–తెలుగులో కథానిక(త్రివేణి)

రచన: శ్రీరంగం శ్రీనివాసరావు-ఆంగ్ల రచనకు నా అనువాదం

కథానిక అనేది ప్రధానంగా ఆధునిక యుగం యొక్క సృష్టే. పంచతంత్రం లేదా ఈసప్ నీతి కథల వంటివి నిస్సందేహంగా అన్ని కాలాలలో, అన్ని ప్రదేశాలలో ఉనికిలో ఉన్నాయి. కథ యొక్క మూలాలను అన్వేషించడం దాదాపు అసాధ్యం. నిజానికి, కథలు మానవ సంస్కృతి అంత పురాతనమైనవి. కానీ, ఎడ్గార్ అలెన్ పో నుండి మొదలుకొని యూరప్ మరియు అమెరికాలోని అత్యంత చైతన్యవంతమైన సమకాలీన రచయితల వరకు, గొప్ప కవులు పరిపూర్ణం చేసిన “కథానిక” లేదా “లే కాంటె” అనేది విలక్షణంగా ఆధునిక కాలంలోనే అభివృద్ధి చెందింది.

సందేశాలు పంపడం కొత్త ఆవిష్కరణేమీ కాదు; కానీ టెలిగ్రామ్ మరియు కేబుల్‌గ్రామ్ కొత్తవి. వర్షం, చలి నుండి ఆశ్రయం కోరుకునే ఆదిమవాసికి తన గృహనిర్మాణంపై తనదైన ఆలోచనలు ఉండేవి మరియు అతను తన అభిరుచికి అనుగుణంగా తన గుహ నివాసాన్ని నిర్మించుకున్నాడు. ఇళ్ళు కట్టే కళ క్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. ఈనాడు మనకు ఫర్నిచర్‌తో కూడిన ఫ్లాట్లు మరియు ఒంటరి వ్యక్తుల నివాసాలు ఉన్నాయి. కథలు చెప్పడం, ఆ తర్వాత కథలు రాయడం కూడా ఇలాంటి అభివృద్ధినే సాధించాయి. నేటి కథానిక దాని ప్రాచీన రూపానికి భిన్నంగా ఉందంటే, అది రోమన్ రథానికి, ఆటోమొబైల్‌కు ఉన్న తేడా లాంటిదే.

ఈ సాహిత్య ప్రక్రియ తెలుగు సాహిత్య రంగంలో సారవంతమైన నేలను కనుగొంది. ఇక్కడ అది అరుదైన సౌందర్య పుష్పంగా వికసించింది. ఎందరో రచయితలు ఈ రంగంలోనే కాకుండా, అనేక విధాలుగా దీనికి సారూప్యమైన మరో కళారూపమైన గేయ రచనలోనూ అద్భుతమైన ఫలితాలను సాధించారు. సాంకేతికంగా కథానికకు, గేయ కవితకు చాలా సారూప్యతలు ఉన్నాయి. నిజానికి, నిర్మాణ సమస్యల వరకు చూస్తే, ఈ రెండింటి మధ్య ఎంచుకోవడానికి పెద్దగా ఏమీ లేదు. గేయ కవిత రెక్కలపై ఎగురుతున్న ఒక క్షణికమైన భావోద్వేగాన్ని పట్టుకుంటే, కథానిక మన జీవితాలలోని అపారమైన చీకటిలోకి ఒక క్షణికమైన వెలుగును ప్రసరింపజేస్తుంది.

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ప్రముఖ కథా రచయితలందరిలో మొదటి పేరు శ్రీ గురజాడ అప్పారావు గారిది. దురదృష్టవశాత్తు ఆయన మన మధ్య లేరు. కానీ గత యాభై సంవత్సరాల సాహిత్య సృష్టి అంతటా ఆయన స్ఫూర్తి నిండి ఉంది. ఆయన కృషియే మార్గదర్శకం. ఆయన మార్గదర్శకుడై, గేయ, నాటక, వ్యాస, కథా రంగాల్లో పురోగమించారు. ఆయన ప్రచురించిన కథలు మన వద్ద కేవలం రెండే ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ, సమర్థులైన విమర్శకులు వీటిని అత్యుత్తమమైనవిగా పరిగణిస్తారు; వీటి ఆధారంగానే ఆ రచయితను ‘ఆధునిక లఘు కథా పితామహుడు’గా కీర్తిస్తారు. ఆ రెండింటిలోనూ నిడివిలో పెద్దదైన కథ, అద్భుతమైన రచనా నైపుణ్యానికి నిదర్శనం. అది చాలా పెద్దదైనప్పటికీ, దాని ఉత్కంఠభరితమైన ముగింపు యొక్క పూర్తి ప్రభావాన్ని ఆవిష్కరించడానికి అందులోని ప్రతి పదం అత్యంత ఆవశ్యకం. నిడివి ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, ఆ కథ అద్భుతమైన వేగంతో సాగుతుంది. స్పష్టమైన శైలి, పరిపూర్ణంగా తీర్చిదిద్దిన పాత్రలు, కథా గమనానికి లేదా ఆసక్తికి ఏమాత్రం భంగం కలిగించని గొప్ప హాస్యం—ఇవన్నీ దీనిని ఒక గొప్ప కళాఖండంగా నిలబెట్టే లక్షణాలు. అంతేకాక, ఆ తర్వాత వచ్చిన అసంఖ్యాకమైన కథలలో దీనికి సరితూగే మరొక కథను కనుగొనడం చాలా కష్టం.

