ఎంపికైన శిష్యుడు మహాదేవ దేశాయ్ (త్రివేణి)

[ఈ క్రింది పాఠ్యం, 1939లో ప్రచురితమైన శ్రీ ఎస్. కృష్ణ శర్మ గారి “వార్ధా యాత్రే” (వార్ధా యాత్ర) అనే పుస్తకంలోని మహాదేవ్ దేశాయ్ గురించిన ఒక రచన నుండి కన్నడ మూలం ఆధారంగా అనువదించబడింది. రచయిత గాంధీజీ జీవితం మరియు సందేశంపై అనేక గ్రంథాలను రచించారు మరియు కర్ణాటకలో వచన చిత్రణలకు (prose sketches) ప్రసిద్ధి చెందారు.]-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

మహాదేవ్ దేశాయ్‌తో పరిచయం లేకుండా వార్ధా యాత్ర చేయడం అనేది, ‘డెన్మార్క్ యువరాజు’ (ప్రిన్స్ ఆఫ్ డెన్మార్క్) పాత్ర లేకుండా ‘హామ్లెట్’ నాటకాన్ని ప్రదర్శించడం లాంటిది. ఆయన జీవితం గాంధీజీ జీవితంతో అంతగా పెనవేసుకుపోయింది. గాంధీజీ రాముడైతే, మహాదేవ్ లక్ష్మణుడు. వారిద్దరి మధ్య సంబంధం ఆలోచనకు-మాటకు, వస్తువుకు-ప్రతిబింబానికి ఉన్నంత సన్నిహితమైనది.

గాంధీజీ ఉన్నచోట మహాదేవ్ దేశాయ్ ఉన్నారా అని అడగాల్సిన అవసరమే లేదు. ఆయన గాంధీజీకి నీడలా, వారి శరీరంలో ఒక భాగంగా ఎప్పుడూ వెనుక ఉంటూ, విడదీయలేని విధంగా కలిసి మెలిసి ఉంటారు. ఆశ్రమంలోనైనా లేదా పర్యటనలోనైనా, సంభాషణల సమయంలోనైనా లేదా సభలోనైనా… ఒక వ్యక్తిని మనం గమనించవచ్చు; ఆ వ్యక్తి కళ్లు గాంధీజీపైనే నిలిచి ఉంటాయి, చేతిలో కాగితం, కలం ఉంటాయి. ఆ వ్యక్తే మహాదేవ్ దేశాయ్ – గాంధీజీ ఎంపిక చేసుకున్న శిష్యుడు.

మహాదేవ్ భాయ్ గాంధీజీ కార్యదర్శిగా సుపరిచితులు. కానీ ఆయన సాధారణ కార్యదర్శుల వంటివారు కాదు. సాధారణంగా కార్యదర్శులు తమ యజమానుల ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు, సందర్శకులు మరియు వ్యక్తిగత లెక్కల నిర్వహణ వంటి పనులు చూసుకుంటారు. కానీ మహాదేవ్ భాయ్ అలా కాదు; గాంధీజీ కూడా ఆయనను అలా భావించరు. రాజకీయాలు లేదా మతం, సమాజం లేదా ఏకాంతం – ఇలా అన్ని విషయాలలోనూ ఈ కార్యదర్శి తన యజమానితో ఉంటూ, ఒక జీవిత సహచరుడిలా మెలుగుతారు. గాంధీజీ ఆయన లేకుండా ఒక్క రోజు కూడా గడపలేరు. ప్రతి పనిలోనూ ఆయనకు మహాదేవ్ అవసరం ఉంటుంది. సహచరులతో సంభాషణలు, ప్రత్యర్థులతో చర్చలు, నాయకులతో సంప్రదింపులు – ఇలా అన్ని సందర్భాల్లోనూ గాంధీజీకి మహాదేవ్ ఉనికి ఒక సాక్షిగా, తన అంతరాత్మ స్వరూపంగా అవసరం.

