ఊహించవచ్చు; ఎందుకంటే ఆ కవిత మొత్తం పది భాగాలుగా (books) ఉండాలని అనుకున్నారు. కీట్స్ పూర్తి చేసి ప్రచురించిన గణనీయమైన నిడివి గల చివరి కవిత “లామియా” (Lamia). ఇది 1819 వేసవి కాలం నాటికి ప్రారంభించబడి, డ్రైడెన్ (Dryden) రచనా విధానాలను శ్రద్ధగా అధ్యయనం చేసిన తర్వాత ఎంతో జాగ్రత్తగా రాయబడింది. 1819 సెప్టెంబర్ 18న కీట్స్ ఇలా రాశాడు: “దీనిలో ఏదో ఒక రకమైన ‘అగ్ని’ (తీవ్రమైన భావోద్వేగ శక్తి) ఉందని నాకు ఖచ్చితంగా తెలుసు; అది పాఠకులను ఏదో ఒక విధంగా ఆకట్టుకుంటుంది, వారికి ఆహ్లాదకరమైన లేదా అసహ్యకరమైన అనుభూతులను కలిగిస్తుంది.” దీని ఇతివృత్తం బర్టన్ రాసిన “అనాటమీ ఆఫ్ మెలాంకోలీ” (Anatomy of Melancholy) నుండి గ్రహించబడింది; ఆ గ్రంథంలో ఈ గాథకు మూల వనరుగా ఫిలోస్ట్రాటస్ రాసిన “లైఫ్ ఆఫ్ అపోలోనియస్” (Life of Apollonius) ప్రస్తావన ఉంది.

“లామియా, ఇసాబెల్లా, ది ఈవ్ ఆఫ్ సెయింట్ ఆగ్నెస్, అండ్ అదర్ పోయమ్స్” (Lamia, Isabella, The Eve of St. Agnes, and other Poems) అనే శీర్షికతో కూడిన ఈ కవితా సంపుటి 1820 జూలై ప్రారంభంలో వెలువడింది; అప్పటికే కీట్స్ అనారోగ్యం తీవ్రమైన మరియు ఆందోళనకరమైన దశకు చేరుకుంది. సెప్టెంబర్ ప్రారంభంలో కీట్స్ బ్రౌన్‌కు ఇలా రాశాడు: “నా పుస్తకానికి చాలా మంచి గుర్తింపు లభించినప్పటికీ, దాని అమ్మకాలు మాత్రం చాలా మందకొడిగా సాగుతున్నాయి.” ఈ ప్రచురణ చివరికి ఎంతవరకు వాణిజ్యపరమైన విజయాన్ని సాధించిందనే విషయాన్ని తెలిపే ఇతర ఆధారాలేవీ నాకు తెలియవు; అలాగే, కీట్స్ ఎప్పుడు అత్యున్నత స్థాయి గుర్తింపు పొందిన, తిరుగులేని కవిగా ఎదిగారో మరియు అతని రచనలు ఎప్పుడు విలువైన ఆస్తిగా మారాయో ఖచ్చితమైన తేదీని నిర్ధారించడం కూడా అంత సులభం కాదు. 1821 ప్రారంభంలో సంభవించిన అతని అకాల మరణం ఒక కీలక మలుపుగా నిలిచి ఉంటుంది—అయితే, అంతకుముందు 1820 ఆగస్టులో ‘ది ఎడిన్‌బర్గ్ రివ్యూ’ (The Edinburgh Review)లో జెఫ్రీ (Jeffrey) రాసిన విమర్శలో “ఎండిమియన్” (Endymion)కు, అలాగే కొంతవరకు “లామియా” సంపుటికి లభించిన సానుకూల స్పందనను కూడా ఇక్కడ ప్రస్తావించాలి. బహుశా జెఫ్రీ ప్రశంసలు, 1820 సెప్టెంబర్‌లో కీట్స్ తీసుకున్న ఒక నిర్ణయానికి—అంటే “ఎండిమియన్” కాపీరైట్‌ను మెస్సర్స్ టేలర్ మరియు హెస్సీ (Messrs. Taylor and Hessey) వారికి 100 పౌండ్లకు విక్రయించడానికి—మార్గం సుగమం చేసి ఉండవచ్చు. అయితే, అతను బ్రతికి ఉండగా ఆ కవితకు రెండవ ముద్రణ వెలువడలేదు. కీట్స్ మరణించిన ఐదు లేదా ఆరు సంవత్సరాలలోపే, ఎగతాళి మరియు ద్వేషం అప్పటికే చాలా వరకు తగ్గిపోయి ఉంటాయని నేను భావిస్తున్నాను;