కాలక్రమానుసారం కాకపోయినా, తర్వాతి స్థానంలో శ్రీ గుడీపాటి వెంకటాచలం ఉన్నారు. వందలాది మంది పాఠకులకు ఆయన “చలం”గా సుపరిచితులు. బహుశా, ఆయన తన సమకాలీనులందరికంటే ఎక్కువ కథలు రాశారు. ఆయన ప్రచురిత రచనలు ఒక అర నిండా ఉంటే, అప్రచురిత రచనలు ఒక గది మొత్తం నిండిపోతాయి. ఆయన ఉత్తమ రచన ఇప్పటికీ, హృదయాన్ని తీవ్రంగా కదిలించే ‘కన్నీటి ప్రవాహం’ అనే శీర్షికతో ఉన్న ఆయన మొదటి కథా సంకలనంలోనే ఉంది. మళ్ళీ, ఈ పుస్తకంలోని అరడజను కథలలో, చివరి కథ అయిన ‘నాయుడు అమ్మాయి’ ఉత్తమమైనది. ఈ కథ కూడా దీర్ఘ కథానికల కోవలోకి వస్తుంది. మౌపాసం, చెకోవ్‌లు ఈ రకమైన కథలను మనకు పరిచయం చేశారు; ముఖ్యంగా మౌపాసం యొక్క ‘యెవెట్’, ‘ది ఆలివ్ ఆర్చర్డ్’ వంటి కథలు, చెకోవ్ యొక్క ‘ది పార్టీ’ వంటివి. ఒక కథ నిడివితో సంబంధం లేకుండా, సాంకేతికంగా చెప్పాలంటే అది “చిన్నది” కాగలదని ఈ కథలు నిరూపిస్తాయి. ‘నాయుడు అమ్మాయి’ అలాంటి ఒక కథే. ఇది ఒక పాత్ర చిత్రణ: సామాజిక అన్యాయానికి గురైన ఒక స్త్రీ యొక్క సంపూర్ణ చిత్రణ. చేదు అనుభవాల పాఠశాలలో గుణపాఠం నేర్చుకున్న ఒక తప్పు చేసిన స్త్రీ, కనికరం లేని విధి యొక్క వరుస దెబ్బలకు ఇటు అటు విసిరివేయబడిన ఆమె అశాశ్వత ఆత్మ.

ఈ కథ, ఒక ధనవంతుడైన వృద్ధుడి భార్యకు తన చిన్ననాటి స్నేహితుడిపై ఉన్న అక్రమ ప్రేమను సానుభూతితో చిత్రిస్తుంది. ఈ నిషిద్ధ ప్రేమ వల్ల ఒక కొడుకు పుడతాడు. అప్పుడు ఆమె కష్టాలు మొదలవుతాయి. ఆమె తన భర్తను, బిడ్డను వదిలిపెట్టి, తన ప్రియుడితో జీవించడానికి వెళుతుంది. కథ ముందుకు సాగుతుంది, బిడ్డ చనిపోతుంది, ఆ నాయుడు అమ్మాయి బలహీనంగా తన ప్రియుడి ఆసరా ఇచ్చే ప్రేమపై ఆధారపడుతుంది. ఇది ఒక సాధారణ ఇతివృత్తమే అయినా, రచయిత చేతిలో అది ప్రజ్వరిల్లుతూ, శక్తివంతమైన భావోద్వేగాలతో స్పందిస్తుంది. సమకాలీన సాహిత్యకారులలో ‘చలం’ను అగ్రగామిగా నిలిపే అన్ని లక్షణాలను ఈ కథనం వెలుగులోకి తెస్తుంది.

