అస్రార్-ఎ-ఖుదీ’ (ఆత్మ రహస్యాలు)(త్రివేణి)

ఇక్బాల్ రాసిన ‘అస్రార్-ఎ-ఖుదీ’ అనే కావ్యంపై ఒక అధ్యయనం

రచన: పి. కె. వెంకట రావు, M.A.-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

మానవాళి దుఃఖాల నుండి తమ గీతాలను అల్లే కవులు కొందరు ఉంటారు. ఆర్నాల్డ్ కవిత్వంలో కనిపించే మృదువైన విషాద ఛాయలైనా, లేదా బైబిల్‌లోని ‘జోబ్’ (Job) పాత్రలా ఆత్మను కలచివేసే ఆర్తనాదాలైనా – ఇలాంటి గీతాలకు ఒక ప్రత్యేకమైన ఆకర్షణ ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, షేక్‌స్పియర్ నాటకంలోని ఒక వృద్ధుడు ఇలా ఆవేదనతో అన్నప్పుడు:

“ఆకతాయి పిల్లలకు ఈగలు ఎలాగో, దేవతలకు మనం అలాగే;

వారు తమ వినోదం కోసం మనల్ని చంపుతారు;”

లేదా యువ కవి కీట్స్ (Keats) మన దృష్టిని దీని వైపు మళ్లించినప్పుడు:

“అలసట, జ్వరం మరియు ఆందోళన…

ఇక్కడ, మనుషులు కూర్చుని ఒకరి ఆర్తనాదాలను మరొకరు వింటూ ఉంటారు;”

అప్పుడు, భూమిపై మానవాళి దుస్థితి గురించి చెప్పగలిగిన అంతిమ సత్యం ఇదేనని మనకు ఆ క్షణంలో అనిపిస్తుంది.

కానీ అది కేవలం ఒక తాత్కాలిక దశ మాత్రమే. ప్రతి గొప్ప కవి ఈ నిరాశావాద స్థితిని అధిగమిస్తాడు; ఆ నిస్పృహ అనే ఊబి నుండి బయటపడి, ‘దివ్య నగరం’ (Celestial City) వంటి ఉన్నతమైన దర్శనాన్ని పొందుతాడు. ఆలోచనా శక్తి, ఊహాశక్తి మరియు కవిగా తనకు లభించిన ప్రేరణా శక్తితో, అతను మరింత ఆశాజనకమైన ఒక ఆదర్శాన్ని రూపొందిస్తాడు. ఆ ఆదర్శం తన సౌందర్యంతో మనల్ని అలరిస్తూనే, తన సత్యంతో మనల్ని ఒప్పిస్తుంది. ఇక్బాల్ అటువంటి గొప్ప కవులలో ఒకరు, మరియు ఆయన ‘అస్రార్-ఎ-ఖుదీ’లో ఈ ప్రభావాన్ని సాధించారు. ఆయన కూడా కొంతకాలం నిరాశలో కూరుకుపోయారని స్పష్టమవుతుంది. కానీ ఒక ఉన్నతమైన ఆదర్శ శక్తితో ఆయన ఆ స్థితి నుండి ఎంత అద్భుతంగా బయటపడ్డారో ఈ కావ్యంలో మనం చూస్తాం. అందువల్ల, విషాదం, నిరాశావాదం మరియు ముఖ్యంగా ఓటమిని అంగీకరించే నిస్పృహ దృక్పథం వంటి వాటి నుండి మన ఆత్మలను దృఢపరిచే అతికొద్ది కళాఖండాలలో ఈ కావ్యం తనకంటూ ఒక స్థానాన్ని ఏర్పరచుకుంది. ఈ కావ్యంలోని ఆలోచనా పరిణామాన్ని వివరించడానికి నేను ప్రయత్నిస్తాను