మరియు 1835 నుండి 1840 మధ్య కాలం నాటికి, అవి చివరకు తమ “క్షీణించిన తలలను దాచుకున్నాయి,” కేవలం మానవుల ప్రతీకార స్మృతిలో మాత్రమే, అతి నిరంతర జీవితంతో జీవించాయి.

“లామియా” సంపుటిలోని కొన్ని చిన్న కవితలను ఇక్కడ క్లుప్తంగా ప్రస్తావించాలి. “ఓడ్ టు సైకీ” ఫిబ్రవరి 1819లో వ్రాయబడింది, మరియు దీనిని కీట్స్ తాను శ్రమించి వ్రాసిన మొదటి కవితగా పేర్కొన్నాడు–“నేను చాలా వరకు నా పంక్తులను తొందరపాటులో రాసేశాను.” దీని తరువాత “టు ఆటం,” “ఓడ్ ఆన్ మెలంకోలీ,” మరియు “ఓడ్ ఆన్ ఎ గ్రీషియన్ అర్న్” వచ్చాయి. “ఓడ్ టు ఎ నైటింగేల్” 1819 వసంతకాలంలో హాంప్‌స్టెడ్‌లో అల్పాహారం తర్వాత రచించబడింది, దీనికి రెండు లేదా మూడు గంటల సమయం పట్టింది: అందువల్ల, ఈ గీతంలోని రాత్రిపూట దృశ్యాలు ఒక సాధారణ లేదా నిర్దిష్ట జ్ఞాపకం మాత్రమేనని, రచన చేస్తున్న ఆ క్షణానికి సంబంధించినవి కావని మనం చూడవచ్చు. ఈ కవితను మరియు “ఓడ్ ఆన్ ఎ గ్రీషియన్ అర్న్”ను కీట్స్ కిల్బర్న్ పచ్చిక బయళ్లలో హేడన్‌కు ఒక గీతాలాపన స్వరంతో వినిపించారు, మరియు అవి “అన్నల్స్ ఆఫ్ ది ఫైన్ ఆర్ట్స్” అనే శీర్షికతో ధారావాహికగా ప్రచురించబడ్డాయి. ఈ విధంగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయిన ఆ కలశం బహుశా హాలండ్ హౌస్ తోటలో భద్రపరచబడినదే కావచ్చు.

“లామియా” (Lamia) సంపుటితో, కీట్స్ తన జీవితకాలంలో ప్రచురించిన రచనల పరంపర ముగిసింది. అయితే, ఆయన మరణ సమయానికి ఇంకా అచ్చుపడకుండా లేదా సంకలనం చేయబడకుండా మిగిలిపోయిన ఇతర రచనల గురించి కూడా చెప్పుకోవాల్సి ఉంది—వీటిలో దాదాపు అన్నీ ఆ సంపుటి ప్రచురణకు ముందే రాసినవే.