అయినప్పటికీ, ‘చలం’ను కేవలం ఒక్క కథతో అంచనా వేయలేము. తాను రాసే ప్రతి కథపైనా ఆయన తన వ్యక్తిత్వాన్ని, జీవితం పట్ల తనదైన ప్రత్యేక దృక్పథాలను ముద్రిస్తాడు. ఆయన రచనలు అనైతికమైనవని విమర్శించబడ్డాయి. అత్యంత నీచమైన వివరాల వరకు వాస్తవికంగా ఉండే ఆయన, తరచుగా సభ్యత సూత్రాలను ఉల్లంఘించాడని ఆరోపించబడ్డాడు. కానీ ఆయన విమర్శకులు నీతిబాహ్యులు, ఆయన ఒక కళాకారుడు.

‘చలం’ తన కథలను హైదరాబాద్‌లోని ఒక అనామక పత్రికలో తొలిసారిగా ప్రచురించినప్పుడు, వాటిని చదివిన కొద్దిమంది దిగ్భ్రాంతికి, ఆగ్రహానికి గురయ్యారు. తొలి వర్షాలకు మొలిచి, తొలి మంచుకు మాయమయ్యే పుట్టగొడుగుల వంటివే ఈ కథలని భావించారు. కానీ, మరింత వివేకవంతులైన మరికొందరు, శృంగారం పట్ల ఆయనకున్న నిష్కపటమైన, ఉద్వేగభరితమైన, రాజీపడని వైఖరికి, నిమ్న, అనాదరణకు గురైన, అణగారిన వర్గాల పక్షాన ఆయన దృఢంగా నిలబడటానికి ముగ్ధులయ్యారు. అన్నింటికన్నా మించి, వారిని ఆకట్టుకున్నది ఆయన శైలి – వేగవంతమైన, నూతనమైన, శక్తివంతమైన, వినాశకరమైన. అతని రచనలలో, పదాలు ఒక కొత్త అర్థాన్ని, ఒక కొత్త ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్నాయి. కేవలం ఒక శైలి నిపుణుడిగా మాత్రమే, తన దేశంలోని సాహిత్యవేత్తలలో చలం స్థానం చాలా సుస్థిరం. ప్రజల దురభిప్రాయాలను ఛేదించడానికి, వందలాది అబద్ధాలను, వందలాది సామాజిక దురాచారాలను బహిర్గతం చేయడానికి అతను ఈ కత్తిలాంటి శైలిని ప్రయోగిస్తాడు. అతని రచనలలో విధవలు, వేశ్యలు, గూండాలు, జైలు పక్షులు, తమ పాపభారాన్ని మోస్తున్న దీన ప్రాణులు, అన్యాయమైన సామాజిక వ్యవస్థకు బలైన దుర్భర బాధితులు, భావోద్వేగపూరితమైన దయ్యాల వలె కనిపిస్తారు.

చలం యొక్క సంపూర్ణ రచనలను విశ్లేషించడానికి లేదా విదేశీ ప్రభావాలకు అతను ఎంతగా రుణపడి ఉన్నాడో కచ్చితంగా అంచనా వేయడానికి ఈ సంక్షిప్త వ్యాసం సరిపోదు. కానీ అతని గురించి ఇంత చెప్పాల్సి ఉంది, గై డి మౌపాసంట్, అలెగ్జాండర్ కుప్రిన్ మరియు డి. హెచ్. లారెన్స్ వంటి ఖండాంతర రచయితలచే అతను ఎంతగానో ప్రభావితుడయ్యాడు. ఈ రచయితలలో మొదటివాడైన లారెన్స్ నుండి “చలం” చాలా వరకు అనువదించాడు మరియు ఈ మహనీయుని అసమానమైన రచనను ఆదర్శంగా తీసుకుని తన రచనా శైలిని తీర్చిదిద్దుకున్నాడు. మరియు కుప్రిన్ అతనికి ఒక సానుభూతితో కూడిన దృక్పథాన్ని అందించాడు. భ్రష్టుపట్టిన, హీనమైన స్త్రీత్వాన్ని దయతో చూస్తుంది. మరియు డి. హెచ్. లారెన్స్ అతనికి తన పరిశోధనను కొనసాగించడానికి ఒక తాత్విక మరియు ఊహాత్మక పునాదిని అందించాడు. లైంగికతకు సంబంధించిన ఆసక్తికరమైన సమస్యలపై ఆయన చేసిన తీవ్రమైన విమర్శలు.