మనలో ప్రతి ఒక్కరిలోనూ అనుభవానికి సంబంధించిన ఒక కీలక కేంద్రం ఉంటుంది. దానిని మనం ‘దైవదత్తమైన ఆత్మ’ (divinely-forged Self) అని పిలుద్దాం. మనలోని ఈ ఆధ్యాత్మిక వ్యక్తిత్వం యొక్క అపరిమిత వికాసం కోసం – లేదా దానిని అత్యున్నత స్థితికి చేర్చడం కోసం – ‘అస్రార్-ఎ-ఖుదీ’ ఒక శక్తివంతమైన పిలుపునిస్తుంది. సకల బలహీనతలనూ విదిలించి, ఆత్మ నిద్ర నుండి మేల్కొని, దైవదత్తమైన తన శక్తిని సంపూర్ణంగా గ్రహించే స్థితికి ఎదగాలని ఇది మనకు ఉద్బోధిస్తుంది:

ఆత్మ చైతన్యంతో మేల్కొన్నప్పుడు,

అది ఆలోచనా విశ్వాన్ని ఆవిష్కరించింది.*

మన ఆధ్యాత్మిక చైతన్యం యొక్క ఇటువంటి స్వేచ్ఛాయుత వికాసమే ఉనికికి మూలాధారమని కవి పేర్కొంటున్నారు. అదే నిజమైన జీవనం; దాని లేమియే మరణం. అటువంటి ఆత్మ వికాసం ద్వారా ఒక నీటి చుక్క అమూల్యమైన ముత్యంగా మారుతుంది; అలాగే ఒక బొగ్గు ముక్క వజ్రంగా రూపాంతరం చెందుతుంది. అదే విధంగా,

పర్వతం తన ‘స్వ’త్వాన్ని (అస్తిత్వాన్ని) కోల్పోయినప్పుడు ఇసుకగా మారిపోతుంది,

అప్పుడు సముద్రం తనపైకి ఎగసిపడుతోందని వాపోతుంది;

కానీ సముద్రపు ఒడిలో అలగా ఉన్నంత కాలం,

అది సముద్రపు వీపుపై స్వారీ చేసేలా తనను తాను మలుచుకుంటుంది.

కవి ప్రతిపాదించిన ‘ఆత్మ వికాసం’ (Self-development) అనేది కేవలం స్వయం-అహంకారం లేదా ఆత్మ-ప్రతిష్ట (self-aggrandisement) వంటిది కాదు. ఆత్మ తన ప్రభావ పరిధిలో స్వర్గం నుండి భూమి వరకు, భూమి నుండి స్వర్గం వరకు ఉన్న సమస్తాన్ని ఇముడ్చుకునేలా విస్తరించాలని ఆయన ఖచ్చితంగా కోరుకుంటారు; అయితే ఈ విస్తరణ అత్యున్నత ఆదర్శాలను పెంపొందించుకోవడం ద్వారా, విశ్వంతో సమానమైన విశాలమైన ప్రేమ ద్వారా మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది. ఇది సర్వవ్యాప్తమైన విస్తృతి, అపరిమితమైన ఆధ్యాత్మిక శక్తి; దేవునిలోనూ, ఆయన గొప్ప ప్రవక్తలలోనూ మనం చూసే లక్షణాలు ఇవి. మానవ ఆత్మ దైవత్వపు ఒక చిన్న నిప్పురవ్వ అయితే, భయం లేదా ఇతర బలహీనతల వల్ల అది ఆరిపోవాలని గానీ, లేదా చీకటి ప్రపంచంలో అడపాదడపా మెరిసే మిణుగురు పురుగులా ఉండిపోవాలని గానీ ఆ మహా సృష్టికర్త ఉద్దేశించలేదని కవి వాదన. దానికి బదులుగా, ఆ ఆత్మ ఉష్ణం, కాంతి, శక్తి మరియు జ్ఞానోదయాలకు మూలమైన జ్వాలగా వికసించాలని ఆయన భావిస్తారు.

అటువంటి ఆత్మ వికాసానికి ఒక ముఖ్యమైన సాధనం ‘కోరికలను కలిగి ఉండటం’ అని కవి చెబుతారు. పైకి చూస్తే, కోరికలను జయించాలనే మనకు బాగా తెలిసిన మరో సిద్ధాంతానికి, కోరికలను పెంపొందించుకోవాలనే ఈ సిద్ధాంతం పూర్తిగా విరుద్ధంగా అనిపిస్తుంది. కానీ లోతుగా పరిశీలిస్తే అసలు విషయం బోధపడుతుంది: గొప్ప గురువులందరూ కోరుకునేది ఏమిటంటే, నీచమైన ఇంద్రియ వాంఛలను అణచివేసి, వాటి స్థానంలో అత్యున్నత ఆధ్యాత్మిక ఆకాంక్షలను మరియు ఆదర్శాలను నెలకొల్పడం. కోరిక, లేదా దాని మేధోపరమైన రూపమైన ‘జిజ్ఞాస’ (curiosity), సమస్త విజ్ఞాన శాస్త్రానికి పునాది.