1818 ఫిబ్రవరిలో కీట్స్, లీ హంట్ మరియు షెల్లీలు నైలు నదిపై చెరొక ‘సానెట్’ (పద్నాలుగు పంక్తుల కవిత) రాయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. వాటి నాణ్యత లేదా శ్రేష్ఠత పరంగా చూస్తే, ఫలితాలు సాధారణ అంచనాలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి. నా అభిప్రాయం ప్రకారం, హంట్ రాసిన సానెట్ అత్యుత్తమమైనది (అయితే దాని ముగింపు బలహీనంగా ఉంటుంది), కీట్స్ రాసినది రెండవ స్థానంలో నిలుస్తుంది, ఇక షెల్లీ రాసినది మాత్రం స్పష్టంగా మూడవ స్థానంలో, అంటే చాలా పేలవంగా ఉంటుంది. ప్రతి సానెట్‌లోని ప్రధాన భావన ఆయా కవుల శైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది. కీట్స్ నదికి సంబంధించిన సహజ వాస్తవాలకు కట్టుబడి ఉండగా, హంట్ మరియు షెల్లీలు నైలు నదిని ఒక నైతిక లేదా మేధోపరమైన ప్రతీకగా మలుచుకున్నారు. నైలు నదిని ప్రాచీన కాలపు శూన్యత లేదా నిర్జనత్వంతో ముడిపెట్టడం అజ్ఞానం వల్ల కలిగే భ్రమ మాత్రమేనని కీట్స్ వాదిస్తారు; ఎందుకంటే ఇతర నదుల మాదిరిగానే ఇది కూడా సమృద్ధిగా, తాజాగా ఉంటుంది. హంట్ ఆ ఈజిప్షియన్ నదిని వ్యక్తి మరియు మానవజాతి పురోగతి దిశగా సాగే చరిత్రకు చిహ్నంగా చిత్రీకరిస్తారు; మరోవైపు షెల్లీ, జ్ఞానంలో అంతర్లీనంగా ఉండే మంచి మరియు చెడుల గురించిన పాఠాన్ని నైలు నదిలో దర్శిస్తారు.

“ది ఈవ్ ఆఫ్ సెయింట్ మార్క్” (The Eve of St. Mark) అనేది 1818-19 కాలానికి చెందిన ఒక అసంపూర్ణ రచన; కళాత్మక భావన మరియు రచనా శైలి పరంగా చూస్తే, కీట్స్ పూర్తి చేసిన చాలా తక్కువ కవితలు మాత్రమే దీనితో సరితూగగలవు. ఆయన దీనిని ఎందుకు అసంపూర్ణంగా వదిలేశారో వివరించే సమాచారం ఎక్కడా కనిపించదు.

1819 మేలో, కీట్స్ ఒక కొత్త రకమైన సానెట్ ప్రాస (rhyme) నిర్మాణాన్ని రూపొందించాలనే ఆలోచన చేశారు; ఆ పద్ధతిలో ఆయన ఒక సానెట్‌ను రాసి తన సోదరుడికి మరియు వదినకు పంపారు. ఆ కవిత ఇలా మొదలవుతుంది—

“If by dull rhymes our English must be chained.”

(నీరసమైన ప్రాసలతో మన ఆంగ్ల భాష బంధించబడాల్సి వస్తే…) అతను ఇలా రాశాడు: “ప్రస్తుతం మనకున్న వాటికంటే మెరుగైన సోనెట్ (పదునాలుగు పంక్తుల కవితా ప్రక్రియ) చరణాన్ని కనుగొనడానికి నేను ప్రయత్నిస్తున్నాను. సంప్రదాయ సోనెట్ విధానం, అందులోని అకస్మాత్తుగా వచ్చే ప్రాసల (rhymes) కారణంగా మన భాషకు అంతగా సరిపోదు. మరొక విధానం మరీ విషాద గీతంలా అనిపిస్తుంది, పైగా దాని చివర ఉండే జంట పాదం (couplet) పెద్దగా ఆకట్టుకోదు. ఇందులో నేను విజయం సాధించానని చెప్పడం లేదు.” కీట్స్ చేసిన ఈ ప్రయోగం చదవడానికి ఇంపుగా ఉంటుంది. ఇందులో మొత్తం ఐదు రకాల ప్రాసలు ఉంటాయి; మొదటి ప్రాస యాదృచ్ఛిక విరామాలతో మూడుసార్లు పునరావృతమవుతుంది; చివరి ప్రాస పన్నెండు మరియు పద్నాలుగవ పంక్తులలో రెండుసార్లు వస్తుంది.