‘చలం’ అంతటి గొప్ప రచయిత, ప్రజలందరిచేత అంతకంటే ఎక్కువగా ఆదరించబడిన వారు శ్రీ చింత దీక్షితులు. ఆయన కథలు ఒక విశిష్టమైన సంస్కృతికి ప్రతిరూపాలు. ఆయన శైలి, ఇతివృత్తం, చిత్రణ అన్నీ పవిత్రమైనవి, స్వచ్ఛమైనవి. ఈ రచయిత యొక్క అనేక కథలు పలు పత్రికలలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్నప్పటికీ, ఆయన కథల సంకలనం ‘ఏకాదశి’ ఒక్కటే ఉంది. పేరు సూచించినట్లుగానే ఇందులో పదకొండు కథలు ఉన్నాయి.1 శ్రీ దీక్షితులు గారి కథలు ఆదర్శవాదమైనవి – అంటే, అవి జీవితాన్ని ఉన్నది ఉన్నట్లుగా కాకుండా, ఎలా ఉండాలో అలా చిత్రీకరించడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ఆయన ఉత్తమ కథలలో కవిత్వపు ఛాయలు కనిపిస్తాయి. మరియు ఆయన మతపరమైన పక్షపాతం అందరికీ తెలిసిందే.

అయితే, ఇవన్నీ చూసి ఆయన జీవితంలోని తేలికపాటి అంశాలను స్పృశించరని మనం భావించకూడదు. నిజానికి, ఆయన చమత్కారమైన హాస్యానికి, సున్నితమైన వ్యంగ్యానికి నిష్ణాతుడు. ‘జాతకాలు,’ మరియు ‘అఖిల ఆంధ్ర దోమల సదస్సుపై నివేదిక’ ఇందుకు ఉదాహరణలు. తన తాజా ‘లేడీస్ కల్చర్ క్లబ్’ ధారావాహికలో ఆయన తీవ్రవాద స్త్రీవాద ఉద్యమంపై అనేక వ్యంగ్య బాణాలు సంధించారు. అయినప్పటికీ ఆయన దానిని ఎంతో సరదాగా, ఏమాత్రం దురుద్దేశం లేకుండా చేస్తారు. ఎంతగా అంటే, కల్చర్ క్లబ్‌లోని ఆ ఉత్సాహభరితమైన అందగత్తె, శ్రీమతి వాతి రావు గారే స్వయంగా కూడా, ఏమాత్రం అభ్యంతరం చెప్పలేరు.

శ్రీ శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్య శాస్త్రి గారు, ఆయన తప్ప మరెవరూ రాయలేని కథలను రాశారు. ఒక నిర్దిష్ట వర్గానికి చెందిన మధ్యతరగతి బ్రాహ్మణుల సంభాషణలను, వాటి స్వరాలను, అంతరార్థాలను చిత్రించడంలో ఆయన నిష్ణాతుడు. ఈ విధంగా ఆయన పేజీల కొద్దీ నింపుతూ, ఒకదానిపై ఒకటిగా సూక్ష్మ వివరాలను కుప్పగా పోస్తారు. అయినప్పటికీ, ఆయన తన పాఠకుల మనస్సులలో అలుపెరుగని ఆసక్తిని నిలుపుకోగలరు. ఇది ఒక గొప్ప వరం, మరియు ఆయన ఒక పరిమిత వలయంలో జీవిస్తే, ఆయన సొంత రంగంలో ఆయనను ఓడించడం కష్టం.

శ్రీ అడివి బాపిరాజు గారి కథలు మనల్ని స్వప్న, కల్పనా ప్రపంచంలోకి తీసుకువెళ్తాయి. ఆయన కళ మరియు దాని ఆరాధకులైన నృత్యం, సంగీతం, శిల్పం అనే ఇతివృత్తంపై అంతులేని వైవిధ్యాలను అల్లుతారు. శ్రీ బాపిరాజు అన్నింటికన్నా ముందుగా ఒక కవి, అందువల్ల ఆయన రాసే ప్రతి రచనలోనూ ఒక గేయ ప్రవృత్తి నిండి ఉంటుంది. ఆయన అజంతా, అమరావతిల వర్ణనాతీతమైన కళలో స్ఫూర్తిని పొందే ఒక చిత్రకారుడు కూడా. డి. జి. రోసెట్టి గురించి చెప్పినట్లే, అతని కవితలు చిత్రణతో నిండి ఉంటాయని, అతని చిత్రాలు కవితాత్మకంగా ఉంటాయని నిస్సందేహంగా చెప్పవచ్చు.