మహాదేవ్ సాధారణంగా వార్ధాలోని ‘మగన్‌వాడి’లో నివసిస్తుంటారు. ఆయన, ఆయన భార్య దుర్గాబెన్ మరియు కుమారుడు – వీరే ఆయన కుటుంబ జీవితంలో ప్రధాన భాగాలు. ఇవన్నీ గదిలో సగం ఆక్రమిస్తే, మిగిలిన గది, అలాగే ఇల్లంతా అతని పుస్తకాలు, కాగితాలకే సరిపోతుంది. అవే అతని కుటుంబ జీవితంలోని మరో సగభాగం. ఎక్కడ చూసినా పుస్తకాలే, పుస్తకాలే, మరెన్నో పుస్తకాలే. మహాదేవ్‌కు పుస్తకాలంటే పిచ్చి. ఆయన ఎప్పుడూ అన్ని రకాల పుస్తకాలు చదువుతూనే కనిపిస్తారు. ఆయన దగ్గర ఒక విలువైన గ్రంథాలయం ఉంది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న ఎందరో ఉత్తమ ఆంగ్ల రచయితలు తమ రచనలను ఆయనకు సంతోషంగా బహూకరిస్తారు. ఆయనకు ఇతర భాషల పుస్తకాలు కూడా అందుతాయి. అవి పేరుకుపోతున్న కొద్దీ, వాటన్నింటినీ చదవడానికి ఆయన ప్రయత్నిస్తూనే ఉంటారు. అలా రాత్రంతా మేల్కొని చదవడం ఆయనకు అలవాటుగా మారింది.

తాను చదివినదంతా జీర్ణించుకునే సామర్థ్యం, దానిని తన రచనలలో ఉపయోగించుకునే నైపుణ్యం ఆయనకు ఉన్నాయి. ఎం. డి అనే ఆద్యక్షరాలతో కనిపించే ఆసక్తికరమైన వ్యాసాలన్నీ ఆయన కలం నుండే వెలువడ్డాయి. ఆయనకు తనదైన ఆంగ్ల శైలి ఉంది. అలంకారం లేని సౌందర్యంలా, ఆయన రచన సరళంగా, సుందరంగా ఉంటుంది. ఆయన వ్యాసాలలో కనిపించే అనేక దృష్టాంతాలు, సూచనలు మరియు ఉల్లేఖనాలు ఆయన విస్తృత పఠనాసక్తికి, పాండిత్యానికి నిదర్శనం.

తపాలా వచ్చిన తర్వాత మహాదేవ్ మాగన్‌వాడి నుండి సేవాగ్రామ్‌కు తన రోజువారీ యాత్రను ప్రారంభిస్తారు. ఎండైనా, వానైనా, మండైనా, చలిైనా, దుమ్ముైనా, బురదైనా, మహాదేవ్ కొన్ని సంవత్సరాలుగా ఈ దినచర్యను ఎన్నడూ మానలేదు. ఇంతటి కఠోర తపస్సు ప్రపంచ చరిత్రలో ఏ నాయకుడి కార్యదర్శి సహనానికి అందనిది. మహాదేవ్ భాయ్ యొక్క ఏకాగ్ర భక్తి, ఆయనకు సాటిరాని నిబద్ధత, తన యజమానికి సేవ చేయడంలో ఆనందం వంటివి మునుపెన్నడూ లేనివి, ఇకపైనా ఉండబోనివి.

ఆయన గుజరాత్ పుత్రుడు. తన కళాశాల రోజుల్లో ఆయన ఒక ఉగ్రవాదిగా పేరుపొందారు. ఒకవేళ గాంధీజీ దక్షిణాఫ్రికా నుండి తిరిగి రాకపోయి ఉంటే, మహాదేవ్ దేశాయ్ బహుశా ఒక న్యాయవాదిగా స్థిరపడి, అపారమైన సంపదను కూడబెట్టి ఉండేవారు. అటువంటి మార్గాన్ని అనుసరించడానికి కావలసిన ప్రతిభను దేవుడు ఆయనకు ప్రసాదించాడు. కానీ అంతటి పరిమితమైన, నీచమైన జీవితం ఆయనకు ఎలా ఆకర్షణీయంగా ఉంటుంది? గాంధీజీ గుజరాత్‌కు తిరిగి వచ్చిన వెంటనే మహాదేవ్ ఆయన అనుచరులలో చేరారు.