“ఓథో ది గ్రేట్” (Otho the Great) అనే విషాద నాటకాన్ని కీట్స్ (ఇంతకుముందే ప్రస్తావించినట్లుగా) 1819 జూలై మరియు ఆగస్టు నెలల్లో ఆర్మిటేజ్ బ్రౌన్ సహకారంతో రాశాడు. ఈ నాటకంలోని భాషా శైలి పూర్తిగా కీట్స్‌దే అనిపిస్తుంది; అయితే, మొదటి నాలుగు అంకెలలోని ఇతివృత్త కల్పన మరియు కథా గమనం పూర్తిగా బ్రౌన్ కృషి ఫలితమే. ఆ ఇద్దరు మిత్రులు కలిసి కూర్చునేవారు; బ్రౌన్ తదుపరి సన్నివేశాన్ని వివరించేవాడు, కీట్స్ దానిని పద్య రూపంలోకి మార్చేవాడు; తర్వాతి సన్నివేశం గురించి అతను పెద్దగా ఆలోచించేవాడు కాదు. అయితే, ఐదవ అంకానికి వచ్చేసరికి, నాటకం ముగింపు ఎలా ఉండబోతోందని కీట్స్ అడిగాడు; బ్రౌన్ ప్రతిపాదించిన ముగింపు మరీ హాస్యాస్పదంగానూ, అతి నాటకీయంగానూ (melodramatic) అనిపించి సంతృప్తి చెందని కీట్స్, స్వయంగా ఐదవ అంకాన్ని కల్పించి రాశాడు. “ఓథో ది గ్రేట్” ఒక “పర్వాలేదనిపించే విషాద నాటకం” అని అతను భావించాడు మరియు దానిని ప్రదర్శించేలా చూడాలని బలంగా కోరుకున్నాడు—ప్రధాన పాత్ర అయిన యువరాజు లుడోల్ఫ్ పాత్రను పోషించడానికి కీన్ (Kean) ఆసక్తి చూపాడు; గొప్ప నాటకాలు రాయడమే అతని అత్యంత పెద్ద ఆశయంగా మారింది. వాస్తవానికి, కీట్స్ రచయిత అనే విషయాన్ని తెరమరుగున ఉంచి బ్రౌన్ చేసిన ప్రతిపాదన మేరకు “ఓథో” నాటకాన్ని డ్రూరీ లేన్ థియేటర్ వారు అంగీకరించారు; కానీ, ఆలస్యాన్ని సహించలేని ఆ రచయితలిద్దరూ, 1820 ఫిబ్రవరిలో ఆ పాండలిపిని (MS) వెనక్కి తీసుకున్నారు. ఆ తర్వాత కోవెంట్ గార్డెన్ థియేటర్ గురించి ఆలోచించినప్పటికీ, ఆ ప్రయత్నం వల్ల ఆచరణాత్మక ఫలితం ఏమీ రాలేదు. “ఓథో” (Otho) రచన పూర్తయిన వెంటనే, మరొక నాటకం కోసం ‘కింగ్ స్టీఫెన్’ (King Stephen) ఇతివృత్తాన్ని బ్రౌన్ సూచించారు; కీట్స్ తన స్నేహితుడి సహాయం లేకుండానే, ఆ నాటకానికి సంబంధించిన కొన్ని దృశ్యాలను (అవి మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి) రచించారు. “నా ఆశయాలలో ఒకటి” అని కీట్స్ 1819 ఆగస్టులో బెయిలీకి రాసిన లేఖలో ఇలా పేర్కొన్నారు: “నటనలో కీన్ (Kean) ఎలాంటి గొప్ప విప్లవాన్ని తీసుకువచ్చారో, ఆధునిక నాటక రచనలోనూ అలాంటి గొప్ప మార్పును తీసుకురావడమే నా లక్ష్యం.”