శ్రీ బాపిరాజు తన కథలలో గూఢంగా, మర్మంగా ఉంటూ, కచ్చితంగా ఉండటానికి నిరాకరిస్తారంటే, దానికి కారణం ఆయన పగటి వెలుగులోని సామాన్యమైన నీరసత్వానికి భయపడటమే. అందుకే, ఎప్పటికీ తన పట్టుకు అందని ఒక సౌందర్యం కోసం ఆ పవిత్రమైన రహస్య నివాసాలలో ఒంటరిగా అన్వేషిస్తూ, రొమాంటిక్ దర్శనాల సంధ్యా ప్రపంచంలో మనం ఆయనను వదిలివేస్తాము.

శ్రీ బుర్రా వి. సుబ్రహ్మణ్యం యువ బృందానికి చెందినవారు. ఆయన శుద్ధమైన అభిరుచి, మనుషుల మరియు ఆచారాల పట్ల ఆయనకున్న సూక్ష్మ పరిశీలన, ఆయన చక్కగా నిర్మించిన కొన్ని కథలలో అద్భుతంగా వ్యక్తమవుతాయి. ఈ నిష్ణాతుడైన రచయిత తన ‘డిస్కార్డెంట్ నోట్స్’ (‘కాకోఫోనీస్’) వంటి కొన్ని కథలను విస్తృత పాఠకులకు చేరేలా ఆంగ్లంలోకి అనువదించాలని ఆకాంక్షించాలి.

మరొక యువ తిరుగుబాటుదారుడు శ్రీ కె. కుటుంబరావు. కొందరు ఆయనను మేధావి అనుకుంటే, మరికొందరు విసుగు పుట్టించేవాడని భావిస్తారు. అతను రెండూ కాదు. ఈ రెండు తీవ్రతల మధ్య మనం అతని విలువను వెతకాలి. ఇతను మరో ప్రతిభావంతుడైన రచయిత, ఇతని కెరీర్‌ను ఆసక్తితో గమనించాలి. ప్రస్తుతం ఆయనపై శ్రీ గుడిపాటి వెంకటాచలం ప్రభావం చాలా ఎక్కువగా ఉంది. ఆ ప్రభావాన్ని అధిగమించిన తర్వాత, ఆయన కళాత్మక కృషిలో ఉన్నత శిఖరాలను అధిరోహిస్తారని ఆశించవచ్చు.

కథా రచనలో విశిష్టతను చాటుకున్న ఒకటి రెండు మహిళా రచయిత్రుల గురించి ప్రస్తావించకుండా ఈ వ్యాసాన్ని ముగించలేను. శ్రీమతి కె. వరలక్ష్మమ్మ ఖాతాలో కొన్ని మంచి కథలు ఉన్నాయి; ఇవి కుటుంబ జీవితంలోని సుఖదుఃఖాలను చిత్రించే అందమైన చిన్న కథలు. యువ రచయిత్రి అయిన శ్రీమతి వై. సీతాకుమారి, జీవితం పట్ల తనదైన వినూత్న దృక్పథంతో ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందారు. ఆమె రచనలు అద్భుతమైన శైలిని కలిగి ఉండటమే కాకుండా, గొప్ప భవిష్యత్తుకు హామీనిచ్చేలా ఉన్నాయి.

1 ఈ నామకరణ పద్ధతిని ఆయన అభిమాని ఒకరు అనుకరిస్తూ, ఐదు కథల సంపుటికి “పంచవటి” అని పేరు పెట్టారు. ఆ పేరు అంత సమంజసంగా అనిపించదు; పైగా ఆ కథలు సాధారణ సంఘటనల చమత్కారపూరిత వర్ణనలు మాత్రమే. అయినప్పటికీ, పాఠకవర్గంలో ఒక వర్గం వారిలో ఆ రచయితకు కొంత ఆదరణ ఉంది. ఆయన రచనలను దోస్తోయెవ్‌స్కీ రచనలతో పోల్చిన ఒక సమీక్షకుడి అసమతుల్య అభిప్రాయాన్ని సరిదిద్దేందుకే తప్ప, ఆయనలో ఏదో అసాధారణ ప్రతిభ ఉందని చెప్పడానికి నేను ఈ ప్రస్తావన చేయలేదు.

మీ-గబ్బిట దుర్గా ప్రసాద్ -7-10-26-