గాంధీజీ సాంగత్యం పూలపాన్పు కాదు. ఆయన కఠినమైన క్రమశిక్షణ, తీవ్రమైన నిరాడంబరత సుఖభోగాల పూలబాట నుండి దూరం చేస్తాయి. కర్తవ్యం మాత్రమే సౌందర్యానికి, ఆనందానికి ప్రతీక – ఇదే గాంధీజీ జీవన విధానం. ఈ ముళ్ల కిరీటాన్ని ధరించడానికి చాలామంది వెనుకాడారు. ఈ ప్రజ్వలించే అగ్ని అంచున జీవించి, ఎదగడం మహాదేవ్ విధి. కానీ ఆయన ఏమీ కాకుండా బయటపడ్డారు – ఆయన రెక్కలు కాలిపోలేదు.

ఇరవై సంవత్సరాలకు పైగా మహాదేవ్ విశ్రాంతి లేకుండా, విరామం లేకుండా గాంధీజీకి తన సేవలను అందించారు. మొదట యంగ్ ఇండియా, ఇప్పుడు హరిజన్. వీటిని నడపడంలో మహాదేవ్ సహాయం అమూల్యమైనది. ఇవి వార్తాపత్రికలు కావు. వారు గాంధీజీ సువార్తను వారానికోసారి అందించే దూతలుగా ఉన్నారు. వారు కేవలం ప్రజల అభిప్రాయాల సంకలనం కాదు. జాతి పునర్నిర్మాణ కార్యంలో నిమగ్నమైన కార్యకర్తలకు గాంధీజీ గత ఇరవై ఏళ్లుగా అందిస్తున్న వారపు పాఠాలు వీటిలో ఉన్నాయి. గాంధీజీ భావాలను, సూత్రాలను ప్రజలకు చేరవేయడానికి ఇవి ఒక మాధ్యమంగా నిలిచాయి. ఈ కార్యంలో మహాదేవ్ మరియు ప్యారేలాల్ గాంధీజీకి సహాయకులుగా వ్యవహరించారు. గాంధీజీ కార్యకలాపాలను ఆకర్షణీయమైన వచన శైలిలో వర్ణించడం, ఆయన పట్ల ప్రజలలో అపూర్వమైన భక్తిభావాన్ని పెంపొందించడంలో సహాయపడటం మహాదేవ్ బాధ్యతగా ఉండేది. ఆయన గాంధీజీ సిద్ధాంతాలను ఆకర్షణీయమైన శైలిలో, సామాన్యులకు అర్థమయ్యే రీతిలో అందించేవారు. ఆయన కృషి లేకపోతే ‘హరిజన్’ పత్రిక నిస్సారంగా, ఆసక్తిహీనంగా ఉండేది. కొంతకాలం క్రితం మహాదేవ్ అనారోగ్యానికి గురై విశ్రాంతి కోసం సిమ్లా వెళ్లాల్సి వచ్చింది. అది గాంధీజీకి తీవ్రమైన బాధను కలిగించింది. మహాదేవ్ లేకపోవడం వల్ల పత్రికలో తలెత్తిన లోపాల గురించి ఆయన పాఠకుల క్షమాపణ కోరారు. ‘హరిజన్’ పత్రికను నిలిపివేయాల్సి రావచ్చని కూడా ఆయన సూచించారు.