కీట్స్ రాసిన రచనలలో అత్యంత ఉద్వేగభరితమైనది మరియు పరిపూర్ణమైనదిగా భావించబడే “లా బెల్ డేమ్ సాన్స్ మెర్సీ” (La Belle Dame sans Merci) అనే గేయ కావ్యం (ballad), బహుశా 1819 ప్రథమార్థంలో రాయబడి ఉండవచ్చు; ఇది 1820లో హంట్ (Hunt) ప్రచురించిన ‘ఇండికేటర్’ (Indicator) పత్రికలో మే 10న “కావియర్” (Caviare) అనే అంకిత నామంతో ప్రచురితమైంది; డాంటే (Dante) రచనలోని పాలో మరియు ఫ్రాన్సెస్కా ఘట్టాన్ని చదివిన తర్వాత రాసిన సోనెట్ (sonnet) కోసం కూడా ఇదే పేరును ఆయన ఉపయోగించారు. తన కవితలు “సామాన్య ప్రజలకు అర్థం కానివి” (caviare to the general) అని చెప్పడానికి, కొంత అసహనంతో లేదా ఆవేదనతో ఆయన ఆ పేరును ఎంచుకుని ఉండవచ్చు. చౌసర్ (Chaucer) రచనల సంపుటిలో అలైన్ చార్టియర్ (Alain Chartier) రచనకు సంబంధించిన అనువాదం శీర్షికగా ఈ పేరును చూసినప్పుడు, కీట్స్‌కు ఈ గేయ కావ్యం పేరు తట్టింది. ఇక 1819 ఏప్రిల్‌లో ఆయన రాసిన “డ్రీమ్” (Dream) సోనెట్ విషయానికి వస్తే:–

“డాంటే రాసిన కావ్యంలోని 5వ కాండం (canto) నాకు ఎంతో ఆనందాన్ని ఇస్తుంది; పాలో మరియు ఫ్రాన్సెస్కాలను ఆయన కలిసే ఘట్టం అదే. నేను చాలా రోజులుగా మానసిక నిరాశలో గడుపుతున్నాను, ఆ సమయంలోనే నరకంలోని ఆ ప్రాంతంలో ఉన్నట్లు నాకు ఒక కల వచ్చింది. నా జీవితంలో నేను పొందిన అత్యంత ఆనందకరమైన అనుభవాలలో ఆ కల ఒకటి. అక్కడ వర్ణించినట్లుగా, సుడిగుండంలా తిరుగుతున్న ఆ వాతావరణంలో నేను ఒక అందమైన ఆకృతితో కలిసి తేలియాడాను; ఒక యుగం పాటు సాగినట్లుగా అనిపించేలా ఆ వ్యక్తి పెదవులతో నా పెదవులు కలిసి ఉన్నాయి; ఆ చలి, చీకటి మధ్యలో కూడా నేను వెచ్చదనాన్ని అనుభవించాను.

అక్కడ నిరంతరం పూలతో వికసించే చెట్ల అగ్రభాగాలు పైకి లేచాయి, మరియు మేము వాటిపై విశ్రాంతి తీసుకున్నాము…”

కీట్స్ రాసిన చివరి పద్యం ఈ క్రింది సోనెట్ (పద్నాలుగు పంక్తుల కవిత).

అతను దీనిని 1820 సెప్టెంబరు చివరలో, డోర్సెట్‌షైర్ తీరంలో (బహుశా లల్‌వర్త్ దగ్గర) దిగి, తనను ఇటలీలో మరణం వైపు తీసుకువెళ్ళిన నౌకకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత రచించాడు; షేక్‌స్పియర్ కవితా సంపుటిలోని “ఎ లవర్స్ కంప్లైంట్” (A Lover’s Complaint) అనే కవితకు ఎదురుగా ఉన్న ఖాళీ పేజీలో దీనిని రాశాడు.