విజ్ఞాన శాస్త్ర ఆవిష్కరణల వెనుక ఉన్న రహస్యం ఏమిటి?

తన సొంత శక్తితో అడ్డంకులను ఛేదించుకుని బయటపడిన కోరిక,

హృదయం నుండి ఉప్పొంగి రూపుదాల్చిన కోరిక.

ఆత్మ వికాసంలో కోరికల పాత్ర గురించి ఏవైనా సందేహాలు ఉంటే వాటిని నివృత్తి చేస్తూ, ఇక్బాల్ తన కవితలోని ఈ భాగాన్ని రెండు అద్భుతమైన పద్య పాదాలతో ముగిస్తారు:

ఓ జీవన రహస్యం తెలియనివాడా, లేచి నిలబడు,

ఒక ఆదర్శమనే మధువు మత్తులో ఓలలాడుతూ లేచి నిలబడు!

ఆదర్శాలను ఏర్పరచుకోవడం ద్వారానే మనం జీవిస్తాం,

కోరిక అనే సూర్యకిరణాల వెలుగుతోనే మనం ప్రకాశిస్తాం! III

“ఆత్మ అనే పేరుగల ఆ ప్రకాశవంతమైన బిందువు” మన ధూళి క్రింద ఉన్న జీవపు నిప్పురవ్వ అయితే,-

ప్రేమచేత అది మరింత శాశ్వతమవుతుంది,

మరింత సజీవంగా, మరింత ప్రజ్వరిల్లుతూ, మరింత ప్రకాశిస్తూ ఉంటుంది.

ప్రేమ అనేది ఆత్మను విస్తరింపజేసే మరియు బలపరిచే శక్తి అని కవి వివరించిన విధానమే ఈ కవితలో ఉత్తమ భాగం. హిట్లర్ ఆత్మ యొక్క విస్తరణ గురించి మనకు కొంత తెలుసు; అందువల్ల, మనలోని నిజమైన దైవిక ఆత్మ యొక్క విస్తరణ దానికి పూర్తిగా భిన్నమైనదని చెప్పబడటం మనకు గొప్ప ఉపశమనాన్ని కలిగిస్తుంది. “ప్రేమ నీరు, గాలి, భూమి నుండి పుట్టదు,” అని ఇక్బాల్ అంటారు. ఆయన ఉద్దేశం దైవ ప్రేమ, మరియు “దైవ ప్రేమ చివరికి పూర్తిగా దేవుడే అవుతుంది” అని ఆయన సూచిస్తారు. ఆయన చెప్పదలుచుకున్నది ఏమిటంటే, దుఃఖాలు, భయాలు, నీచమైన కోరికలతో నిండిన ఈ ప్రపంచాన్ని, ఆత్మ నుండి వెలువడే దైవిక ప్రేమ సర్వాన్ని పరిపాలించే స్వర్గంగా మార్చడం. అటువంటి స్వచ్ఛమైన, సర్వవ్యాపకమైన ప్రేమకు ప్రతిరూపంగా, ఇక్బాల్ ఆ గొప్ప దైవ సేవకుడైన ప్రవక్త మహమ్మద్‌ను ఉదహరిస్తారు. ప్రవక్త జీవితంలోని ఒక ఘట్టం ద్వారా, ప్రేమ యొక్క రక్షణాత్మక శక్తిని, మరియు ఆత్మ దానిచే ఉన్నతీకరించబడి, బలపరచబడనప్పుడు మన నిస్సహాయతను ఆయన అందంగా వివరిస్తారు:

తై రాజ్య అధిపతి కుమార్తె యుద్ధంలో బందీగా పట్టుబడింది

ఆ మహోన్నత సన్నిధికి తీసుకురాబడింది;

ఆమె కాళ్లకు సంకెళ్లు వేసి, ముసుగు లేకుండా,

మరియు ఆమె మెడ సిగ్గుతో వంగి ఉంది.