ఆ గురుశిష్యులు జర్నలిజం ప్రపంచంలో ఒక విప్లవాన్నే సృష్టించారు. ప్రపంచ పత్రికా చరిత్రలో దీనికి సాటిలేని మార్పు అది. సంపాదకీయాల్లో వాడే ‘మేము’ (We) అనే పదం స్థానంలో, తన అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేయడానికి ‘నేను’ (I) అనే పదాన్ని పత్రికలో ప్రవేశపెట్టిన వ్యక్తి గాంధీజీ. ఈ విషయంలో ఆయనను అనుసరించడానికి ఇప్పటికీ ఎవరూ సాహసించలేదు. అలాగే, మహాదేవ్ తన గురువు మరియు నాయకుడి గురించి వారానికోసారి అందించినట్లుగా చిత్రణను అందించిన వారు మరొకరు లేరు. ‘హరిజన్’ నిర్వహణలో సత్యం మరియు ఆత్మనిగ్రహాన్ని కచ్చితంగా పాటించడం ద్వారా మహాదేవ్ ఒక గొప్ప ఆదర్శాన్ని నిలిపారు. ఆయన యువ రచయితలకు ఒక స్ఫూర్తిప్రదాత. “మహాదేవ్ తన చివరి క్షణాలను చేతిలో కలంతోనే గడుపుతారు,” అని ఒకసారి గాంధీజీ రాశారు. మహాదేవ్‌ను ఉద్దేశించి గీసే కార్టూన్‌కు ఇది ఎంతగానో సరిపోయే ఇతివృత్తం – దీనిని మించిన మరో అద్భుతమైన చిత్రం ఉండదు!

మహాదేవ్ కేవలం పొడిపొడి పాండిత్యం కలిగిన వ్యక్తి గానీ, సాధారణ రచయిత గానీ కాదు. ఆయన ఒక గొప్ప కళాకారుడు; ఆయనది నైపుణ్యం కలిగిన చేయి. సాహిత్యం పట్ల ఆయనకు గాఢమైన అనురక్తి ఉంది. ఆయన తన రచనలలోని ఉదాహరణలను ఆంగ్ల, సంస్కృత మరియు హిందీ సాహిత్య భాండాగారాల నుండి గ్రహిస్తుంటారు. ప్రార్థనా సమయంలో ఆయన భక్తి గీతాలను మధురంగా ఆలపించగలరు; ఆయన స్వరం ఎంతో ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. అయితే, అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, అర్థశాస్త్ర లేదా వేదాంత సూత్రాలను సరళమైన, స్పష్టమైన భాషలో వివరించే తీరులోనే ఆయన అసలైన కళాత్మకత కనిపిస్తుంది. ఆయన కలం ఒక మంత్రదండం లాంటిదని, అది దైవదత్తమైన వరమని చెప్పడంలో అతిశయోక్తి లేదు.

మహాదేవ్ రచనలలోనే కాకుండా, ఆయన జీవితంలో కూడా ఒక కళాత్మకత కనిపిస్తుంది. ఆయన నిజమైన గాంధేయవాది. జీవితంతో మమేకం కాని కళ ఆయన దృష్టిలో కళే కాదు. ఆయన చక్కగా నిర్వహించుకునే గది ఇందుకు నిదర్శనం. అక్కడ అంతా శుభ్రంగా, చక్కని అమరికతో ఉంటుంది. ప్రతి వస్తువూ తన నిర్దేశిత స్థానంలోనే ఉంటుంది. ఆయన చదివి పూర్తి చేసిన పుస్తకాలు, ఎవరూ తాకనట్లుగా అక్కడ అమర్చబడి ఉంటాయి. ఇక ఆయన దుస్తుల విషయానికొస్తే, ఎప్పుడూ స్వచ్ఛమైన తెల్లని ఖాదీనే ధరిస్తారు. కనీసం చిన్న మరక ఉన్న దుస్తులను కూడా ఆయన పొరపాటున ధరించరు. ఆయన మాటలు తేనెలా మధురంగా ఉంటాయి. ఆహ్లాదకరమైన, సున్నితమైన మాటలతో ఆయన తన ప్రత్యర్థులను కూడా తన అభిప్రాయాలతో ఏకీభవించేలా ఒప్పించగలరు.