“ప్రకాశించే తారా, నీలాగే నేను స్థిరంగా ఉంటే బాగుండేది;

రాత్రివేళ ఒంటరి వైభవంతో ఆకాశంలో వేలాడుతూ,

రెప్పలు మూయకుండా శాశ్వతంగా చూస్తూ,

ప్రకృతి యొక్క ఓర్పుగల, నిద్రలేని తపస్విలా,

పూజారిలా పవిత్ర స్నానాన్ని (శుద్ధిని) నిర్వహిస్తున్నట్లుగా

భూమి తీరాల చుట్టూ కదిలే జలాలను గమనిస్తూ,

లేదా పర్వతాలు మరియు మైదానాలపై కొత్తగా పడిన

మంచు ముసుగును చూస్తూ ఉండటం కాదు:–

కాదు, స్థిరంగా, మార్పులేని విధంగా ఉంటూ,

నా ప్రియురాలి వికసిస్తున్న వక్షోజంపై తల వాల్చి,

దాని మృదువైన కదలికలను (ఎత్తుపల్లాలను) ఎప్పటికీ అనుభవిస్తూ,

మధురమైన అశాంతితో ఎప్పటికీ మెలకువగా ఉంటూ;

ఆమె మృదువైన శ్వాసను వింటూ,

అలాగే ఎప్పటికీ జీవించడం–లేదా మరణంలోకి జారిపోవడం.”

కీట్స్ మరణించే సమయానికి అసంపూర్తిగా మిగిలిపోయిన కవితా రచనల గురించి చెప్పాలంటే—అతను మొదలుపెట్టి మధ్యలో వదిలేసిన రచనలను పక్కన పెడితే—కేవలం ఒకదాని గురించి మాత్రమే మనకు తెలుస్తుంది. నేపుల్స్‌కు ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు, మిల్టన్ రాసిన “కోమస్” (Comus)లో ప్రస్తావించబడిన సబ్రినా (Sabrina) కథను, ఆంగ్ల చరిత్ర మరియు స్వభావంలోని కొన్ని అంశాలతో జోడించి రాయాలని అతను తరచుగా చెప్పేవాడు.

వచన రచనల విషయానికొస్తే—భావం, విషయం మరియు శైలిలో వైవిధ్యం ఉండి, అనేక అద్భుతమైన అంశాలను కలిగి ఉన్న అతని లేఖలను మినహాయిస్తే—కీట్స్ చాలా తక్కువగా రాశాడు. రెనాల్డ్స్‌తో సంబంధం ఉన్న ‘ది ఛాంపియన్’ (The Champion) అనే వారపత్రికలో, డిసెంబర్ 1817లో, “షేక్‌స్పియర్ నటుడిగా కీన్” (Kean as a Shakespearean Actor) అనే అంశంపై అతను రెండు వ్యాసాలు ప్రచురించాడు; అవి అంత గొప్పగా ఏమీ ఉండవు. పైన పేర్కొన్న వ్యాసాలతో పాటు ఇప్పుడు “షేక్‌స్పియర్‌పై గమనికలు” (Notes on Shakespeare) కూడా జతచేయబడి ఉన్నాయి; ఇవి ప్రచురణ ఉద్దేశంతో రాసినవి కావు; నాకు ఇవి కొంత కృత్రిమంగా మరియు అతిగా అనిపిస్తాయి. మిల్టన్ రాసిన ‘ప్యారడైజ్ లాస్ట్’ (Paradise Lost) పై కొన్ని గమనికలు కూడా ఉన్నాయి. 1819 సెప్టెంబర్ 22న, కీట్స్ మిస్టర్ డిల్క్‌కు ఒక లేఖ రాశారు, అయితే అది వాస్తవానికి పంపబడినట్లు కనిపించదు. ఆదాయం కోసం మరియు క్రమం తప్పకుండా ప్రచురణ కోసం వచన రూపంలో (prose) రాయాలనే ఆయన స్పష్టమైన సంకల్పాన్ని ఆ లేఖ తెలియజేస్తుంది కాబట్టి, అందులోని కొన్ని వాక్యాలను ఇక్కడ ఉదహరించడం సముచితం.