ఆ పేద అమ్మాయికి ముసుగు లేకపోవడం ప్రవక్త చూసినప్పుడు,

ఆయన తన ముసుగుతో ఆమె ముఖాన్ని కప్పారు.

మేము తాయ్ దేశపు ఆ మహిళ కంటే ఎక్కువ నగ్నంగా ఉన్నారు

ప్రపంచ దేశాల ముందు మన నిజస్వరూపం ఆవిష్కరించబడింది.

ప్రేమ శక్తితో విస్తరించిన ‘ఆత్మ’ (Self) ద్వారా ఉద్భవించే గొప్ప అంతర్జాతీయ భావనను కూడా కవి ఇక్కడ ప్రస్తావించారు. ఈ భావనను బలపరిచే కవితాత్మక చిత్రణ సరళమైనది మరియు అత్యున్నతమైనది:

దేశాల సరిహద్దుల బంధాలు మాకు తెలియవు,

రెండు కళ్ళ వెలుగైనప్పటికీ ‘దృష్టి’ ఒక్కటే అయినట్లుగా మేము ఉంటాము.

మేము హిజాజ్, చైనా మరియు పర్షియా ప్రాంతాలకు చెందినవారమే అయినప్పటికీ,

మేమంతా ఒక చిరునవ్వు చిందించే ఉషోదయపు మంచు బిందువులమే.

గులాబీకి అనేక రేకులు ఉన్నప్పటికీ, దాని సువాసన మాత్రం ఒక్కటే అని ఆయన మనకు గుర్తుచేస్తారు.

IV

ఈ కవితలోని భావనలను “అంతరిక్షంతో మమేకమయ్యేవి”గా నిజంగా అభివర్ణించవచ్చు; ఇవి మనసును ఉన్నత స్థితికి చేర్చే గుణాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. అంతేకాక, ఈ కవితలో అనేక సున్నితమైన అలంకారిక భావనలు కూడా పొందుపరచబడ్డాయి. మరొక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక కవి అయిన షెల్లీ (Shelley) మాటలతో నేను దీనిని ముగిస్తాను. షెల్లీ జీవిత దృక్పథం ఇక్బాల్‌తో సమానమని నేను చెప్పడం లేదు. అయితే, ఇక్బాల్ గొప్ప కవితలోని ప్రధాన సిద్ధాంతం—అంటే ప్రేమ శక్తి ద్వారా ఆత్మ విస్తరణ లేదా వికాసం—అనే అంశం, ఆంగ్ల కవి షెల్లీ రాసిన ‘అడోనైస్’ (Adonais)లోని ఈ నాలుగు పంక్తులలో అద్భుతంగా వ్యక్తమైందని నాకు అనిపిస్తుంది:

ఆయాసపడుతున్న నీ ఆత్మతో ఈ వేలాడే భూమిని హత్తుకో;

ఒక కేంద్రం నుండి వెలువడినట్లుగా, నీ ఆత్మ కాంతిని

సకల లోకాలకు ఆవల వైపునకు ప్రసరింపజేయి, ఆ విశాల శక్తి

శూన్యమైన పరిధిని పూర్తిగా నింపేంత వరకు.

ఇక్బాల్‌ యొక్క ప్రేమతో ఉన్నత స్థితిని పొందిన ఆత్మ, అక్షరాలా ఈ “వేలాడే భూమిని హత్తుకుంది”. కానీ అక్కడి నుండి, “సకల లోకాలకు ఆవల వైపునకు తన ఆత్మ కాంతిని ప్రసరింపజేసి, ఆ విశాల శక్తి శూన్యమైన పరిధిని నింపే” పనిని కూడా అది తప్పక సాధిస్తుందని మనం ఆశించవచ్చు.

* ఈ ఆంగ్ల అనువాదం మాక్‌మిలన్ & కో (Macmillan & Co.) ప్రచురించిన సంపుటిలో రెనాల్డ్స్ ఎ. నికల్సన్ (Reynolds A. Nicholson) చేసినది.

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –2-10-26-ఉయ్యూరు