ఈ గుణమే ఆయనను గాంధీజీకి ‘దూత’గా నిలిపింది. చర్చలు జరిపి సమస్యలను పరిష్కరించడంలో ఆయనకున్న నైపుణ్యం ఇటీవల దేశమంతటికీ తెలిసింది. సర్దార్ పృథ్వీ సింగ్ విడుదల, ఢిల్లీ రాజకీయ ఖైదీలకు లభించిన స్వేచ్ఛ వంటివి మహాదేవ్ కృషి ఫలితాలే. కానీ, మధ్యవర్తిగా మహాదేవ్ భాయ్ చూపిన ఈ సామర్థ్యం ఎన్ని వ్యక్తిగత సమస్యల పరిష్కారంలోనూ, ఎన్ని రాజకీయ సంక్షోభాల సద్దుమణగడంలోనూ కీలక పాత్ర పోషించిందో చాలామందికి తెలియదు.

ఆయన జీవితంలోని ఆ కళాత్మకతకు మూలం ఆయన స్వయంకృషి (ఆత్మనిర్భరత) మరియు ఆత్మపరిశీలన అని చెప్పవచ్చు. మహాదేవ్ తన పనులన్నీ స్వయంగా చేసుకుంటారు. ఇతరులపై ఆధారపడకుండా తన బట్టలు ఉతుక్కోవడం, గదిని శుభ్రం చేసుకోవడం, పుస్తకాలు మరియు ఇతర వస్తువులను సర్దుకోవడం వంటి పనులన్నీ ఆయనే చేసుకుంటారు. దుర్గాబెన్ దగ్గర ఉన్నప్పుడు కూడా ఈ దినచర్యలో ఎలాంటి మార్పూ ఉండదు. గాంధేయవాద బృందంలోని వారందరిలోనూ ఆత్మపరిశీలన గుణం ఉంటుంది, కానీ మహాదేవ్ దేశాయి విషయంలో అది మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. నిఘంటువు (డిక్షనరీ) ఆయనకు నిరంతర సహచరి. పదాల వాడకంలో ఆయన ఎంతో శ్రద్ధ వహిస్తారు. తన భావ వ్యక్తీకరణ వీలైనంత ఆహ్లాదకరంగా ఉండాలనే ఉద్దేశంతో, పదాల అంతరార్థాన్ని క్షుణ్ణంగా తెలుసుకోవడానికి ఆయన ఎంతటి శ్రమనైనా తీసుకుంటారు.

ఆయన సరళత మహాదేవ్ జీవితానికి ఒక ప్రత్యేక శోభను చేకూరుస్తుంది. ఆయన కార్యాలయాన్ని భారతదేశానికే కాక, కొన్ని విషయాల్లో ప్రపంచం మొత్తానికే ఒక అనధికారిక కేంద్రంగా భావించవచ్చు. అయినా అక్కడ బల్లలు గానీ, కుర్చీలు గానీ ఉండవు. కార్యాలయానికి వేరుగా ఆయనకంటూ ప్రత్యేక గది ఏదీ లేదు. నేల మీద ఒక పరుపు పరిచి ఉంటుంది; చుట్టూ వార్తాపత్రికలు, పత్రికలు, ఉత్తరాలు మరియు పుస్తకాలు అమర్చబడి ఉంటాయి. ఒక మూలన రాట్నం ఉంటుంది. ముందు భాగంలో పుస్తకాలు, కాగితాలతో నిండిన ఒక తిరిగే అల్మారా ఉంటుంది… ఆయన కళ్లద్దాల అంచు నికెల్‌తో చేయబడి ఉంటుంది – అది చాలా పాతకాలపు శైలిలో ఉంటుంది!

మనం ఇంతకుముందే దుర్గాబెన్ గురించి చెప్పుకున్నాం. ఆమె పాతకాలపు సంప్రదాయవాద మహిళ. గాంధీజీ ప్రవేశపెట్టిన సంస్కరణలు చాలా వరకు ఆమెకు నచ్చవు. హరిజనుల కోసం ఏమి చేయాలనే విషయంలో మహాదేవ్ అభిప్రాయాలు ఆమెకు సరైనవిగా అనిపించవు. అయినప్పటికీ, వారి వైవాహిక జీవితంలో ఏమాత్రం కలతలు లేవు. తనకు నచ్చినట్లు జీవించే పూర్తి స్వేచ్ఛ ఆమెకు ఉంది. ఈ విషయంలో మహాదేవ్ గాంధీ అనుచర వర్గానికి ఒక ఆదర్శంగా నిలిచారు. కస్తూర్బాకు కూడా గాంధీజీ అంత స్వేచ్ఛను ఇచ్చి ఉండకపోవచ్చని అనిపిస్తుంది.