“ఆవర్తన పత్రికలలో (periodicals) తాత్కాలికంగా రచనలు చేయడం ద్వారా కొంత సంపాదించడానికి నేను తీసుకున్న నిర్ణయానికి సంబంధించిన విషయం ఇది. కేవలం మన మానసిక స్థితి మరియు ఊహల మీద ఆధారపడి—అప్పుడప్పుడు నిరాశాజనకంగా లేదా ఆశాజనకంగా, దగ్గరగా లేదా దూరంగా అనిపించే—ఆశల మీద ఆధారపడి జీవించడం ఎంత అవివేకమో మీరు నాతో ఏకీభవిస్తారు… నాకు వ్యవహార దక్షత (tact) లేదని మీరు అనవచ్చు; అది సులభంగానే అలవడుతుంది… ఒకట్రెండు సంవత్సరాల క్రితం అయితే, నేను ఏ విషయం గురించైనా నా అభిప్రాయాన్ని అత్యంత సరళంగా చెప్పేసేవాడిని. ఇప్పుడు నేను కాస్త మెరుగ్గా నేర్చుకున్నానని ఆశిస్తున్నాను; మార్కెట్‌లోని ఏ సాహిత్య వ్యాపారిలానైనా సరే, విషయంపై పెద్దగా అవగాహన లేకపోయినా ఏదో ఒక వ్యాసాన్ని మెరుగులద్ది ఆకర్షణీయంగా (ఒక నారింజ పండులా) తీర్చిదిద్దగలననే నమ్మకం నాకుంది. నేను వేరే మార్గాలను ఎంచుకోవడానికి ఇష్టపడేవాడినే, కానీ అది సాధ్యం కాదు; సాహిత్యానికి తప్ప నేను దేనికీ పనికిరాను… నాకున్న ‘అభిజాత్య’ (aristocratic) స్వభావం ఉన్నప్పటికీ, ప్రస్తుత ప్రజా ఉద్యమాలు లేదా పరిణామాల పట్ల సంతోషించకుండా ఉండలేకపోతున్నాను. నేను చనిపోయేలోపు, ఈ విషయంలో ఉదారవాద పక్షానికి (liberal side) నా వంతు చిన్న సహాయమైనా చేయగలనని మనస్ఫూర్తిగా ఆశిస్తున్నాను.” మరుసటి రోజు కీట్స్ అదే విషయంపై బ్రౌన్‌కు ఇలా రాశారు–

“నాకు డబ్బు చెల్లించే వారెవరికైనా నేను ఈ విషయంలో ఉదారవాద పక్షం వైపుగా రాస్తాను. శ్రద్ధగా ఉండటం అంటే ఏమిటో నాకు ఇంకా తెలియదు. నేను పట్టణంలో ఒక చవకైన వసతిగృహంలో ఉండి, ప్రారంభంగా ఏదైనా పత్రికలో నాటక విభాగాన్ని సంపాదించడానికి ప్రయత్నిస్తాను…. వీలైనంత త్వరగా నాకు కొన్ని పౌండ్లు సంపాదించి పెట్టే దాని కోసం, మార్కెట్ గురించి అందరికన్నా బాగా తెలిసిన హాజ్లిట్‌ను నేను సంప్రదిస్తాను. నా అహం నన్ను అడ్డుకోనివ్వను. గుసగుసలు వ్యాపించవచ్చు–కానీ నేను వినను. _

ఎడిన్‌బర్గ్_ పత్రికలో ఒక వ్యాసం ప్రచురితం చేయగలిగితే, నేను తప్పకుండా రాస్తాను. సున్నితంగా ఉండకూడదు.”

ఈ ప్రణాళికను అనుసరించి, కీట్స్ అక్టోబర్‌లో కొన్ని రోజుల పాటు వెస్ట్‌మిన్‌స్టర్‌లో బస చేశారు. ఆ తర్వాత అతను హాంప్‌స్టెడ్‌కు తిరిగి వచ్చాడు, మరియు చివరకు ఆ పథకం విఫలమైంది, బహుశా ప్రధానంగా అతని ప్రాణాంతకమైన అనారోగ్యం ప్రారంభం కావడం వల్ల, మరియు ఆరోగ్య పరిగణనల ద్వారా నేరుగా నియంత్రించబడని ప్రతిదాన్నీ వదులుకోవలసి వచ్చింది.

సశేషం

మీ- గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –4-10-26-ఉయ్యూరు