కొంతకాలం క్రితం మహాదేవ్ భాయ్ తన కుటుంబంతో కలిసి ఉత్కల్ వెళ్లారు. వారు పవిత్రమైన జగన్నాథ క్షేత్రాన్ని సందర్శించారు. అక్కడి పవిత్ర ఆలయాన్ని దర్శించుకోవాలన్నది దుర్గాబెన్ కోరిక. కానీ అది గాంధీ అనుచర వర్గంలోని వారు ఎవరూ ప్రవేశించని ఆలయం. హరిజనులకు ప్రవేశం లేదన్న కారణంతో గాంధీజీ రామేశ్వరం ఆలయంలోకి వెళ్లడానికి నిరాకరించిన రోజున, ఈ విషయంలో గాంధీ అనుచరులు ఎలా వ్యవహరించాలనే దానిపై ఒక నియమం ఏర్పడింది. మహాదేవ్ భాయ్ సందిగ్ధంలో పడ్డారు. నిజానికి, తన జీవిత భాగస్వామికి ఆయన కల్పించగలిగే సౌకర్యాలు అప్పటికే చాలా తక్కువగా ఉండేవి. ఆమె కూడా పెద్దగా ఏమీ ఆశించేవారు కాదు. కానీ ఆమె కోసం ఆయన జగన్నాథ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తే, బాపూజీ ఖచ్చితంగా బాధపడతారు. అలాగే గాంధీ అనుచర వర్గంలోని సహచరులు కూడా ఆయనను విమర్శిస్తారు. వైవాహిక సామరస్యం మరియు తమ వర్గ క్రమశిక్షణ మధ్య జరిగిన ఈ సంఘర్షణలో, మొదటిదే గెలిచింది; మానవీయ కోణానికే ప్రాధాన్యత లభించింది. సత్యం మరియు అహింసల విజయాన్ని మహాదేవ్ ఒక కొత్త కోణంలో ఆవిష్కరించారు.

అయితే, ఉత్కల్ నుండి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఆ సంఘటన ఒక విషాదంతో ముగిసింది. గాంధీ బృందంలోని అంతటి ప్రముఖ సభ్యుడే విఫలమైతే ఇక ఆశ ఎక్కడ ఉంటుంది? ఆ చర్యపై విస్తృతమైన నిరసన వ్యక్తమైంది. స్వయంగా గాంధీజీ ఆయన చర్యను ఆమోదించలేదు. గాంధీజీ ఆయనను తీవ్రంగా మందలించారు. అంతకుముందు కూడా ఆయన గాంధీజీ మందలింపులకు గురయ్యారు. గాంధీజీ ఆయన కోసం సత్యాగ్రహం చేశారు, బహుశా ఉపవాసాలు కూడా చేశారు. మహాదేవ్ వాటన్నింటినీ ఆశీర్వాదాలుగా భావించి స్వీకరించారు, తన జీవితాన్ని శుద్ధి చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. ఆ సందర్భాలలో ఆయన ఏదో తప్పు చేసి ఉండేవారు లేదా అజ్ఞానం వల్ల పొరపాటు పడేవారు. కానీ ఈసారి, ఆయన చర్య ఉద్దేశపూర్వకమైనది మరియు తన అవగాహన మేరకు సత్యబద్ధమైనది. తన చర్య సరైనదేనని ఆయన గాంధీజీతో వాదించారు. కానీ వారు ఒకరినొకరు ఒప్పించలేకపోయారు.

మహాదేవ్ ఎంతో వేదనకు గురయ్యారు. ఆయన తన కన్నీళ్లతో గురువుగారి పాదాలను కడిగి, తిరిగి వార్ధాకు వెళ్లారు.

మీ -గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ –7-10-26-ఉయ్యూరు .–